Categorie

Zoek in ons tijdschrift

Zwolse Historisch Tijdschrift 2018, Aflevering 3

Door 2018, Aflevering 3, Afleveringen, Jaartal, Zoek in ons tijdschrift

Suikerhistorie
Restaurant snackbar Oase
Groot Wezenland 35
De panden Groot Wezenland 25 zijn gelegen aan
de doorgaande weg naar Assendorp en rond 1885
gebouwd in neorenaissance stijl Aanvankelijk
waren kleine middenstanders eigenaar De nummers
4 en 5 zijn rond 1900 samengevoegd In het
begin van de vorige eeuw was nr 3 eigendom van
GHS Elfrink banketbakker en kok In 1921
werd de zaak overgenomen door de Amsterdammer
W Gemke die al eigenaar was van nr 4 en
5 Hij liet het geheel verbouwen Naast de bakkerswinkel
kwam er nu ook een lunchroom Deze
situatie duurde tot 1958 toen Antony Kamphuis
telg uit een bekende Zwolse horecafamilie het
pand overnam verbouwde tot cafrestaurant en
de naam Oase gaf Wellicht dat het in de oase te
rustig bleef Na drie jaar droeg hij het pand over
aan SJ Elzinga die het voortzette onder de naam
kippen en eierenrestaurant sic De Roerdomp
In 1978 werd het pand weer opgesplitst In nr 3
kwam bar De Faun in nr 4 caf de Singel en
nr 5 boven werd ingericht voor kamerverhuur
Onlangs vierde de Singel zijn veertigjarig bestaan
Nog steeds hangt er een gezellige sfeer in dit caf
De drankjes zijn er goed de tapas lekker en qua
muziek is het onder meer genieten van funk en
soul soms live
Op nr 3 kun je pizzas uit een hout gestookte
oven bestellen en afhalen Vandaar ook de naam
Fornos Zwolle Buon appetito
Wim Huijsmans
Collectie ZHT
Groot Wezenland 25 anno 2018 met links op nummer 4 caf de Singel en
rechts op nummer 3 Fornos Zwolle Foto Annt Bootsma
114 jrg 35 nr 3 zwols historisch tijdschrift
Suikerhistorie Wim Huijsmans 114
Vitragewinkels in Assendorp
Voorgoed gesloten winkels langs stille
straten in een Zwolse wijk
Kees Canters 116
Zwolle in de jaren zestig
Aflevering 16 Spandoeken voor
het stadhuis 1968
Jan van de Wetering 143
Flevoland ontworpen op
Zwolse tekentafels
Maarten F Otto 159
Boeken 165
Auteurs 169
Tijdens een etentje in Assendorp werd
Kees Canters zich bewust van de vele
voormalige winkelpanden in de wijk
door hem benoemd als vitragewinkels Aan de
pui is nog te zien dat het pand oorspronkelijk
een winkel is geweest maar de oorspronkelijke
etalages zijn afgesloten met vitrage omdat er nu
alleen nog wordt gewoond Dit verschijnsel prikkelde
de nieuwsgierigheid van Canters dusdanig
dat hij besloot de opkomst bloei en neergang
van het winkelbestand in Assendorp in kaart te
brengen
Jan van de Wetering is bij zijn beschrijving
van Zwolle in de jaren zestig van de vorige eeuw
aangeland bij het jaar 1968 Een tumultueus jaar
vanwege de protesten tegen de oorlog in Vietnam
de Praagse Lente die zo bruut werd beindigd de
studentenprotesten in Parijs en de moorden op
Martin Luther King en Robert F Kennedy in de
Verenigde Staten In Zwolle was het wat dat betreft
heel erg rustig al gingen tweeduizend scholieren
wel de straat op om te protesteren tegen de inval
van Rusland in TsjechoSlowakije Maar toen
daarbij ook een spandoek tegen de oorlog in Vietnam
werd ontrold greep de politie in
Maarten F Otto heeft een biografie geschreven
over het leven en met name het werk van zijn
vader Will Otto 19192008 die van 1963 tot
1976 directeur was van de Rijksdienst voor de
IJsselmeerpolders waarvan het hoofdkantoor in
Zwolle Flevogebouw stond Als directeur heeft
Otto een belangrijke invloed gehad op de ontwikkeling
van Flevoland en met name Lelystad
Tenslotte uw aandacht voor de rubriek boeken
waar de recent verschenen biografie van
Thorbecke en het nieuwe boek over Assendorp
besproken worden De redactie wenst u weer veel
leesplezier
Cover Vitragewinkels aan de Van Karnebeekstraat
Detail meerkleurenhoutdruk zie ook p 141
Kees Canters 2016
Redactioneel Inhoud
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 3 115
116 jrg 35 nr 3 zwols historisch tijdschrift
Vitragewinkels in Assendorp
Voorgoed gesloten winkels langs stille straten
in een Zwolse wijk
Kees Canters Een tijdje geleden zat ik samen met anderen te eten bij een restaurant in Assendorp op een kruising van
straten We zaten buiten het was een heerlijke zomeravond en ik keek wat om me heen Opeens constateerde
ik dat er op de drie andere hoeken van de kruising een winkelwoning stond weliswaar allemaal niet meer
als winkel in gebruik maar wel onmiskenbaar als winkel gebouwd Wat me ook opviel was dat om inkijk
te voorkomen en wellicht ook bedoeld als zonnewering de oorspronkelijke etalages waren afgesloten met
vitrages Het waren vitragewinkels geworden dat wil zeggen panden die oorspronkelijk als winkels waren
bedoeld met de pui nog min of meer in takt en met direct achter de ramen hangende vitrages of jaloezien1
Nieuwsgierig geworden besloot ik vervolgens om te proberen de opkomst de bloei en de neergang van het
winkelbestand in Assendorp in kaart te brengen
De eeuw van de winkel
De twintigste eeuw kan worden beschouwd als
de eeuw van de winkel het toen in gebruik zijnde
intermediair tussen producent en consument
voor het verhandelen en doorgeven van meestal
betrekkelijk kleine artikelen artikelen die je in een
tas kunt meenemen
Van de vijftiende tot de achttiende eeuw
speelde detailverkoop aan de straat zich af voor de
pui van een woonhuis meestal onder een afdak
met naar voren neerklappende vensterluiken die
als toonbank fungeerden2 In de eerste helft van
de negentiende eeuw kwamen er etalagekasten in
zwang om de aangeboden artikelen aan potentile
kopers te tonen buiten het gevelvlak uitstekende
vitrinevormige etalages met kleine ruiten3
Na deze rechthoekige etalagekasten moet
er rond 1870 een voorkeur zijn ontstaan voor
winkelpuien bestaande uit een houten raamwerk
met drie of vier pilasters De meest voorkomende
puien waren driedelig bestaande uit twee etalagevensters
met daartussen een deur of deurnis
maar er kwamen ook twee of vierdelige puien
met segmentbogen rondbogen ezelsrugbogen en
vlakke bogen met afgeronde bovenhoeken voor
De pilasters waren in het begin vlak later meestal
voorzien van verticale verdiepte panelen met
decoratieve vullingen waarvan de elementen ook
te vinden zijn in kapitelen bogen en kroonlijst
Verkoop op straat de
vensterluiken werden
omhoog en naar voren
geklapt waardoor er
licht kon toetreden in
de winkel en er tegelijkertijd
ruimte ontstond
droog om de
koopwaar uit te stallen
Detail Stadhuis van
Amsterdam P Saenredam
1657 Rijksmuseum
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 3 117
Vooral rond 188090 ontstond er een voorkeur
voor halfzuiltjes en vrijstaande zuiltjes van hout
of gietijzer in vorm en versiering verwant aan
de sedert 186070 gebruikelijke modellen van
lantaarnpalen4 In het onderstaande zal ik aan de
hand van voorbeelden uit Assendorp vooral op dit
type winkelpui wat dieper ingaan Maar eerst nog
wat achtergronden van het winkelwezen in het
algemeen en een verkenning van het winkelbestand
in Assendorp in de laatste honderd jaar
Achtergronden
Tot ver in de negentiende eeuw was er veelal f
sprake van productie voor eigen gebruik f
er was een veel directer contact tussen producent
veelal in werkplaatsen en consument die bij wijze
van spreken om de hoek woonde Door de industrialisatie
werd het mogelijk om bijvoorbeeld
kruidenierswaren in kleine verpakking te leveren
hetgeen de detailhandel in die artikelen inclusief
de aanvoer met paard en wagen of per automobiel
in hoge mate zal hebben gestimuleerd Hierdoor
kwam er een scheiding tot stand tussen het
productiegebied en het consumptiegebied Waar
die gebieden voorheen samenvielen binnen een
regio vielen ze nu uiteen en werd het mogelijk om
producten wezenlijk goedkoper aan te bieden Dit
betekende de opkomst van het winkelwezen in het
begin van de twintigste eeuw
Parallel hieraan verliep de opkomst van de
grote producenten in de voedingsindustrie zoals
CSM suiker en stroop Zwanenberg vleeswaren
Van den Bergh en Jurgens beide margarine later
gefuseerd en vervolgens opgegaan in Unilever
Niemeyer tabak en koffie en Van Nelle tabak
koffie en thee Om zo voordelig mogelijk in te
kopen ontstonden er omstreeks 1900 coperaties
Ook in Assendorp zoals de Coperatieve Broodbakkerij
en Verbruikersvereeniging Vooruit
1904 aan het Assendorperplein of de Nieuwe
Coperatieve Zwolsche Winkelvereeniging 1903
aan de Assendorperstraat 6470 waar nu de Action
zit De onderlinge concurrentie tussen landelijke
coperaties zoals Enkab Centra VG en ViVo5
leverde natuurlijk ook weer hier en daar een extra
kruidenierswinkel op in Assendorp kwamen er op
deze wijze een Centrawinkel en een ViVowinkel
Voorbeeld van winkelpui
met etalagekast
1927 in Leiden Fotograaf
onbekend collectie
Rijksdienst voor
het Cultureel Erfgoed
objectnr 8874
Bouwtekening van de
hand van GG Post
uit 1904 van Assendorperplein
19 de
bakkerswinkel r en de
ingang van de stalling
voor de broodkarren
van de Coperatieve
Broodbakkerij en Verbruikersvereeniging
Vooruit Collectie
HCO
118 jrg 35 nr 3 zwols historisch tijdschrift
En er ontstonden winkelketens met een
fijnmazig netwerk van verzorgde en uniform
ingerichte kruidenierswinkels verspreid over
het hele land Deze ketens kwamen voort uit wat
veelal oorspronkelijk was begonnen als een enkele
winkel zoals de familiebedrijven Simon de Wit
Albert Heijn P de Gruyter Albino en De Spar
waarvan de laatste drie ook in Assendorp een vestiging
hadden Na de Tweede Wereldoorlog probeerden
de coperaties ook tegengas te geven aan
deze grootgrutters De meeste familiebedrijven en
coperaties bleken op den duur niet opgewassen
tegen de supermarkten die in de jaren zestig en
zeventig de voedingsmiddelenmarkt veroverden
Het zich snel ontwikkelende winkelwezen in
het begin van de eeuw bracht met zich mee dat
veel artikelen nu op andere wijze dan voorheen
werden aangeboden namelijk in standaardverpakking
waardoor de winkelier niets meer aan een
product hoefde toe te voegen maar dat ook niet
kon en de winstmarges afnamen
Een totaal andere maar zeker kwantitatief
gezien belangrijke factor die bijdroeg aan de
opkomst van nieuwe winkels was de verzuiling
Elke zuil kreeg op den duur zijn eigen kruidenier
groenteboer slager melkboer en bakker waardoor
in bepaalde branches het aantal winkels sterk
toenam Om een indruk te geven van het aantal
zuilen destijds in Nederland kunnen de volgende
categorien worden onderscheiden 1 christelijk
1a roomskatholiek 1b protestant 1b1
hervormd 1b2 gereformeerd 2 openbaar 2a
liberaal 2b socialistisch Als er daardoor binnen
een bepaalde branche steeds meer winkels kwamen
werd de spoeling steeds dunner en viel er op
den duur met een winkel geen inkomen meer te
verdienen
Hoe deze verzuiling in de praktijk uitpakte
vertelde mevrouw Balkestein mij mevrouw
Balkestein is de dochter van de bloemist die in
de jaren dertig gevestigd was op de hoek van de
GroenestraatCoetsstraat Toentertijd was Siebelt
Sigaren aan de Molenweg 53 een katholieke middenstander
dat gaf houvast Deze Siebelt maakte
reclame door briefjes in de brievenbus te deponeren
met daarop de aanmaning dat katholieken
hun rokertje vanzelfsprekend bij katholieke sigarenboeren
kochten Deze wijze van reclamemaken
werd echter niet op prijsgesteld in Assendorp
en er ontstond zowaar een kleine rel Overigens
rookte vader Balkestein geen sigaren van Siebelt
maar van Helderman Van Ittersumstraat 62
In de tweede helft van de vorige eeuw deed zich
een bijna omgekeerde ontwikkeling voor ten
opzichte van die van de eerste helft van de eeuw
De opkomst van het verschijnsel warenhuis aan
het begin van de twintigste eeuw en vervolgens
van de supermarkt in de naoorlogse periode zette
de kleine winkels zwaar onder druk Voor de
eerste super in Assendorp de PickPack aan de
Assendorperstraat 31 werd in 1959 een geheel
nieuw pand opgetrokken De komst van de zelfbedieningszaak
baarde opzien ook al betrof het
naar huidige begrippen gemeten slechts een kleine
supermarkt De kleine winkels waren kleinschalig
opererende eenmansbedrijfjes geweest die het op
den duur niet konden volhouden Tegenwoordig
gaat het naast de klassieke middenstandswinkels
die er in Assendorp ook nu nog veel zijn veelal
om vestigingen van grootschalig opererende
supermarkten franchisehouders van winkelketens
of winkeliers die vooral via internet verkopen
De winkel van Fruitema
hoek Molenwegvan
Ittersumstraat
werd in 1935 verbouwd
tot een Albinowinkel
naar een voor die tijd
zeer modern ontwerp
tot op de huidige dag
is de toen gemaakte
opvallende winkelpui
vrijwel onaangetast in
stand gebleven
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 3 119
Daarnaast zijn tegenwoordig veel winkels als
je die tenminste nog winkels in de traditionele zin
des woords wilt noemen ook totaal anders opgezet
het gaat om funshoppen en de klant moet
worden gelokt met toeters en bellen en met gadgets
maar ook met oude spullen in allerlei soorten
en maten die in leuke winkeltjes te koop worden
aangeboden
Je zou zelfs kunnen spreken van een winkelbeleving
als je een fles wijn gaat kopen bij de
winkel van Mondovino in de Assendorperstraat
hetzelfde geldt voor de felgekleurde winkel in
feestartikelen van Meinesz en Bennesz In de
kelder onder de winkel zit zelfs het Sinterklaasmuseum
de winkel wordt hiermee haast zelf een
museum Voor Waanders In de Broeren in de binnenstad
geldt min of meer hetzelfde de winkel is
een toeristische attractie geworden met een horecagelegenheid
in het koor van de voormalige kerk
Voor sommige speciaalzaken zoals een lijstenmaker
en een dierenspeciaalzaak is er een
markt gebleven of zelfs een nieuwe ontstaan
beauty en massagesalons of fitness en sportscholen
Deze markt strekt zich verder uit dan
vroeger toen het ging om een paar woonblokken
of een iets groter gebied maar dan toch een
beperkt deel van de wijk Zeker in het geval van
kruidenier slager bakker melkboer en groenteboer
die elk voor zich voorzagen in een deel van
de primaire levensbehoeften en met elkaar er voor
zorgden dat men voor de dagelijkse boodschappen
de wijk niet uit hoefde
Het ging bij die vroegere winkeltjes dus vooral om
de eerste dagelijkse levensbehoeften Maar ook
om secundaire behoeften inclusief reparatie en
zelfmaak zoals kledingmaker manufacturen
textiel schoenenmaker en fietsenmaker
Tegenwoordig gaat het veel meer om luxeartikelen
elektronica comfort en fastfood van allerlei
herkomst en in alle maten kleuren en gradaties
In de plaats van een complex van kleinschalig
opererende winkelstraten gaat het nu om de
koopgoot en een shopping mall waarbij ook de
De zelfbedieningszaak
Pickpack aan
de Assendorperstraat
31 in de jaren zeventig
Het was de eerste
supermarkt in de wijk
PickPack een welgekozen
naam enigszins
Amerikaans klinkend
in die tijd zeker een
aanbeveling werd in
1959 in opdracht van
ondernemer PF Francken
gerealiseerd naar
een ontwerp van de
Assendorpse architecten
Gebr Boxman Veel
oudere Assendorpers
kunnen zich de winkel
nog herinneren de
winkel heeft indruk
gemaakt Foto J de
Koning collectie HCO
120 jrg 35 nr 3 zwols historisch tijdschrift
functie en betekenis van kopen totaal veranderd
is kopen is vooral kijken geworden inclusief flaneren
het is nu vermaak en daarmee een serieuze
vorm van vrijetijdsbesteding Aansluitend op deze
meer luxe beleving van winkels en winkelstraten
zijn er ook winkels en bedrijfjes in de sector zorg
bijgekomen zowel paramedische zorg en thuiszorg
als zorg voor het uiterlijk De laatste categorie
ook weer in alle soorten en maten pedicures nailstudios
de meest uiteenlopende therapievormen
fitness en massagesalons
Naast de verandering van de aard van het
winkelwezen schaalvergroting warenhuizen
winkelketens gespecialiseerde winkels maar
ook door de ontzuiling speelde bij het verdwijnen
van veel van die betrekkelijk kortlevende
winkeltjes ook een rol dat er van regeringswege
een rem op het houden van een winkel gezet
werd om de middenstanders tegen zichzelf te
beschermen Er moest een minimale jaaromzet
worden gehaald en als dat een paar jaar niet
gebeurde werd de zaak gesloten Daarbij speelde
natuurlijk ook een rol dat de regering zich in de
naoorlogse periode dergelijke maatregelen kon
veroorloven er was immers voldoende werkgelegenheid
voor handen Dit in tegenstelling tot de
jaren dertig de crisistijd toen de winkeltjes als
paddenstoelen uit de grond schoten men leed
armoe en wilde zo niet moest iets bedenken om
een inkomen te hebben6 Waarschijnlijk speelde
hierbij ook een rol dat nieuwe middenstandsvergunningen
na het tot stand komen van de
WRO Wet op de Ruimtelijke Ordening 1965
alleen werden uitgegeven voor locaties waar een
winkelbestemming op lag In Assendorp zijn dat
tegenwoordig de Assendorperstraat en de Van
Karnebeekstraat
Toch kunnen veel oudere bewoners van
Assendorp zich nog goed herinneren dat de kleine
winkeltjes volop in bedrijf waren en deze formule
het tot ver in de twintigste eeuw heeft volgehouden
Hiervan getuigen op veel plaatsen de nog
betrekkelijk ongeschonden puien Nu aan het
begin van de eenentwintigste eeuw worden we
dagelijks geconfronteerd met nieuwe mogelijkheden
om via internet aan artikelen te komen Het
fenomeen winkel dat in het midden van de vorige
eeuw zijn hoogtepunt beleefde is daarmee een
typisch twintigsteeeuws verschijnsel
Assendorp als casus
De bovenstaand in algemene termen geschetste
ontwikkeling van de eeuw van de winkel kan
meer in detail gellustreerd worden aan de hand
van hetgeen er op dit gebied gebeurde in Assendorp
een oude arbeiderswijk gelegen net buiten
de omgrachte binnenstad van Zwolle Enerzijds
omdat er metterdaad veel dynamiek was waarbij
met name het winkelbestand steeds weer veranderde
Anderzijds omdat er tot op de huidige dag
relatief veel winkelpuien redelijk gaaf in tact zijn
gebleven waardoor men nog een fysieke indruk
kan krijgen van hoe het is geweest Daarbij moet
men zich ook realiseren dat de stadsvernieuwing
in de jaren 19701980 die ook in Assendorp om
zich heen greep vroegtijdig gestopt kon worden
waardoor niet heel OudAssendorp vervangen
werd door nieuwbouw
Onderstaand ga ik nader in op de ruimtelijke
verdeling in de tijd van al deze winkels Daarnaast
vertel ik wat over de in de loop der tijd vertegenwoordigde
branches en de aantallen winkels per
branche Tenslotte ga ik in op de bij de vormgeving
van de winkelpuien toegepaste bouwstijlen
Om het overzichtelijk te houden concentreer ik de
De hoek Groot Wezenland
en Assendorperstraat
Komend van
het centrum was dit tot
het eind van de jaren
vijftig voor de aanleg
van de Luttenbergstraat
en de sloop van de
op dat trac liggende
huisjes de entree van
de Assendorperstraat
Foto Keuzekamp collectie
HCO
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 3 121
aandacht op drie momenten in de tijd de situatie
rond 1900 rond 1950 en rond 2000
Ik ga niet in op de inrichting van de winkels
en ook niet op de wijze van gebruik met bij
voorbeeld een magazijn en wat dies meer zij
Aangezien ik niet ben opgegroeid in Assendorp
kan ik uit eigen herinnering niets vertellen over
de winkeliers zelf en hun gezinnen uit deze wijk
Bovendien hebben anderen dat voor mij al gedaan
en dan denk ik vooral aan Dick en Coleta Hogenkamp
die een drietal interessante humoristische
en gedetailleerde boekjes schreven over de Assendorper
middenstand
Niet elke winkel is een winkel
Als je in de oude adresboeken van Zwolle kijkt
en ziet wat daar allemaal wel en niet als winkel
geboekstaafd staat blijkt dat een overzicht lastig
te verkrijgen is Wat is bij voorbeeld de overeenkomst
tussen een groot bankgebouw zoals op de
hoek van de Van Nagellstraat en de Van Roijensingel
en een kleine winkel in een huiskamer zoals
in de buurt van de kruising Assendorperstraat
Molenweg Gaat het in beide gevallen om een
winkel
Bij het wel of juist niet beschouwen van een
winkel als een winkel heb ik daarom als uitgangspunt
genomen dat er door een particuliere
koper direct iets fysieks en concreets kan worden
meegenomen bovendien moet er sprake zijn van
een fysiek aanwezig en duidelijk zichtbaar en als
zodanig ook herkenbaar verkooppand Dit leidde
er toe dat ik bij voorbeeld wel de volgende typen
winkel heb meegenomen in mijn onderzoek
kleine vestigingen van makelaartaxateur en
verzekering viskramen wasserijen stomerijen
restaurants reclamebureaus autorijscholen
kopieerinrichtingen garages autobedrijven
autoonderdelen uitlaten accus ziekenvervoer
Zon winkel van binnenuit
Om toch iets van de sfeer die er toen in zon winkel heerste te kunnen proeven moge het volgende citaat
uit het Openingswoord van toenmalig wethouder Jaap Hagedoorn bij Gedane Zaken 2004 dienen
over de woning van familie van hem
Die woning bevond zich boven het Assendorper Warenhuis van de familie Westrik want mijn
oom was de jongste zoon Henk uit dat gezin De toegang naar de bovenwoning voerde in mijn herinnering
door de winkel waar het vol stond met kopjes en schotels huishoudelijk gerei en speelgoed Voor
een kind spannend vanwege dat speelgoed en ook angstig vanwege het serviesgoed Zon typisch
voorbeeld van wat we een Winkel van Sinkel zouden noemen alles was er te koop behalve misschien
hoeden en petten en dameskorsetten
Zo maar een voorbeeld van n van die vele Assendorper winkels Zij bepalen mede het karakter
van de wijk niet alleen de vele hoekwinkeltjes die de straat een bijzonder aanzien geven maar ook
de architectonische hoogstandjes zoals het pand van Jamin en dat van vroeger slager Groenenberg
Inmiddels is het merendeel van de kleine winkeltjes verdwenen en zijn er veel tot woningen omgebouwd
Een sfeerbeeld van de
Assendorperstraat
omstreeks 1960 het is
nog redelijk rustig en
er is nog ruimte men
fietst en vooral men
wandelt Links op de
hoek de zaak van Steen
manufacturen lingerie
kousenreparatie en
rechts ter hoogte van de
op de stoep geparkeerde
auto ook toen al met
de stoere winkelpui de
schoenwinkel van Bouma
tegenwoordig zit
hier schoenmakerij Potjes
Collectie auteur
122 jrg 35 nr 3 zwols historisch tijdschrift
fitness en sportscholen radiateurenreparatie
muziekinstrumentenmakers apotheken en smid
of smederij
De volgende typen heb ik niet in mijn onderzoek
betrokken kleine kerkjes in winkelachtige
panden de grotere kerken zijn sowieso geen
winkel administratiekantoren accountants
incassobedrijven grote vestigingen van makelaardijen
bank taxateur verzekering kantoren aan
huis al of niet met werkplaats waar geen sprake
is van de verkoop van losse artikelen of sprake is
van een woonadres zoals van een timmerbedrijf
aannemer kleermaker elektrisch installatiebureau
schilder behanger loodgieter fotograaf
bodedienst bezorgdienst transport beurtvaartsleepdienst
zorgverlenende eenmansbedrijfjes
fysiotherapie manicure logoakoupediste
magnetiseur fabrieken en fabriekjes confectie
ateliers groothandels grossierderijen architecten
grote opslagplaatsen van brandstof met
een kantoor veelal liggend aan het spoor langs
de Deventerstraatweg7 kiosken klaarblijkelijke
woonadressen alias kantoortjes werkplaatsen
van beroepsgroepen als schilders melk en groenteventers
en schoorsteenvegers
Naast dat uit deze opsommingen blijkt dat een
heldere en strikte verdeling in winkel en geen
winkel haast onmogelijk is en altijd een meer of
minder willekeurig karakter zal dragen komt
natuurlijk ook de grote variatie naar voren in het
aanbod van winkels en soortgelijke commercile
huizen in Assendorp in heden en verleden
Winkels in Assendorp wanneer en waar
Het onderzoeksgebied bestrijkt in principe alle
hoeken en gaten van Assendorp waar zich een
winkel bevindt of ooit heeft bevonden In de praktijk
komt dit neer op een paar straten met hun
directe omgeving een aantal clusters van enkele
dicht bij elkaar gelegen winkels of min of meer
op zichzelf staande winkels Die straten zijn de
Assendorperstraat Van Karnebeekstraat Molenweg
Van der Laenstraat Van Ittersumstraat en
Groeneweg Het betreft dus vooral de wijkdelen
OudAssendorp en NieuwAssendorp
Uit een door mij uitgevoerde analyse van
vooral de adresboeken van Zwolle uit de twintigste
eeuw en van het archief Bouw en Woningtoezicht
19001950 blijkt dat er in die hele eeuw
zon 500 winkels hebben bestaan de een wat
Het Assendorps Warenhuis
van Westrik op
de hoek Van Ittersumstraat
Enkstraat
omstreeks 1930 Later
zat in dit pand slagerij
Vos en nog weer later de
zuivel en kruidenierswinkel
van Gelderblom
tegenwoordig is het het
kerkgebouw van de
VrijKatholieke Kerk
Iets verderop de slagerij
van Cieraad die de pui
grondig verbouwde
Particuliere collectie
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 3 123
langer dan de ander en ook meerdere tot op de
huidige dag8 Omstreeks 1900 waren er circa 100
winkels in Assendorp omstreeks 1950 circa 400
en omstreeks 2000 circa 200 Als je weet dat er
omstreeks 1900 circa 5500 mensen in Assendorp
woonden omstreeks 1950 15000 en omstreeks
2000 11000910 betekent dat 1 winkel per 55
inwoners in 1900 1 per 375 in 1950 en weer 1 per
55 in 20009 Het gaat wat dit betreft dus niet om
echt grote veranderingen11 Maar als je kijkt naar
het gebied waarbinnen die winkels zich hoofdzakelijk
bevinden dan zie je dat vooral in het hart
van de wijk de dichtheid tot omstreeks 1940 sterk
toenam en daarna weer sterk afnam
De 500 gevonden winkels zijn als volgt over de
belangrijkste winkelstraten verdeeld Assendorperstraat
143 29 procent Van Karnebeekstraat
51 105 procent Molenweg 62 125 procent
dus in deze drie straten tezamen ongeveer de helft
van alle ooit aanwezige winkels Van Ittersumstraat
42 85 procent Groot Wezenland 29
6 procent Van der Laenstraat 23 5 procent
Rest 142 285 procent Overigens om de voor
de hand liggende reden een half achterland
zijn er nauwelijks winkels aan de buitenzijde van
Assendorp op een enkele uitzondering na zoals
Deventerstraatweg 55
Omstreeks 1900 de circa 100 winkels van rond
1900 in Assendorp liggen vooral en min of meer
regelmatig verspreid langs de Assendorperstraat
tot aan de Molenweg en langs de toenmalige
Ruimtelijke verdeling
van winkels over
Assendorp omstreeks
1900 Assendorp was
toen nog veel kleiner en
omvatte alleen Oud
Assendorp het gebied
tussen de Assendorperstraat
en de Deventerstraat
de huidige
Van Karnebeekstraat
en directe omgeving
124 jrg 35 nr 3 zwols historisch tijdschrift
Deventerstraat de huidige Van Karnebeekstraat
Langs de Molenweg vanaf de Van der Laenstraat
tot aan de Assendorperstraat de Groeneweg en
de Van Ittersumstraat liggen er ook nog wat De
overige winkels liggen hoofdzakelijk in het gebied
dat door deze winkelstraten wordt omsloten Het
gaat om een relatief klein gebied waar de meeste
winkels bij wijze van spreken tegen elkaar aan
leunen
De beide belangrijkste winkelstraten verschillen
sterk van elkaar De Deventerstraat de
oorspronkelijke uitvalsweg voor Zwolle naar het
zuiden was al sinds eeuwen een straat waar veel
bedrijvigheid heerste Naast cafs en andere etablissementen
lagen er langs deze straat van oudsher
ook altijd veel werkplaatsen bij voorbeeld een
wagenmakerij een touwslagerij en een smederij
maar ook zelfslachtende slagers en sigarenmagazijnen
Kortom vooral specialisatie in materieel
in verwerking van vlees waarschijnlijk direct
afkomstig uit de regio en in genotsartikelen
De Assendorperstraat was oorspronkelijk
een achterweggetje om direct de boerderijen te
kunnen bereiken die verstrooid langs de Assendorperdijk
lagen Deze landweg liep langs en over
een enk een dekzandrug in het landschap waar
akkerbouw plaatsvond Na de komst van de Centrale
Werkplaats van de Staatsspoorwegen in 1869
breidde Assendorp zich in de loop van een aantal
decennia snel uit Een en ander leidde er toe dat
er zich ook een middenstand vestigde vooral
van winkeliers en met name langs de Assendorperstraat
Zoals de omstreeks 1900 doorgevoerde
naamsverandering al aangeeft werd dat de hoofdof
dorpsstraat van Assendorp waarbij eerst nog
een onderscheid was tussen de eigenlijke Assendorperstraat
vanaf de stad tot aan de Enkstraat
en aansluitend de Verlengde Assendorperstraat
De transitie van landelijke gemeenschap naar
arbeiderswijk raakte omstreeks 1900 voltooid
Omstreeks 1950 terwijl Assendorp inmiddels
zijn definitieve grootte qua oppervlak heeft
bereikt is de ligging van de in bedrijf zijnde
winkels in 1950 sterk veranderd ten opzichte van
1900 Een groot deel van de circa 400 nu aanwezige
winkels een verviervoudiging in vijftig jaar
ligt langs de Assendorperstraat met een groot
aantal nieuwe winkels in het toen nog vrij nieuwe
tweede deel van de straat en de Van Karnebeekstraat
op veel plaatsen zelfs lepeltjelepeltje
Beide straten zijn nog steeds de belangrijkste
winkelstraten in Assendorp met veel nieuwe winkeladressen
Ook langs de Molenweg Groeneweg
Van der Laenstraat en Van Ittersumstraat zijn er
veel winkels bijgekomen En niet alleen in het
door de genoemde straat omsloten gebied maar
ook daarbuiten liggen heel wat solitaire winkels
of winkels in kleine clusters zoals in de buurt van
de Tuinstraat en Venestraat en in de omgeving van
de Hortensiastraat en Gladiolenstraat
De belangrijkste reden voor deze toename is
vooral gelegen in de crisis van de jaren dertig een
wereldwijd traumatische ervaring met name voor
de arbeidersklasse zeker in Assendorp waar de
inkrimping en tenslotte opheffing van de Centrale
Werkplaats een groot en direct voelbaar verlies
aan arbeidsplaatsen tot gevolg had De hoge
werkeloosheid in combinatie met de karige werkloosheidsvoorzieningen
bracht met zich mee dat
veel bewoners een alternatief inkomen trachtten
te verwerven zoals door het exploiteren van een
winkeltje Vanuit de heringerichte huiskamers
werden artikelen verkocht met een meestal uiterst
kleine winstmarge
Het starten van een eigen winkeltje werd nog
eens in de hand gewerkt door de toen tot volle
bloei komende verzuiling waardoor er ogenschijnlijk
voor elke branche een veelvoud aan
winkels nodig was Gevolg was natuurlijk wel dat
daardoor de spoeling met eenzelfde veelvoud verkleinde
Het ging waarschijnlijk vaak om een proberen
tegen beter weten in omdat er toch niets
anders te doen was een niet geheel onmogelijke
maar wel nadrukkelijk tijdelijke oplossing op weg
naar andere en hopelijk betere tijden
Omstreeks 2000 nu is het beeld opnieuw sterk
veranderd en in zekere zin teruggedraaid naar
de situatie zoals die aan het begin van de eeuw
bestond De 200 aanwezige winkels meer dan
een halvering ten opzichte van 1950 liggen
weer vooral langs de Assendorperstraat terwijl
ook langs het eerste gedeelte van de Van Karnezwols
historisch tijdschrift jrg 35 nr 3 125
beekstraat nog een duidelijke concentratie van
winkels aanwezig is De overige nog bestaande
winkels zijn naar het lijkt wat willekeurig over de
wijk uitgestrooid Voor het merendeel hiervan
geldt overigens dat ze al in de loop van de jaren
negentig verdwenen zijn Dit betekent dat de werkelijkheid
van dit moment het jaar 2018 een nog
nadrukkelijker beeld geeft van de concentratie die
in de tweede helft van de twintigste eeuw plaatsvond
Vrijwel alle winkels langs de Molenweg en
de Groeneweg en in de directe omgeving van de
Hertenstraat zijn nu opgeheven
Oorspronkelijk waren de Assendorperstraat
en Molenweg gelijkwaardig twee ontsluitingswegen
van de enk De Molenweg werd op den
duur minder belangrijk en bleef smal met later
duidelijk veel minder winkels Overigens met
relatief veel winkels op de hoeken met zijstraten
waarbij nauwelijks meer uitbreiding of modernisering
plaatsvond Langs de Molenweg hielden
de uitbaters van winkels er mee op de straat
verstilde en de winkelpanden werden van binnen
geschikt gemaakt voor bewoning de buitenkant
bleef gelijk en in de oorspronkelijke etalages
werd vitrage opgehangen Er ontstonden vitragewinkels
In de Assendorperstraat daarentegen is
vooral de modernisering steeds doorgegaan
Ruimtelijke verdeling
van winkels over
Assendorp omstreeks
1950 de strook aan de
noordkant van Assendorp
is nog in ontwikkeling
net als een deel
van de Pierik
126 jrg 35 nr 3 zwols historisch tijdschrift
Hierdoor zijn veel oorspronkelijke winkelpuien
verdwenen met gelukkig in ieder geval als
uitzondering enkele fraaie exemplaren zoals
het overbekende Jugendstilpand Assendorperstraat
78 een van de bouwkundige sieraden
in Assendorp Inmiddels zijn er zelfs weer vitragewinkels
heropend al of niet op min of meer
uitgestorven plekken zoals Asian Massage
Assendorperstraat 18 Traditionele Thaise
Massage Van Karnebeekstraat 56 Sushipoint
Assendorperstraat 10 Emres Herenkapsalon
Assendorperstraat 157 en fietsenmaker Gevorgian
een Georgische of Russische achternaam
Assendorperstraat 150
Naast dat de nieuw vertegenwoordigde branches
tekenend lijken te zijn voor het huidige tijdsbestek
van grote welvaart is het ook opvallend dat
het merendeel van de uitbaters een nietNederlandse
herkomst heeft en ten dele zelfs een niet
Europese De betreffende uitbaters lijken op zoek
te zijn naar wat er in die nieuwe sectoren mogelijk
is als het gaat om ook voor de wat langere duur
een boterham te verdienen
Ruimtelijke verdeling
van winkels over Assendorp
omstreeks 2000
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 3 127
Molenweg 95 een voorbeeld
van een hoekwinkel
als vitragewinkel
Begin twintigste eeuw
zat er een schoenenwinkel
vanaf de jaren
dertig een slagerij en
aan het eind van de
vorige eeuw nog een
tijdje een verfwinkel
tot op de huidige dag
nog herkenbaar aan het
verweerde uithangbord
met daarop verf
De tabakswinkel van
Lenderink t Hoekje
Assendorperstraat
85 hoek Resedastraat
wordt in de jaren zeventig
grondig verbouwd
en flink uitgebreid De
oorspronkelijke gevel
van het hoekwinkeltje
is zorgvuldig gestut en
blijft behouden het
totale winkeloppervlak
wordt verviervoudigd
schaalvergroting op
kleine schaal Foto Ben
Kam
128 jrg 35 nr 3 zwols historisch tijdschrift
Winkels in Assendorp wat
Als we de samenstelling van het winkelbestand
in 1900 in 1950 en in 2000 met elkaar vergelijken
springt een aantal zaken in het oog Wat eerst en
vooral opvalt is dat er een sterke verschuiving is
opgetreden van winkels voor primaire kruidenier
slager bakker groenteboer en zuivel secundaire
schoenen en kleding en tertiaire levensbehoeften
luxeartikelen genotsartikelen zoals
drank tabak en juwelen naar winkels voor kanten
klaareten sport fitness makelaars eethuisjes
en zorgverleners Verder valt op dat die oorspronkelijk
secundaire behoeften voor een groot
deel bestonden uit herstelwerk schoenmakers
en de levering van materialen waarvan dan in
eigen beheer of uitbesteed een eindproduct moest
worden gemaakt textiel en manufacturen Deze
verschuivingen kunnen worden gellustreerd met
zogenoemde taartdiagrammen
Het beeld dat het taartdiagram van 1900 oplevert
is redelijk overzichtelijk circa 100 winkels
waaronder 11 bakkers en even zoveel slagers
inclusief varkensslager spekslager en poelier
vervolgens als goede tweede 7 kruideniers en 5
schoenmakers en dan een groep met 34 vertegenwoordigers
met onder meer cafs tabak manufacturen
en een smid annex fietsenhandel De acht
branches met n vertegenwoordiger omvatten
een bloemist fotograaf houthandel boek en
muziekhandel brandstofhandel mandenmaker
touwslagerij en een handel in gemailleerd goed
Wat er zich verbergt achter de 24 winkels waarvan
ik de branche niet heb kunnen achterhalen zal
waarschijnlijk het totaalbeeld niet sterk veranderen
sterke concentratie op de primaire levensbehoeften
overigens zonder groenten en fruit die
werden vaak aangeboden door venters12 gevolgd
door genotsmiddelen waaronder ook een caf
en onderhoud reparatie Een duidelijk beeld
functioneel en overzichtelijk
Uit het taartdiagram 1950 blijkt het beeld flink
veranderd te zijn Op dat moment leverden kruideniers
het grootste aandeel 52 winkels dat wil
zeggen n op de acht winkels was kruidenier13
Vervolgens is er flinke groep met elk 2025 vertegenwoordigers
die vooral in de andere primaire
levensbehoeften voorzien inclusief tabak waaronder
kapper schoenen tabak slager banket
bakker en groenteboer En dan een groep voor de
minder direct benodigde levensbehoeften zoals
bloemen boeken en juwelen met elk tussen 59
vertegenwoordigers Dan hebben we al 78 van de
winkels gehad en resteren er nog enkele tientallen
met hooguit vier tot drie maar voor het merendeel
slechts twee of n vertegenwoordigers waaronder
vier maal snoep en evenzoveel vis maar ook
twee dameshoedenateliers een naaimachine
De uitbundig met krullend
houtsnijwerk
marmer in verschillende
soorten en metselwerk
in sierbaksteen
uitgeruste hoekwinkel
Assendorperstraat 78
een fraai voorbeeld van
Jugendstil uit 190708
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 3 129
winkel een kousenreparatiebedrijf en zelfs een
touwslagerij
Omstreeks 2000 is het beeld totaal veranderd
er heeft naast schaalvergroting supermarkten
specialisatie plaatsgevonden Een mooie illustratie
daarvan vormen de vertegenwoordigers van landelijk
opererende gespecialiseerde winkelketens
met in Assendorp bij voorbeeld Trekpleister drogist
Mitra slijterij Cartridge Europe inktpatronen
en Primera gemaksartikelen
Kledingzaken vormen als meest voorkomende
branche bijna een tiende van het totaal De overige
vaak geheel nieuwe branches zijn hooguit met
drie winkels vaker met slechts met n winkel
vertegenwoordigd De vaak zeer kleine kruideniers
zijn vrijwel allemaal verdwenen er zijn twee
supermarkten Jumbo en Boni voor in de plaats
gekomen En ook vlees groente en brood worden
tegenwoordig vooral in de supermarkt aangeboden
Het komt er samenvattend op neer dat de
primaire levensbehoeften nu gekocht worden
in de super of in afhaalvorm in de secundaire
behoeften nog steeds wordt voorzien maar veel
minder via eigenmaak of reparatie de branche
voor tertiair of luxe niet sterk veranderd is en er
een vierde laag zorg en comfort is bijgekomen en
die inmiddels ook sterk vertegenwoordigd is
Ze hadden een winkel
Zoals ik aangaf hebben anderen al in ruime mate
aandacht gegeven aan de uitbaters van de winkels
in Assendorp Toch wil ik enkele meer algemeen
geldende aspecten rond al deze zzpers avant la lettre
noemen omdat die elders tot nog toe nauwelijks
werden behandeld
Tot zeker het einde van de jaren zestig was het
gebruikelijk dat als een vrouw trouwde zij dan
stopte moest stoppen met werken Bij de winkelmiddenstand
gebeurde echter vaak het omgekeerde
De vrouw begon juist n haar huwelijk te
werken te weten in de winkel en als gelijkwaardig
aan haar partner zij het vaak wel in totaal verschillende
rollen Op fotos van deze winkels is
regelmatig te zien dat juist mevrouw de eigenlijke
winkel dreef al dan niet met een of twee winkel
Overzicht van het aantal winkels per
branches in Assendorp omstreeks
2000
Overzicht van het aantal winkels per
branches in Assendorp omstreeks
1900
Overzicht van het aantal winkels per
branches in Assendorp omstreeks
1950
130 jrg 35 nr 3 zwols historisch tijdschrift
meisjes Vaak was ze daarbij gehuld in een keurig
gestreken wit winkelschort
Regelmatig staat ook het echtpaar pontificaal
op zon foto hetzij achter de toonbank en vr
keurig ingerichte schappen hetzij op de stoep
vr de winkel met als achtergrond een prachtig
ingerichte etalage Soms ging het hierbij om een
jubileum van de zaak of een gedenkwaardige
dag soms ook om iets anders bij voorbeeld wie
de mooiste etalage kon maken Het lijkt alsof die
echtparen zeggen Die winkel is van ons beiden
we doen het samen en we doen het goed Het zijn
klassieke beelden uit de jaren vijftig die iedereen
die die tijd bewust heeft meegemaakt zich wel kan
herinneren
Het was overigens niet zo vreemd dat de
vrouw vooral in de winkel werkte De echtgenoot
was vaak met de kar de wijk in om zijn waren uit
te venten zoals verse zuivel versgebakken brood
of aardappels en groenten De man was daarnaast
vaak ook bezig met de aan en afvoer van de winkelwaar
of met het verslepen van de koopwaar
vanuit het magazijn naar de winkel vooral de
zwaardere artikelen Kortom een voor de hand
liggende taakverdeling die in de praktijk handig
was en prima werkte Het echtpaar Koekkoek
ging wat die taakverdeling betreft nog een stapje
verder Zij lieten op de hoek van de Leliestraat en
de Molenweg een dubbele winkel bouwen zodat
ze allebei een eigen winkel hadden mevrouw
Koekkoek een drogisterij en de heer Koekkoek
een zuivelwinkel en dat alles succesvol en jaren
achtereen
De adresboeken van de gemeente Zwolle vertellen
in dit verband bezien nog een ander apart
verhaal Regelmatig is na verloop van jaren
waarin de winkel onder de naam van de echtgenoot
terug te vinden is sprake van een weduwe
die ineens op dat adres wordt genoemd en als
winkelierster aangeduid dat wil zeggen met de
voorletters van haar man maar wel met de meisjesnaam
toegevoegd Wed J Jansen geboren de
Vries De man de winkelbaas is dan overleden
en de vrouw zet de zaak voort Het komt zelfs
voor dat zij uiteindelijk naar een ander adres verhuist
en haar zoon de zaak voortzet de achternaam
wordt dan weer enkel maar heeft meestal
wel nieuwe initialen Welk leed zit er soms
verborgen achter dat formele veranderen van
namen en adressen
Leesbibliotheek
Een bijzonder en min of meer op zich zelfstaand verschijnsel is de opkomst
en ondergang van de particuliere leesbibliotheek Je kon bij zon instelling
voor een luttel bedrag een paar boeken lenen Vaak werd daarbij elke week
het geleende teruggebracht en een nieuwe stapel boeken voor het hele gezien
meegenomen Als we dit verschijnsel een beetje ruim in de tijd bezien waren
er omstreeks 1950 zes leesbibliotheken in Assendorp
Ludeking Assendorperstraat 250 in ieder geval 193373
Stoffer Assendorperstraat 4 195361
boekhuis Sassenpoort Molenweg 131 1933
Rakers later Jakma Assendorperstraat 110 1933
Voskuil Groot Wezenland 40 194050
Theo Smit Assendorperstraat 117 194053
Zie ook Aangaande Assendorp p 96 Gedane Zaken p 53
De voormalige leesbibliotheek inmiddels winkel geworden van Ludeking
aan de Assendorperstraat 250 in 1991 Mevrouw Ludeking werd toen
gefotografeerd ter gelegenheid van haar tachtigste verjaardag
Collectie Hogenkamp
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 3 131
Maar er is ook het prachtige voorbeeld geleverd
door mevrouw Van t Spijker dat je zon
winkel als vrouw ook helemaal alleen kunt runnen
zij dreef decennialang een kruideniersbakkerswinkel
aan de Molenweg 88 Haar grootvader
was in 1890 op dit adres met de winkel begonnen
Er kwamen dependances aan de Vispoortenplas
en op Assendorperstraat 232 Toch moesten deze
winkels op den duur sluiten waarbij mevrouw
Van t Spijker in 1974 de laatste was die haar winkeldeur
sloot
Nog een boeiend fenomeen is dat er voor
bepaalde familiewinkels zelfs decennialang
durende tijdreeksen gereconstrueerd kunnen
worden zoals bij Haverkort slagers tegenwoordig
Assendorperstraat 49 Kale juweliers Assendorperstraat
100 Krisman schoenverkopers
Assendorperstraat 120 en Reuvers sportartikelen
Assendorperstraat 126 allemaal al sinds
de jaren dertig neringdoend in Assendorp Het
was dan vaak zo dat er in de loop van de tijd met
de winkel door Assendorp werd gehopt Zo gaan
Reuvers schoenen later sportartikelen en Voerman
fotograaf beiden het hoekje om Reuvers
van de Molenweg 111 naar de Assendorperstraat
De feestelijke opening
van de kruidenierszaak
van Nijmeijer Molenweg
24 omstreeks
1950 met mevrouw
Nijmeijer l en drie
winkelmeisjes Collectie
Hogenkamp
Deze met verschillende
vleessoorten rijkbeladen
etalage droeg in
1951 bij aan de feestvreugde
van de toen
veertig jaar bestaande
slagerij van R ter
Moolen op Assendorperstraat
62 Collectie
Hogenkamp
132 jrg 35 nr 3 zwols historisch tijdschrift
126 en Voerman van Groot Wezenland 6 naar Van
Karnebeekstraat 7 En Krisman kwam ik tegen op
Van Ittersumstraat 87 Assendorperstraat 200 en
Assendorperstraat 120 het huidige adres
Net als bij de winkeliers vallen er ook bij de
architectenbureaus die betrokken waren bij de
vele nieuwbouw en verbouwprojecten familiedynastien
te onderscheiden zoals De Herder
Lankhorst Meijerink en Ruberg
Winkels in Assendorp hoe
Dat de vitragewinkels een onmiskenbaar onderdeel
vormen van het straatbeeld in Assendorp
staat buiten kijf op veel plaatsen zie je de grote
ramen al of niet afgedekt door meer of minder
verzorgde vitrages of jaloezien Wat opvalt als je
wat langer kijkt naar die voormalige winkelpuien
en ze met elkaar vergelijkt is dat er bepaalde
Het echtpaar Koekkoek liet in 1937 een dubbele zaak bouwen aan de Molenweg
242 een drogisterij en een zuivelwinkel De foto is gemaakt in de drogisterij het
territorium van mevrouw meneer die de zuivelwinkel dreef stond voor de gelegenheid
ook even achter de toonbank van zijn vrouw Collectie Hogenkamp
Meewerken
In die winkeltjes werkten naast vader en moeder doorgaans ook andere
gezinsleden mee Jan Wolkers heeft dit fraai beschreven Ik doel op zijn
navrante en tegelijkertijd ook humoristische verhaal over de teloorgang
van de winkel van zijn ouders Ze hadden in de jaren dertig in Oegstgeest
een kruidenierswinkel die als gevolg van de crisis steeds minder omzet
maakte met onder meer als gevolg dat er ook steeds minder kon worden
ingekocht het aanbod verschraalde Bij het niet voorradig zijn van een artikel
werden Jan of zijn oudere broer dan naar de concurrent gestuurd om
daar snel het gewenste product te halen Ondertussen hielden zijn ouders
de klant aan de praat
Terug naar Oegstgeest 1965 p1156
Het vooroorlogse verpakkingspapier van Van
t Spijker met zorgvuldig ontworpen en wervende
boodschap Collectie Hogenkamp
De winkel van Voerman aan het Groot Wezenland 6
in de jaren dertig Particuliere collectie
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 3 133
typen vallen te onderscheiden Is daar misschien
systeem in aan te brengen en zijn er overeenkomsten
te vinden Ik onderscheid hiertoe drie
typen elk min of meer representatief voor de
verschillende meetmomenten het klassieke type
rond 1900 het interbellumtype en het woonkamerwinkeltje
rond 1950 en het diffuse type rond
2000
Ik ben hierbij niet alleen afgegaan op het
tegenwoordige uiterlijk van een oude of nog
bestaande winkel maar ik heb ook gelet op originele
bouwtekeningen in de archieven van de
gemeente Zwolle bouwtekeningen die meestal
een vergunningaanvraag voor nieuwbouw of verbouw
ondersteunen Het klassieke type zal hierbij
vanwege de interessante vorm relatief veel aandacht
krijgen Bij het systematisch doorwerken
van dit archief bleek dat de winkels in Assendorp
van eind negentiende eeuw tot midden vorige
eeuw veelal ontstaan zijn door de verbouwing van
een woonhuis hetgeen dan vaak een winkelwoning
opleverde op de begane grond de winkel met
daarachter de woonkamer en keuken en de slaapkamers
op de bovenverdieping of met daarboven
de gehele woning van het winkeliersgezin Er zijn
dus in die periode afgezien van bij voorbeeld de
grote hoge panden aan de Assendorperstraat veel
minder winkels of winkelwoningen in de vorm
van nieuwbouw ontstaan
Klassieke type winkelpui kleine tempeltjes
Het klassieke type kenmerkt zich door twee tegen
de muur geplakte vierkante namaakzuilen zogenoemde
pilasters naast de etalage en naast de
entree Omdat juist die pilasters zo beeldbepalend
zijn geef ik daar wat meer informatie over
De pilasters hebben namaak als ze zijn bij de
meeste winkelpuien geen dragende functie het
gaat om ornamenten Het basement draagt soms
een gestileerde versiering bij voorbeeld een
uitgehakt en herhaald bloemmotief En ook de
schacht is vaak bewerkt zoals met cannelures
aantal smalle verticale groeven vaak drie stuks
een zogenoemd triglief of is uitgevoerd in siermetselwerk
al of niet met geglazuurde baksteen
Florale motieven willen nog wel eens helpen
om de pui een deftige iets Jugendstilachtige uitstraling
te verlenen het zijn vaak mooie voorbeelden
van de bekende zweepslagmotieven van de
genoemde bouwstijl
De Assendorperstraat
omstreeks 1910 Er zijn
zeker al winkels zoals
rechts op de voorgrond
de Vleeschhal Volksbelang
van H Lenderink
op nummer 78 maar
de bomen en de midden
op de straat wandelende
man suggereren
toch vooral een rustige
groene woonstraat
Collectie Hogenkamp
Het klassieke type gellustreerd
aan de hand
van Assendorperstraat
52 Ogenschijnlijk een
vitragewinkel maar
nog steeds in bedrijf
tegenwoordig als
kapper ter weerszij
van etalage en entree
bevindt zich een pilaster
met basement
schacht en kapiteel
134 jrg 35 nr 3 zwols historisch tijdschrift
Bouwkundige details van de voormalige winkelpanden een bewerkt basement van een pilasters met een gestileerde drakenkop met
gespleten tong Assendorperplein 19 een paar verzorgde en daarmee sierlijke schachten van pilasters Van Ittersumstraat 85 en Assendorperstraat
78 enkele met Jugendstilmotieven opgesmukte schachten van pilasters Van Ittersumstraat 87 en Groeneweg 36 met in
het kapiteel zelfs een gestileerde boterham het betrof een bakkerswinkel en een paar voorbeelden van kapitelen Molenweg 50 Assendorperstraat
52 en 50 en Van Ittersumstraat 36 en tenslotte wat siermetselwerk Van Ittersumstraat 46
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 3 135
De vorm van de kapitelen is vrijwel altijd
gebaseerd op het kapiteel van de composiete
orde uit de Oudheid14 Later werd de detaillering
verwaarloosd en werd er een gestileerde basisvorm
gebruikt met bijvoorbeeld drie groefjes
op kapiteel of in de pilaster zelf Zon gestileerd
kapiteel heeft vaak een karakteristieke vorm een
iets naar voren hangende schoenendoosvorm die
naar onder toe uitbolt en dan weer met een haak
inspringt en hol en bol weer terug naar de gevelwand
De natuurstenen kapitelen en basementen met
vaak zeer verfijnde versieringen zoals die bij
sommige klassieke winkelpuien nog steeds zichtbaar
zijn konden worden verkregen bij steenhouwerijen
waarbij de keuze werd vergemakkelijkt
door modellenboeken Ze werden dan op bestelling
gemaakt niet meer met de hand maar met
behulp van een machine Een voorbeeld van zon
modellenboek heb ik helaas nog niet kunnen
vinden
Het is natuurlijk opmerkelijk dat zelfs de
kleinste middenstander zich zon pui permitteerde
De vraag is of dat wel altijd verstandig was
Het had namelijk tot gevolg dat de noodzakelijke
startinvestering nog groter werd terwijl toch een
betrekkelijk onzeker bestaan tegemoet getreden
werd Hoe dit ook zij het bouwen van een speciaal
ontworpen winkelpui met meer of minder subtiele
verwijzingen naar de tempels uit de Oudheid
droeg bij aan naamsbekendheid van de winkel
en leverde tevens een positieve bijdrage aan het
straatbeeld Dit fenomeen van het imiteren van
bouwstijlen is niet alleen een illustratie van het
afdalen op de maatschappelijke ladder van de
gewoonten in hogere kringen er is meer aan de
hand Ook toen al had materie in de vorm van de
in al die winkels aangeboden goederen een haast
goddelijke status Die goddelijke artikelen moesten
natuurlijk verkocht worden in tempelachtige
gebouwen Iets wat heden ten dage nog weer een
fase verder gekomen is namelijk in de vorm van
uitwassen van onze gerichtheid op materie
Boven de etalages hangend tussen de kapitelen
bevindt zich meestal een brede strook die vaak
werd gebruikt voor de naam van de uitbater en of
voor de brancheaanduiding zoals Sigarenmagazijn
Kruidenier of Brood fraai uitgevoerd met
handgeschilderde letters die op het betreffende
moment in de mode waren Dat de pilasters geen
dragende functie hebben is al opgemerkt maar
het is nog gekker de brede strook boven de etalage
rust niet p de kapitelen en dus ook niet op
de quasizuilen maar hangt er precies tussenin
De zorgvuldig behouden en ook goed onderhouden uitbundig gedecoreerde
bakkerswinkel van Moossdorff aan de Groeneweg 36 De muurreclame rechtsboven
is omstreeks 2005 op suggestie en met hulp van de Vrienden van Assendorp
op duurzame wijze gerestaureerd
136 jrg 35 nr 3 zwols historisch tijdschrift
De etalage wordt aan de onderkant afgesloten
met een gelede en schuin aflopende vensterbank
waaronder zich een plint of paneel bevindt dat
gestuukt is of met namaaktegels afgewerkt
Soms is dit paneel uitgevoerd in siermetselwerk
bestaande uit verschillend gekleurde bakstenen
van hetzelfde type De kleine gaten in de gevel op
maaiveldhoogte voor de ventilatie van kelder of
kruipruimte zijn veelal afgedekt met een gietijzeren
roostertje soms voorzien van een fraai
sierpatroontje Naast de kruipruimte wordt ook
de winkel veelal structureel geventileerd f via
gietijzeren roosters in de hoeken van de etalageramen
of via spleetjes boven of onder de etalages
Condensvorming kon echter nooit helemaal
voorkomen worden met name s nachts Ik herinner
me vanuit mijn jeugd dat winkeletalages in de
vroege morgen vaak beslagen waren
Op het betrekkelijk eenvoudige stramien van de
klassieke winkelpui zijn allerlei variaties mogelijk
De pilasters kunnen op verschillende wijze
zijn uitgevoerd als stucwerk dat vervolgens is
geschilderd of in een met van de rest van de gevel
Voor de ventilatie van
de winkel en vooral
van de etalage ter
voorkoming van condensvorming
zitten
bij Van Ittersumstraat
110 sierlijke gietijzeren
roostertjes in de bovenhoeken
van de etalage
ze vallen nauwelijks op
de stille bewijzen van
vroeger vakmanschap
hetzelfde geldt natuurlijk
voor de subtiele wijze
waarop het hout van
het kozijn is bewerkt
Van Ittersumstraat 57 in 1912 werd de bestaande woning met alleen een zolder onder een schuin dak verbouwd
P Cieraad door de ontwerper A Krijger foutief geschreven als P Sieraad zie bouwtekening vestigde
er zijn Vleeschhouwerij en de zolder werd een volwaardige verdieping met als resultaat een fraai gedetailleerde
pui met drie pilasters van het ene type en twee links en rechts aan de zijkanten van een wat zwaarder
type het laat zien dat pilasters in trek waren Helaas is de balustrade langs de dakrand inmiddels verdwenen
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 3 137
afwijkende baksteensoort regelmatig met een
wit geel of zwart geglazuurde baksteen of zelfs
in een betrekkelijk gecompliceerd patroon van
verschillend gekleurde bakstenen Zo zag ik ook
een tot alleen het kapiteel gereduceerde pilaster en
zelfs een vitragewinkel met ter weerszij van de etalage
dubbele pilasters Uit alles blijkt dat zowel de
opdrachtgever als de ontwerper n de metselaar
zich hebben uitgeleefd
Boven de entreedeur die voor het gemak
een slagje breder is dan een normale huisdeur
zit altijd een bovenlicht soms in glasinlood
uitgevoerd soms gebruikt om er de naam van
de winkelier op te schilderen of zoals bij Assendorperstraat
87 waar in de jaren 19301950 een
groenteboer zat om er een fruitmand uitgevoerd
in glasinlood aan te brengen Af en toe zitten er
naast de entreedeur ook nog smalle zijvensters
alles natuurlijk met het oog op de lichttoetreding
in de winkel De entreedeur bestaat om diezelfde
reden vaak ook zelf voor een groot deel uit glas
met onderin een dicht deurpaneel Met name bij
de meer uitgesproken Jugendstilpuien zijn die
voordeuren vaak pareltjes van toegepaste kunst
en wat de uitvoering betreft ook voorbeelden van
goede ambachtelijkheid
Voor die lichttoetreding was ook boven de etalage
vaak een lichtstrook aangebracht uitgevoerd
als een serie kleine vierkanten raampjes waarvan
er twee open kunnen als klapraampjes voor de
ventilatie Omdat een etalage vaak naar binnen
toe afgesloten was drong er via die kant geen licht
door in de winkel vandaar deze truc bovenlangs
Ondanks dit bewust creren van lichtopeningen
was het toch altijd wat donker in zon winkel
reden dat er meestal ook kunstlicht brandde
Links Een voorbeeld
van de wijze waarop
het bovenlicht boven de
entree gebruikt werd
bij deze groenteboer
is er een fruitmand
uitgevoerd inglasen
lood aangebracht
Assendorperstraat 87
Aan het metselwerk
rondom is nog te zien
dat de hele entreepartij
niet oorspronkelijk is
het is het resultaat van
een verbreding van de
voordeur
De Jugendstilentree van
Assendorperstraat 56
met in houtsnijwerk
uitgevoerde zweepstijlornamenten
fraaie
doorlopende krullen
tussen twee sobere
in witgeglazuurde
baksteen uitgevoerde
pilasters
De voormalige
bakkerswinkel van
H van Limburg uit
1923 naar ontwerp van
M Meijerink Van
Ittersumstraat 46 een
hoekwinkel met vier
pilasters en boven de
entree een fraai gedetailleerd
balkonnetje
dat geschraagd wordt
door consoles opgetrokken
in uitkragend metselwerk
138 jrg 35 nr 3 zwols historisch tijdschrift
Een belangrijke want vaak met een sterk
beeldbepalende rol variant is de hoekwinkel
de entree op de hoek van twee straten en met ter
weerszij een etalage met op elke overgang een
pilaster totaal vier Vooral op de hoeken van de
Molenweg en van de Van Ittersumstraat resteren
er nog veel van deze hoekwoningen weliswaar als
vitragewinkel maar de puien zijn hier en daar nog
vrijwel ongeschonden
Soms zit er boven de entree ook nog een klein
en sierlijk vormgegeven balkonnetje een erker
of een dakkapel naar het lijkt vooral voor de sier
misschien ook wel om het aanzien van het pand
te vergroten zon balkon heeft natuurlijk ook een
praktische functie je staat er droog als het regent
Interbellumtype
Na de Eerste Wereldoorlog werd er na een periode
met veel aandacht voor neostijlen soberder
en meer praktisch gericht gebouwd Dit komt ook
tot uitdrukking bij de nieuwbouw of verbouw van
winkelpuien Een veel eenvoudiger meer robuust
type winkelpui ontwikkelt zich ik noem dit type
het interbellumtype al of niet met een toch wat
joyeuzere Art Decovariant
Het interbellumtype kenmerkt zich door een
strakke stevige opzet bestaande uit een entree
met veel glas al of niet gelegen in een portiek
met daarin ook de ingang naar de bovenwoning
een grote etalage met steeds daarboven net als
bij het klassieke type een serie kleine raampjes
Voor de glazen entreedeur was vaak een schuine
buis aangebracht waarmee de deur kon worden
geopend een slimme constructie zodat iedereen
groot of klein door tegen de buis te drukken de
deur open kon doen en niet tegen het glas ging
drukken
De interbellumpui is meestal enigszins stoer
uitgevoerd zware deurposten en ander zwaar
houtwerk stevig en zonder opsmuk gemaakt om
tegen een stootje te kunnen En inderdaad tot op
de huidige dag zijn er nog winkels van dit type in
Assendorp in gebruik zij het enigszins veranderd
of aangepast aan de moderne tijd Ze zijn onmiskenbaar
en springen meteen in het oog dat is een
winkel of daar zat ooit een winkel
Vaak werd in navolging van de Amsterdamse
Schoolarchitecten ook gebruik gemaakt van de
mogelijkheden die de baksteen biedt om met
verschillende metselpatronen meer plasticiteit
in de gevel te krijgen en dan met name rond de
etalage en de entree dat wil zeggen in plaats van
het gebruik van stucwerk of een andere bak
steensoort
Diffuse type
Het diffuse type is de naam zegt het al een niet
goed te omschrijven en ook niet goed herkenbaar
type Het gaat om een onduidelijke verzameling
winkelpuien en heeft in ieder geval geen specifieke
kenmerken Het is een resttype dat alle moderne
winkelpuien omvat en misschien nog het best als
open en uitnodigend kan worden omschreven
Omstreeks 2000 is er namelijk nauwelijks een
overheersend type te onderscheiden
Een voorbeeld is de doorkijk of glaspui waar
je vanaf de straat kunt zien hoe de winkel er binnen
uitziet is het er gezellig en wat er gebeurt
en mogelijk ook wat er verkocht wordt Ook puien
met zware overstekende luifels zijn een tijdje in
geweest De vormeloze pui en tijdens de tijdens
openingsuren zelfs helemaal nietbestaand waar
je een warme luchtdouche in je nek krijgt als je de
winkel binnengaat is nauwelijks meer als winkel
Het fraaie pand Assendorperstraat
48 naar
een ontwerp van GTh
Ruberg uit 1926 de
neutrale aanduidingen
van koopwaar
verhullen dat het hier
oorspronkelijk om een
Jaminvestiging ging
waar in eerste instantie
naast Bonbons
machinaal gemaakt
suikerwerk in allerlei
soorten en maten ook
brood en dergelijke
werd verkocht
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 3 139
pui te herkennen Evenals de met de naam van de
betreffende winkelketen of met een reclameslogan
dichtgeplakte ruiten in een verder strak vormgegeven
pui
Op veel plaatsen is zon diffuse pui het resultaat
van een meer of minder ingrijpende en meer
of minder geslaagde simpele veelal goedkope
verbouwing eufemistisch ook wel als gemoderniseerd
aangeduid Daarbij kan het voorkomen dat
de van origine aanwezige ornamenten siermetselwerk
anders verlopende baksteenlagen krullen
met grote platen afgetimmerd zijn waarschijnlijk
om het onderhoud te vergemakkelijken
Het oogt niet fraai maar er bestaat nog een kans
dat het bij een volgende renovatie weer in het zicht
komt
Bijzondere gevallen ook elders
Er zijn in Assendorp tot op de huidige dag nog een
paar prachtige Jugendstilhoekwinkels aanwezig
waarbij het in krullen en linten bewerkte hout
van de raamkozijnen in het bijzonder opvallen
Daarnaast was er ook een vertegenwoordiger
van het bekende De Gruytertype van de kruidenierswinkelketen
van P de Gruyter en Zn uit
s Hertogenbosch met de zo karakteristieke
zwartgemarmerde blauwe tegels Een zeer simpel
type vooral langs de Molenweg veel voorkomend
maar ook in de Assendorperstraat is de tot winkel
omgebouwde huiskamer
Aparte vermelding verdient in dit verband
nog de winkel op Molenweg 50 Deze winkelpui is
uitzonderlijk want met unieke kenmerken zoals
de speciaal gevormde geglazuurde bakstenen
de etalages die worden bekroond door ronde
bogen en de ventilatieroostertjes van gietijzer in
Etaleur in de etalage
Achter de voorruit bevond zich de zogenoemde etalagekast de eigenlijke etalage een afgesloten ruimte over de hele breedte
van de voorruit en ongeveer een halve tot een meter diep waarin de koopwaar op zo voordelig mogelijke wijze kon worden uitgestald
Voor de etalageopstelling werd soms zelfs een etaleur ingehuurd Deze kunstenaar voerde tussen en over de artikelen
heen een prachtig ballet uit waar ik als jongetje op weg naar school vaak ademloos naar stond te kijken een ware act zoals we
vandaag zouden zeggen
Als er bij hoge uitzondering eens iets uit de etalage moest worden bekeken was het altijd een hele onderneming om dat artikel
te voorschijn te hengelen zonder dat de hele opstelling in elkaar donderde Daarom was er waarschijnlijk bij de winkelier ook
wel sprake van enige weerstand om hier toe over te gaan en werden vaak uitvluchten gezocht Als er uiteindelijk dan toch een
trapje bijgehaald was en het toegangsdeurtje openging dan kwam er vaak een hete droge en stoffige geur uit de etalagekast te
voorschijn een mengeling van geuren van al die artikelen die daar weken lang stonden te schroeien in de zon een zon die soms
werd gedempt door een oranjekleurig folie dat voor het raam werd gehangen waardoor de uitgestalde producten op onverwachte
wijze van kleur verschoten en letterlijk gesproken een geheel ander aanzien kregen
Molenweg 50 een niet
alledaagse winkelpui
begin jaren twintig
waarschijnlijk in
opdracht van J Boeles
huishoudelijke artikelen
sportvisscherijartikelen
galanterien
lampen gerealiseerd
de dakkapel is van
latere datum
140 jrg 35 nr 3 zwols historisch tijdschrift
de bovenhoeken van de etalages Bovendien is de
gevel ook helemaal gaaf overgeleverd Maar het
meest bijzonder zijn de sterk gestileerde vazen die
bovenop de pilasters prijken Ik vermoed dat dit
ook is ontleend aan de Oudheid ik ben dit ornament
niet elders tegengekomen
Natuurlijk komen er ook buiten Assendorp
vitragewinkels voor en niet alleen in Zwolle In
de Sassenstraat en aan de Melkmarkt is nog een
redelijk aantal winkels met het klassieke type pui
in takt gebleven en zelfs nog in gebruik Ze zijn
veelal uitzonderlijk fraai ontworpen meerdere
zuilen gebogen etalageramen blankhouten raamkozijnen
met veel ornamenten en op ambachtelijke
wijze uitgevoerd met veel aandacht voor het
detail Niet voor niets gaat het hierbij vaak om
rijksmonumenten of gemeentelijke monumenten
Ze illustreren de bandbreedte die in de eerste helft
van de twintigste eeuw bestond binnen de winkeldrijvende
middenstand enerzijds de luxe ruime
winkels voor modeartikelen en dergelijke in de
binnenstad en anderzijds de kleine winkeltjes
voor een deel van de eerste levensbehoeften in het
hart van Assendorp
Tot slot
Ik ben niet ingegaan op het inwendige van de
winkels en ook niet op het dagelijks functioneren
van Dat is een verhaal apart over duistere nissen
en onbekende opslagplaatsen blikken trommels
met wisselgeld of tinkelende kasregisters Waar
was de opslag Was er een woning Kon men
achterom was er een plaatsje of moest men altijd
door de winkel Lamaar ik ben t en dat op zn
Zwols
Wat ik hoop naar voren gebracht te hebben is
de ontwikkeling van het winkelwezen in Assendorp
van het begin tot en met het eind van de
twintigste eeuw Dat verhaal heeft een hoog vroegergehalte
De indruk kan zijn ontstaan van een
kleinschalige afwiss

Lees verder

Zwolse Historisch Tijdschrift 2018, Aflevering 2

Door 2018, Aflevering 2, Afleveringen, Jaartal, Zoek in ons tijdschrift

Zwols Historisch Tijdschrift
Het strandje
van Dubbeldam
Zomereditie 2018
35e jaargang 2018 nummer 2 850 euro
Suikerhistorie
Chinees cafrestaurant Sjanghai Eiland 3842
Ruim een halve eeuw was op het Eiland het
Chinees restaurant Shanghai gevestigd Het
was eigendom van de familie Tin Shu Yen
Tin 19111976 geboren in de omgeving van
Sjanghai kwam in de jaren dertig vanuit China
via omzwervingen door Europa uiteindelijk in
Zwolle terecht Hij huwde in 1939 met een Zwolse
Het eerste Chinese huwelijk in Zwolle trok veel
bekijks In de Drietrommeltjessteeg verdiende
Tin de kost met het maken en verkopen van
pindakoekjes net als veel andere Chinezen wat
hen de aanduiding pindachinees opleverde ook
vanwege het pinda pinda lekka lekka wat ze bij
het uitventen riepen
Tin hield in de Drietrommeltjessteeg ook een
pension waar vele Chinezen op doorreis onderdak
vonden Daarnaast ventte hij met textiel Chinese
kleedjes en stond hij vrijdags met kousen op de
Zwolse markt Rond 1950 kocht hij het pand
Eiland 3840 waarin hij een restaurant begon dat
in 1963 werd uitgebreid met Eiland 42 met karakteristieke
witte halsgevel
Het restaurant van Tin in de jaren zeventig
voortgezet door zijn zonen had een goede naam
In Zwolle wist iedereen d Chinees op het Eiland
te vinden zonder de naam van het restaurant te
kennen De diners waren van een voortreffelijke
kwaliteit en werden alom geroemd De gebroeders
Tin vielen vele keren met hun culinaire hoogstandjes
in de prijzen
Toen rond de eeuwwisseling het Eiland op
de schop ging braken er voor de Tins moeilijke
tijden aan Het restaurant bleef als een van de weinige
panden in de omgeving overeind staan maar
het was moeilijk bereikbaar Na een periode van
leegstand werd het pand in 2007 in bezit genomen
door Dille Kamille
Wim Huijsmans
Collectie Hogenkamp
Het voormalige pand van restaurant Sjanghai in juli 2018 De vroeger karakteristieke
witte halsgevel heeft nu een kleurtje gekregen Foto Elske Bootsma
54 jrg 35 nr 2 zwols historisch tijdschrift
Suikerhistorie Wim Huijsmans 54
Jan en Hendrik Klinkert lak en vernisfabrikanten
Een trieste Zwolse familiegeschiedenis
Etinne Klinkert 56
Boer Dubbeldam en Israls
onafhankelijkheid Wil Cornelissen 71
Buiten onder de rook van de binnenstad
publieke wandelingen in een standenmaatschappij
Zwolle rond 1830
Geert A Banck 76
Unzeitgemss een anekdote over
Hans Knoester Jan Drentje 98
Zwolle wieg van Thorbecke
HJH Knoester 99
In memoriam Hans Knoester
Jaap Hagedoorn 105
Recent verschenen 107
Mededelingen 108
Auteurs 109
De droge en hete zomer van 2018 gaat
ongetwijfeld de geschiedenis in als heel
bijzonder Daar hoort een bijzonder
nummer van het Zwols Historisch Tijdschrift bij
met twee artikelen die passen bij de zomer De
bijdrage van Geert Banck gaat over een populaire
activiteit waarvoor het weer wel enigszins
aangenaam moet zijn wandelen Wat waren in
het negentiendeeeuwse Zwolle populaire wandelingen
en in hoeverre weerspiegelden deze wandelingen
de Zwolse standenmaatschappij Wil
Cornelissen verhaalt over een zomerse romance
Een ontluikende liefde aan de oevers van de IJssel
abrupt afgebroken door het ontstaan van de staat
Isral
De andere artikelen in dit nummer zijn minder
zomers Etinne Klinkert belicht een triest
deel van zijn familiegeschiedenis Centraal staan
twee achterneven van de auteur de broers Jan en
Hendrik Klinkert Zij waren de directeuren van
de lak en verffabriek Klinkert en Co in de Venestraat
Het artikel behandelt de geschiedenis van
het bedrijf maar met name ook de houding van
de broers in de Tweede Wereldoorlog
Tenslotte zijn er nog drie bijdragen naar aanleiding
van het overlijden van Hans Knoester
afgelopen mei Hans Knoester was een bekend
persoon in de Zwolse historische wereld vooral
vanwege zijn jarenlange verbintenis aan het Zwols
Gemeentearchief Jaap Hagedoorn en Jan Drentje
halen elk herinneringen aan hem op De redactie
heeft gekozen zijn nagedachtenis te eren door het
plaatsen van een al eerder in dit tijdschrift gepubliceerd
artikel van zijn hand Dit artikel uit 1992
gaat over de familie Thorbecke een onderwerp
dat door de recent verschenen nieuwe biografie
over Johan Rudolph Thorbecke weer actueel is
De redactie wenst u als altijd veel leesplezier
Cover Het strandje van Dubbeldam aan de IJssel
medio jaren zestig Foto Henneke collectie HCO
Redactioneel Inhoud
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 2 55
Met name een bezoek van mijn medeonderzoeker
en neef mr HC Henk Blokhuis en mij
aan het Nationaal Archief in Den Haag op
29 april 2014 gaf een goed inzicht in het reilen en
zeilen van alle betrokkenen bij de firma Klinkert
en Co zowel tijdens als na de oorlog Er waren
vijf archiefdozen aanwezig over deze zaak goed
gevuld met elf verschillende dossiers Veel van
onze vermoedens werden daar door de feiten
bevestigd Via het bestuderen van deze stukken
kregen we een beter inzicht in de tijdgeest en het
gedrag van alle betrokkenen in die jaren Deze
boeiende en tijdrovende speurtocht heeft tot
onderstaand resultaat geleid
Familie Klinkert
De naam Klinkert had in de negentiende eeuw
een bekende klank in Zwolle Hendrik Klinkert
178618471 was in het begin van die eeuw de
stadstimmermanarchitect Hij gaf onder meer
de top van de Peperbus zijn huidige achtkantige
topbedekking Zijn zoons Hendrik en Willem
bekleedden eveneens het ambt van stadstimmerman
zij hadden een timmerwerf aan de Eekwal
Het waren succesvolle aannemers en zakenlieden
Hendrik 18151882 die in 1873 in de lakstokerij
stapte had een groot gezin Zijn jongste zoon
was mijn grootvader Everhardus Evert Klinkert
18611940 een bekende Zwolse huisarts
De oudste zoon van Hendrik was Albertus
Albert Clasinus ook vaak als Klasinus geschreven
Klinkert 18541915 Albert en weer een
andere broer Hendrik 18561916 zetten de laken
vernisfabriek van hun vader voort en bouwden
deze verder uit Albert werd onder meer voorzitter
van de Nederlandse Vereniging van Vernisfabrikanten
Hij trouwde in 1881 met Johanna Maria
Theresia van Loo 186119492 Zij bewoonden
vanaf 1897 Villa Flora aan de Veerallee
56 jrg 35 nr 2 zwols historisch tijdschrift
Jan en Hendrik Klinkert
lak en vernisfabrikanten
Een trieste Zwolse familiegeschiedenis
Etinne Klinkert Begin 2014 werd ik door een Zwolse kennis
geattendeerd op een internetartikel over
het honderdjarig bestaan van de Venestraat
in Zwolle In dit verhaal werd familie van mij
genoemd Het betrof de twee gebroeders Jan en
Hendrik Klinkert twee neven van mijn vader die
samen de directie voerden van de lak en vernisfabriek
Klinkert en Co gevestigd in de Hertenstraat
Na de oorlog werd deze fabriek opgeheven vanwege
de economische collaboratie van met name
Jan Klinkert met de bezetter Na overleg met mijn
oudere broer Everhard Eef besloot ik een en
ander verder uit te zoeken Deels uit nieuwsgierigheid
maar ook ingegeven door een zeker rechtvaardigheidsgevoel
Allereerst benaderde ik de auteur van het verhaal
Peter Riemersma bewoner en tevens chroniqueur
van en blogger over de Venestraat Vervolgens
ben ik verder gaan zoeken Diverse archieven
en andere bronnen werden daarbij geraadpleegd
Jan Klinkert rechts
vooraan met zijn
ouders Albert Klinkert
en Johanna van Loo
omstreeks 1900 Wie de
ahterste twee zijn is niet
bekend
Zwolle onder meer aan de Deventerstraatweg de
Oosterlaan en later in de Julianastraat
Jan Klinkert 18891962 onze andere hoofdpersoon
was zeven jaar jonger dan zijn broer
Hendrik Hij ging in de jaren twintig samen met
Hendrik de fabriek leiden maar legde eerst een
wetenschappelijke basis Jan studeerde chemie en
promoveerde cum laude 1919 aan de universiteit
van Zrich4 Hij leerde daar zijn vrouw kennen
de uit Letland toen onderdeel van het Russische
rijk afkomstige Elsbeth Corona Dannenberg
Riga 18871982 Elsbeth studeerde geschiedenis
germanistiek en filosofie en promoveerde in
19175 Jan en Elsbeth waren in 1914 in Zrich
getrouwd en vestigden zich in februari 1920 in
Zwolle in de pas aangelegde Venestraat op nummer
20 letterlijk om de hoek bij de lakfabriek aan
de Hertenstraat Het huwelijk bleef kinderloos
Jan was voor 1940 een gerespecteerd notabel
in Zwolle Naast zijn werk deed hij veel voor
de Zwolse gemeenschap zowel in diverse
bestuurlijke functies als priv net als zijn vader
Albert Men vond hem erudiet goedaardig en
De oudste zoon van Albert en Johanna was weer
een Hendrik 1882Wapenveld 1951 eveneens
verffabrikant en een van de twee hoofdpersonen
van dit artikel Deze Hendrik trouwde in 1908
met Ariette Meulenhoff 1881 Amersfoort
1971 Er werden twee dochters geboren Dit
huwelijk werd op 15 september 1920 ontbonden
De wederzijdse families konden deze
scheiding niet erg waarderen temeer omdat er
een dubbele connectie tussen de families was
Hendriks zus Elisabeth was in 1910 getrouwd
met een broer van Ariette de uitgever Hendrik
Meulenhoff3 Hendrik hertrouwde in 1929 met
de onderwijzeres Dieuwke Johanna Kramer
Maastricht 1892Gouda 1984 Uit dit huwelijk
werd een zoon geboren Johan Fedde Klinkert
1930Hoogvliet 1997
Hendrik was aldus de overlevering in de
familie niet zo populair als zijn broer Jan Om
welke redenen dit was valt niet meer te achterhalen
Het blijft gissen was het om zijn scheiding
in die tijd een schande of om een andere kwestie
Hendrik woonde op verschillende adressen in
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 2 57
Venestraat 20 links
het woonhuis van Jan
en Elsbeth Klinkert
Foto Elske Bootsma
vriendelijk Ook later ondanks zijn proDuitse
houding en nauwe samenwerking met de bezetter
beschouwden velen hem niet als een slecht mens
Jan werd zeker niet gevreesd of gehaat
Mijn ouders waren voor 1940 goed bevriend met
Jan en Elsbeth Tijdens de oorlog veranderde hun
relatie tot hen echter De proDuitse houding van
Jan en Elsbeth tijdens de bezetting zorgde voor
een verwijdering Vooral Elsbeths opvattingen en
de omgang van beiden met Duitse officieren viel
niet in goede aarde bij mijn ouders Mijn vader
Henk Klinkert 18991964 was evenals mijn
grootvader huisarts alleen in die rol bleef zijn
contact met het echtpaar onderhouden Pas na
de oorlog werd ter gelegenheid van het 25jarig
huwelijksfeest van mijn ouders in 1953 het contact
met Jan en Elsbeth min of meer hersteld
Mijn vader was ook huisarts van het gezin van
Hendrik De contacten met Hendrik waren verder
minder intensief wellicht vanwege het leeftijdsverschil
en andere nietuniversitaire achter
58 jrg 35 nr 2 zwols historisch tijdschrift
Hendrik Klinkert
18821951 omstreeks
1930 Particuliere
collectie
Jan Klinkert 1889
1962 was net als zijn
vader Albert jarenlang
voorzitter van het
bestuur van de VVV
Hier staat hij met bril
in het midden van
dat bestuur De foto is
genomen in 1930 ter
gelegenheid van Zwolle
700 Particuliere collectie
De volgende anekdote was in de hele familie
bekend Kort na de arrestatie van oom Jan eind
april 1945 ging tante Elsbeth verhaal halen bij het
Huis van Bewaring In haar gebroken Nederlands
probeerde ze hem daar vrij te krijgen Volgens
haar had hij niets gedaan en was haar man juist
een goed vaderlander Deze nogal naeve actie
ontaardde uiteindelijk in een stroom van verwensingen
naar de bewakers Door ingrijpen van een
aanwezige inspecteur van politie liep dit incident
met een sisser af Mijn moeder schijnt haar toen
bij het toenmalige politiebureau in de Lombardstraat
te hebben opgehaald
grond Wel weet ik dat mijn ouders begrip hadden
voor zijn moeilijke positie tijdens de oorlog en
hem indeelden bij de goede vaderlanders
Hoewel Hendrik en Jan volle neven van mijn
vader waren werden zij en hun echtgenotes door
ons kinderen oom en tante genoemd Zelf kan ik
me over oom Jan niet echt veel herinneren evenmin
over oom Hendrik Mijn broer Eef vertelde
mij over Jan de twee volgende anekdotes
Rond Dolle Dinsdag werd hij door vader naar
de verffabriek gestuurd Via een openstaande zijdeur
en een aan hem meegedeelde route trof hij in
een achteraf gelegen kamer een zeer angstig echtpaar
aan Eef kreeg daar van oom Jan een blikje
overhandigd dat hij aan onze vader moest afgeven
Het schijnt dat het ging om een bijzondere
chemische formule die vader moest bewaren
Eind april 1945 zag Eef oom Jan moeizaam
lopend tezamen met andere foute Nederlanders
vanaf het toenmalige Huis van Bewaring nu restaurant
hotel De Librije van Jonnie Boer onder
zware bewaking door de stad trekken Dit maakte
op mijn toen veertienjarige broer een diepe
indruk Hij zag een toch door hem gewaardeerd
mens en familielid vernederd worden Hij voelde
zich na deze confrontatie behoorlijk aangeslagen
en zijn blijdschap over de bevrijding van Zwolle
werd hierdoor danig verstoord
Aan tante Elsbeth heb ik nog wel enkele
herinneringen Hoewel zeer Duitsgezind vooral
ingegeven door haar Duitstalige afkomst uit
Letland en de moord daar op familieleden door
de Bolsjewieken in 1919 en de vernietiging van
familiebezit en een vurig bewonderaar van
het Derde Rijk was zij tijdens de bezetting geen
lid van de NSB Al in 1936 had zij bedankt voor
deze beweging omdat ze het maar een halfzacht
zooitje vond Zij sprak slecht Nederlands met een
zwaar Duits accent Het was een geestige maar
dominante vrouw Als klein kind maakte hun
sprekende papegaai die tante Elsbeth dan met een
koekje aan het praten kreeg veel indruk op mij
Volgens een verhaal in de Venestraat leerden de
buren van de Klinkerts in de oorlog de papegaai
om Mussert uit te schelden wanneer het beestje
buiten op het bordes stond opgesteld6
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 2 59
Aankondiging in de
Zwolse Courant van
de overname van de
lakfabriek in 1873
Delpher
Schematisch overzicht van de firmanten directeuren
van Klinkert en Co 1874 1945
Hendrik Klinkert firmant 18731882
1815 1882
i i
Albert Klinkert firmant 18821915 Hendrik Klinkert firmant 18821916
18541915 18561916
i i
Hendrik Klinkert firmant Hendrik Willem Albert Klinkert firmant 19161919
directeur 19151942 18931968
18821951
Jan Klinkert directeur 19221945
18891962
De heren Borneman en Ansingh zijn niet in dit overzichtje opgenomen omdat ze slechts kort bij
de firma betrokken waren
voort onder de naam Klinkert en Co Zijn zoons
Albert en Hendrik zullen toen wellicht ook al
werkzaam zijn geweest in het bedrijf maar waren
nog geen firmant Dat gebeurde in 1882 toen
Hendrik sr overleed en zij de zaak overnamen In
1895 werd Klinkert en Co bij gelegenheid van het
bezoek van koningin Emma en Wilhelmina aan
Zwolle samen met drie andere Zwolse bedrijven
het predicaat Hofleverancier verleend8
Albert overleed in 1915 Hendrik in 1916
Hun respectievelijke zoons Hendrik zoon van
Albert en Hendrik Willem Albert HWA zoon
van Hendrik namen vervolgens het roer over Dat
was maar van korte duur In 1919 trad HWA uit
de firma en begon zijn eigen lakfabriek in Wapenveld
onder de naam HWA Klinkert fabriek
van lakken vernissen en verfwaren dezelfde
bedrijfsomschrijving die Klinkert en Co in Zwolle
hanteerde
Wat de beweegredenen voor HWA zijn
geweest tot deze stap is onbekend Wellicht wilde
hij op eigen benen staan misschien was er een
conflict of misschien is hij vanwege de aanstaande
komst van Jan naar Zwolle uitgekocht Of kwam
Later in 1966 heb ik Elsbeth tweemaal
bezocht samen met mijn nicht Evelien Klinkert
tevens haar behandelend arts Zij woonde toen
in de Zuiderkerkstraat Met een nogal scherpe
luide stem was zij constant aan het woord Een
aaneenschakeling van overigens humoristisch
gebrachte vertelsels over haar geliefd en superieur
Duitsland haar financin medische situaties en
behandelingen
De lakstokerij
In 1843 werd op een terrein aan het toenmalige
Groenewegje door de gebroeders S en A Jacobs
een lakstokerij opgestart Toen betrof deze locatie
nog nauwelijks bebouwd buitengebied van de stad
Zwolle te midden van kwekerijen en tuinen van
groentehandelaren In 1873 werd de lakfabriek
verkocht aan de heren Klinkert Ansingh en
Borneman In de stad aan de Papenstraat werd
een kantoor annex magazijn en winkel geopend
Reinier Borneman en Dirk Ansingh schoonzoon
van Hendrik Klinkert waren beiden binnen
anderhalf jaar al weer uit de firma getreden7
Hendrik Klinkert zette de onderneming alleen
60 jrg 35 nr 2 zwols historisch tijdschrift
Uitsnede van de kaart
van Zwolle uit 1890
Het Groenewegje
omcirkeld later
Hertenstraat staat als
een pad aangegeven
het gebied daaronder
is nog niet bebouwd
Collectie HCO
1914 werd het Groenewegje een echte straat de
Hertenstraat Daarvoor was het in feite alleen
een pad langs een stinksloot het Molenwater
geheten De hoofdingang van het fabrieksterrein
kwam aan deze nieuwe straat met als adres Hertenstraat
813 Aan de andere kant van de straat op
de hoek met de Venestraat en schuin tegenover
het oorspronkelijke fabrieksterrein verrees een
opvallend bedrijfsgebouw in Berlagiaanse stijl14
Hertenstraat 21 nu nr 27 Hier werden de kantoren
de expeditie en de malerij gehuisvest De
stokerij voor de lak en verfproductie bleef op het
oorspronkelijke terrein Het kantoor in de stad
in respectievelijk eerst de Papenstraat daarna de
Bloemendalstraat en vervolgens de Goudsteeg
gevestigd werd toen opgeheven
Klinkert en Co had ook elders filialen vanaf
1926 in Arnhem aan de Rijnkade en vanaf 1941
in Utrecht aan de Oude Gracht Beide waren als
depot in gebruik15
De door HWA Klinkert nieuw geopende lakfabriek
in Wapenveld liep slecht en werd daarom in
1925 al weer geliquideerd16 In dat jaar verschijnen
advertenties in de krant waarin HWA een
huurder voor het terrein en de accommodatie
gelegen aan het Apeldoorns Kanaal Zevenakkersweg
zoekt17 Als dit al gelukt is dan is het
maar voor korte duur geweest het complex heeft
jarenlang leeg gestaan Het fabrieksterrein en de
bedrijfsgebouwen die op naam stonden van de
moeder van HWA mevrouw de weduwe H Klinkert
werden tenslotte bij een openbare veiling in
1935 voor 8900 gulden overgenomen door Klinkert
en Co uit Zwolle18
Jan juist terug naar Zwolle omdat HWA vertrok
Aanvankelijk zou dit namelijk niet de bedoeling
zijn geweest maar dat gebeurde toen alsnog9
Hoe het ook zij Hendrik was daarna enige
jaren alleen firmant bij Klinkert en Co In 1920
verscheen broer Jan op het toneel Op 25 augustus
1922 werd de firma omgezet in een naamloze vennootschap
Hendrik en Jan werden beiden directeur
elk op een salaris van 6000 gulden waarde
nu 42800 euro10 Maar daarnaast waren ze
natuurlijk grootaandeelhouders Er kwamen drie
commissarissen de heren HS Gratama bankier
AJ ten Doesschate fabrikant van kruiden
en specerijen en J Windemuller notaris allen
uit Zwolle Gratama overleed in 1937 en werd in
1941 vervangen door ir R Meulenhoff uit Doetinchem
11
De lakfabriek omvatte naast de productieafdeling
kantoren en opslagruimtes In de jaren tachtig van
de negentiende eeuw werd de Tuinstraat aangelegd
de ingang van het fabrieksterrein kwam toen
daar te liggen Naast het fabrieksterrein stonden
enkele bedrijfswoningen van de lakstokerij12 In
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 2 61
Klinkert en Co was
in het begin van de
twintigste eeuw een
van de importeurs van
het verfmerk Matolin
Advertenties daarvoor
stonden in alle landelijke
kranten hier in
de Telegraaf van 4 juni
1912 Delpher
Briefhoofd van de firma
Klinkert en Co Collectie
HCO
62 jrg 35 nr 2 zwols historisch tijdschrift
Ingekleurde
prentbriefkaart
omstreeks 1920 van de
hoek Deventerstraat
rechts nu Van
Karnebeekstraat en de
Hertenstraat links De
hoge schoorsteen was
van de lakfabriek van
Klinkert Deze werd na
de oorlog afgebroken
Collectie HCO
Het karakteristieke
bedrijfsgebouw van
Klinkert en Co aan
de Hertenstraat hoek
Venestraat Gebouwd
in 1914 naar een ontwerp
van de architecten
J van Dijk en JDC
Koch met als opvallend
element het ronde hoektorentje
Rechts aan de
gevel hangt een reclamebord
van Matolin
Dit is de enige bekende
foto van het pand uit de
tijd van Klinkert en Co
Collectie HCO
werd begonnen met een uitbreiding en nieuwbouw
van deze vestiging De fabriek vervaardigde
moderne producten onder meer huidverven
een soort coatings avant la lettre die toegepast
konden worden op vliegtuigen zeeschepen en
militaire voertuigen dus geknipt waren voor de
Duitse oorlogsindustrie
De productie groeide daarom spectaculair
en de personeelsformatie nam navenant toe van
35 personeelsleden in 1940 naar 135 in 1943
Onderstaand overzichtje geeft de omzetten weer
in die jaren De enorme stijging in 1943 kwam
door de ingebruikname van de nieuwe Wapenveldse
fabriek In 1944 werd de bedrijfsvoering
echter abrupt beindigd na Dolle Dinsdag werd
het bedrijf ontmanteld en het machinepark naar
Duitsland getransporteerd
Jaar Bedrag Op basis koopkracht 2016
in guldens in guldens in euros
1940 164000 2910210 1320600
1941 196000 6700210 3040420
1942 198000 2862890 1299120
1943 1426000 44070060 20001300
1944 60000 817105 370786
in 1942 daalde de gulden aanzienlijk in waarde
Klinkert en Co zal het tijdens de crisis in de
jaren dertig net als vele andere bedrijven ook
ongetwijfeld zwaar hebben gehad maar men
had duidelijk genoeg vertrouwen in deze investering
Volgens een krantenartikel uit die tijd was
de achterliggende gedachte om de productie op
termijn grotendeels uit Zwolle weg te halen ook
in verband met overlastproblemen en gebrek aan
uitbreidingsmogelijkheden De stokerij was verouderd
en inmiddels gelegen in een woonbuurt
dat gaf voortdurend klachten van omwonenden
Modernisering was noodzakelijk Bovendien zag
de directie perspectief in het zelf gaan produceren
van nieuwe soorten lakken en vernissen die tot
dan wel in het buitenland maar nog nauwelijks
in Nederland vervaardigd werden onbrandbare
verven synthetische lakken isolatielakken en
grondstoffen voor matverven19 Het krantenartikel
vermeldde het niet maar wellicht betroffen het
hier Jans eigen patenten Jan was een kundig vakman
een gepromoveerd chemicus die inmiddels
patenten op zijn naam had staan
De vestiging van de nieuwe fabriek verliep
niet probleemloos Aanvankelijke weigerde de
gemeente Heerde een Hinderwetvergunning
af te geven omdat men vreesde voor ernstige
stankoverlast Het argument dat de fabriek van
een modern afzuigsysteem zou worden voorzien
mocht niet baten20 Toen de toestemming uiteindelijk
afgedwongen was via de Raad van State
brak bij het proefdraaien van de nieuwe stokerij
meteen een brand uit door oververhitting van
een oven waardoor de substantie van olie en vernis
vlam vatte21 Zo kon de nieuwe fabriek pas in
1936 in gebruik genomen worden een klein jaar
later dan de bedoeling was geweest
Bij het uitbreken van de oorlog voerden de
broers nog steeds samen de directie Althans op
papier in de praktijk had Jan de leiding Hij was
ook degene die de aandelen en het vermogen van
hun moeder bestierde Hendrik onderhield vooral
de relaties met de klanten en leveranciers22
In Duitse handen
Na de inval van de Duitsers in 1940 was het bedrijf
in Wapenveld al snel volledig werkzaam voor de
bezetter Al in het eerste jaar van de bezetting
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 2 63
Plattegrond uit de jaren
twintig met daarin met
rood omkaderd de twee
locaties van Klinkert en
Co aan de Hertenstraat
en met groen het woonhuis
van Jan Klinkert
aan de Venestraat
Peter Riemersma
64 jrg 35 nr 2 zwols historisch tijdschrift
Hendrik Klinkert wilde in 1940 niet meewerken
met de bezetter en daarom niet bij het Wapenveldse
bedrijf betrokken blijven Wel bleef hij
werkzaam bij de Zwolse vestiging Deze vestiging
bleef zich richten op levering van lakken aan
Nederlandse relaties
In 1942 kwam Klinkert en Co voor het grootste
deel in Duitse handen Na een zeer bewogen
aandeelhoudersvergadering en het aftreden van
n directeur Hendrik en de drie zittende commissarissen
werd per 24 januari 1942 het merendeel
van de aandelen verkocht aan de Duitse firma
Warnecke en Bhm hierna genoemd WB uit
Berlijn
Jan Klinkert bleef directeur en belast met de
dagelijkse leiding van het bedrijf Daarnaast werd
de Duitser dr FA Pomper ook directeur De Hofrat
Georg Dietzel directeureigenaar van WB
in Berlijn werd voorzitter van de raad van commissarissen
Voorts werd de Nederlander G Kool
directeur van Fana Metaal in Rotterdam in 1943
commissaris en de Duitser dr KA Roth kwam
daar in januari 1944 nog bij Hendrik Klinkert
werd aangesteld als procuratiehouder net als de
Belgische werktuigkundige JPJM Hollants In
februari kwam er nog een derde procuratiehouder
de Duitser E Fallenstein23
Uit de getuigenverhoren en processenverbaal
in het Klinkertdossier in het Nationaal Archief
kan men redelijk nagaan hoe de diverse betrokkenen
voor de overdracht aan WB handelden
Jan Klinkert was al vanaf 1940 al van plan om de
fabriek aan WB over te dragen Sinds de bezetting
voerde hij vergaande besprekingen met de
Duitsers Jan verzweeg dit tegenover zijn broer
tevens mededirecteur de commissarissen en
medeaandeelhouders grotendeels familie Pas
kort tevoren lichtte hij de raad van commissarissen
in Reden voor de heren Windemuller
Meulenhoff en Ten Doesschate om direct op te
stappen
Tijdens de daarop belegde aandeelhoudersvergadering
in januari 1942 bij Wientjes kwam
onder aanvoering van de zwager van Jan de
huisarts Hendrik Harting uit Oldebroek de groep
aandeelhouders Meulenhoff Ten Doesschate en
Harting in verzet tegen deze overname Jan die
onder meer zijn oude moeder vertegenwoordigde
brak het verzet van de meerderheid door op het
allerlaatste moment drie machtigingen van aandeelhouders
met nieuwe preferente aandelen uit
zijn achterzak te toveren Met deze nieuwe preferente
aandelen en die van zijn overstag gegane
broer Hendrik en moeder won Jan de strijd om
de macht Daardoor kon de verkoop aan WB
doorgaan
Voor de overdracht waren de volgende personen
aandeelhouder mevr JTh Klinkertvan Loo
moeder van Jan en Hendrik H Klinkert Hendrik
dr J Klinkert Jan AJ ten Doesschate sr
fabrikant en geen directe familie dr J Meulenhoff
en echtgenote ir JR Meulenhoff en echtgenote
mevr A KlinkertMeulenhoff exvrouw van
Hendrik mevr E HartingKlinkert en HJ Harting
zuster en zwager van Hendrik en Jan en de
Duitser Hofrat G Dietzel
Tijdens de vergadering werden door Jan
Klinkert de volgende stromanaandeelhouders
toegevoegd mevr dr EC Dannenberg echtgenote
van Jan dr E Dannenberg zwager van Jan
en wonende in Zwitserland mevr O Nijmeyerde
Jong werkzaam als dienstbode bij Jan en Elsbeth
Zij bleek geheel te goeder trouw n preferent
aandeel toegeschoven te hebben gekregen Wel
moest ze daarvoor een ondertekende machtiging
aan haar werkgever afgeven Dit alles voor een
beloning van een extra weeksalaris en de verplichting
haar aandeel na de overdracht terug te geven
De notarile overdracht vond plaats op het
kantoor van de afgetreden commissaris notaris
Windemuller Zoals destijds vereist door de bezetter
was van alle aandeelhouders via de Nederlandse
politie een arirverklaring bij de stukken
gevoegd
Mijn persoonlijke conclusie de als zachtaardige
bekend staande Jan Klinkert bleek dus in de
praktijk een gewiekst zakenman
Warnecke en Bhm
De hoofdvestiging van het bedrijf dat Klinkert en
Co overnam Warnecke en Bhm stond in het
oosten van Berlijn Dit bedrijf had naast eigen
fabrieken in diverse landen licentiecontracten
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 2 65
met andere verffabrikanten afgesloten In Nederland
waren dat de firmas Klinkert en Co en Smits
en Co Voor de Tweede Wereldoorlog waren deze
lakverffabrikanten jarenlang vertegenwoordigers
en makers van de producten van WB
WB was vanaf 1933 een zogenaamd geprivilegieerd
bedrijf dat voor het Duitse leger werkte
Het vervaardigde net als Klinkert in Wapenveld
gespecialiseerde lakken voor Uboten en Junkers
transportvliegtuigen Deze coatings waren eveneens
gebaseerd op de patenten van Jan Klinkert
Zijn gepatenteerde lakken waren voor de oorlog
in eerste instantie door Jan aangeboden aan de
Nederlandse en daarna de Engelse marine Maar
zij waren om wat voor reden dan ook er niet in
genteresseerd om ze te testen of te gebruiken
Iets wat waarschijnlijk mede de oorzaak zal zijn
geweest van Jans houding tegenover de Duitsers
Want die waren er wl in genteresseerd
WB maakte in Duitsland al in een vroeg
stadium gebruik van Joodse dwangarbeiders
Deze werkten zonder enige bescherming tegen
kwalijke dampen en onder zeer erbarmelijke
omstandigheden aan de productie van de
lakken Vervolgens werden ze afgevoerd naar
de vernietigingskampen Van de 369 Joodse
dwangarbeiders hebben maar 61 de Holocaust
overleefd Nadat de Joden afgevoerd waren naar
de kampen werden er dwangarbeiders uit de
bezette gebieden ingezet24
Al in juni 1945 gaven de Russische bezettingsautoriteiten
opdracht voor een herstart van
WB Het werd vervolgens een DDR staatsbedrijf
Hofrat Georg Dietzel maakte in 1946 een
doorstart van WB in Beieren Vandaag de dag is
het bedrijf weer een van de grotere verffabrikanten
van Duitsland met vestigingen in binnen en
buitenland
Na de bevrijding
Na de bevrijding werd Klinkert en Co geconfisqueerd
als vijandig bezit door de Nederlandse
staat Jan Klinkert die toen al vast zat werd op 22
mei 1945 door het Militair Gezag op nonactief
gesteld de procuratiehouders Hendrik Klinkert
en Hollants per 1 juni De heer GJA de Rie winkelchef
bij V en D werd als bestuurder van het
bedrijf aangewezen Of De Rie eerder al een relatie
met het bedrijf had is niet duidelijk wel opvallend
is dat hij woonde in een huis dat eigendom was
van Jan Klinkert
Voor het beheer van landverraderlijke vermogens
en dergelijke werd in augustus 1945 het
Nederlands Beheersinstituut opgericht Zij kregen
Klinkert en Co onder hun hoede De productie
werd gestopt en in 1948 werd de Zwolse vestiging
definitief gesloten Op 20 oktober 1951 werd door
het Beheerinstituut de hele gewezen firma Klinkert
en Co verkocht aan Smits en Co producent van
Het voormalige
bedrijfsgebouw van
Klinkert aan de
Venestraat in 2018
het enige tastbare restant
van het bedrijf in
Zwolle Fotos Elske
Bootsma
66 jrg 35 nr 2 zwols historisch tijdschrift
onder meer onderwaterverven voor 1006000 gulden
Aan De Rie werd ontslag verleend
Op 27 augustus 1957 werd de oude vennootschap
tenslotte definitief geliquideerd
De nieuwe eigenaar Smits en Co exploiteerde
voor de oorlog onder meer de Chemische Fabriek
Velsen te Velsen Deze fabriek werd in 1944 door
de bezetters opgeblazen tijdens de bouw van de
Atlantikwall Na de bevrijding zocht Smits een
nieuwe productieruimte en vond deze in de leegstaande
hallen in Wapenveld Saillant detail is
dat deze hallen ook tijdelijk gebruikt waren voor
de huisvesting van politieke gevangenen foute
Nederlanders Smits gebruikte alleen de vestiging
in Wapenveld Het bedrijf werd in 1960 overgenomen
door Sikkens het werd toen Sikkens Smits
NV Door verdere fusies werd Smits Wapenveld
een onderdeel van Akzo Nobel De locatie Wapenveld
is tegenwoordig een distributiecentrum voor
de divisie Autolakken van dit concern
Na de sluiting van het Zwolse bedrijf in 1948
werd Hertenstraat 8 in gebruik genomen door de clich
fabriek van De Bruyn en vervolgens de vatenfabriek
Van Berkum Daarna gaf het terrein onder
meer huisvesting aan de autobusremise van de VAD
en later aan een kringloopwinkel Sinds enkele jaren
staat er nu het woonzorgcomplex Anna Heerkens25
In het industrieel erfgoed monument Hertenstraat
27 zijn tegenwoordig deels appartementen en deels
de AFACfietsenopslag gevestigd26
Tijdens het bestuderen van de stukken bij het
Nationaal Archief viel ons op dat Klinkert en Co
ver onder de taxatiewaarde 2158225 gulden
werd doorverkocht aan Smits en Co
De grond onder de Zwolse vestiging aan beide
zijden van de Hertenstraat bleek privbezit van de
erven Klinkert Zoals opgemerkt woonde beheerder
bestuurder De Rie in een huis dat privbezit
was van Jan Klinkert Zuiderkerkstraat 26 In 1955
ruilden De Rie en Jan en Elsbeth van woning De
Rie betrok Venestraat 20 en het echtpaar Klinkert
verhuisde naar de Zuiderkerkstraat
Gevangenschap en internering Jan Klinkert
Jan Klinkert was een week na de bevrijding van
Zwolle thuis gearresteerd en naar het toenmalige
politiebureau gebracht Daar heeft hij vijf dagen
vertoefd en diverse verhoren ondergaan Op 25
april 1945 werd hij overgebracht naar het Huis van
Bewaring
Van hieruit ging Jan naar het regionale
interneringskamp In dit Centraal Bewaringskamp
gelegen in Wezep heeft hij tot 5 december
1945 vastgezeten Hij moest daar evenals zijn
medelotgenoten onder niet zulke prettige
omstandigheden langdurig en zwaar lichamelijk
werk verrichten In oktober 1945 werd er al een
verzoek ingediend voor een onderbreking van
zijn detentie en wel om gezondheidsredenen Dit
verzoek onderschreven door diverse medische
behandelaars waaronder mijn vader werd in
eerste instantie afgewezen Onverwacht werd
hij echter door de kamparts op 5 december naar
huis gestuurd Na deze vrijlating werd hij meteen
in het Sophia Ziekenhuis opgenomen Daar en
later in het sanatorium Zandhove bij Ittersum
verbleef hij lange tijd Op 1 oktober 1947 werd
Jan naar het kamp teruggebracht Hij is daar tot
aan zijn proces in Arnhem in januari 1948 gebleven
De meest Duitsgezinde van het echtpaar Elsbeth
KlinkertDannenberg heeft geen moment
vastgezeten Zij en haar advocaat beriepen zich
tijdens de verhoren op het verschoningsrecht als
echtgenote van Jan Wel wordt Elsbeth genoemd
in de diverse stukken Ook werd zij tijdens het
proces door de advocaat van Jan als slachtoffer van
het Russische communisme opgevoerd als verklaring
voor hun proDuitse houding
Het proces tegen Hendrik Klinkert
Hendrik Klinkert kreeg na de bevrijding eveneens
een oproep om op het politiebureau te verschijnen
maar kon na zijn verhoor huiswaarts gaan Als
medeverdachte kreeg hij toestemming thuis het
proces af te wachten Zijn echtgenote Dieuwke
Kramer wordt nergens in de stukken genoemd
Pas eind januari 1948 begon het proces tegen
de broers en nog een medeverdachte van Klinkert
en Co de oudprocuratiehouder Hollants
De Bijzondere Rechtbank in Arnhem oordeelde
over Hendrik Klinkert dat het op grond van de
aangevoerde feiten vaststond dat de verdachte
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 2 67
op geen enkele wijze onvaderlandse handelingen
had gepleegd of gedragingen daaromtrent had
getoond Er kon wel duidelijk worden aangetoond
dat hij in het bedrijf als personeelslid op enigerlei
wijze betrokken was geweest bij de leveringen van
goederen aan de Duitsers
Het Hof vermoedde echter dat zijn aftreden als
directeur in 1942 minder gebaseerd was geweest
op een antiDuitse houding dan op het geruzie
met zijn broer Jan Daarnaast oordeelde het Hof
dat Hendrik behoorlijk had geprofiteerd van de
verkoop van zijn aandelen aan WB Maar dit
waren geen strafbare feiten Hendrik werd dan
ook volledig vrijgesproken
Het Hof oordeelde over de verdachte Hollants
dat men uit de stukken van Justitie kon opmaken
dat zijn rol bij Klinkert en Co niet erg groot was
geweest Deze Belg bleek echter ook nog verdachte
te zijn in een ander proces Zijn zaak werd
daarom aangehouden
Het proces tegen Jan Klinkert
Het oordeel van het Hof over Jan Klinkert was niet
mild ondanks enkele aangevoerde en bewezen
verzachtende omstandigheden Hem werden de
volgende handelingen verweten het leveren en
mogelijk maken van vitale producten ter bevordering
van de vijandelijke oorlogsvoering Hetzelfde
gold voor zijn ijver in het bevorderen van de verkoop
van het bedrijf aan de Duitsers En daarna
voor het feit dat hij tegen een zeer goede betaling
was blijven werken voor de nieuwe eigenaren
Jan en Elsbeth Klinkert
woonden 35 jaar in de
Venestraat in het meest
linkse pand van deze
opvallende rij van tien
woningen Deze huizen
werden rond 1920
gebouwd in een decoratieve
Duitse stijl Um
1800 die doorgaans
alleen voor vrijstaande
villas werd gebruikt
Foto Jan de Koning
1974 collectie HCO
68 jrg 35 nr 2 zwols historisch tijdschrift
Jan liet zich daarbij vooral leiden door het uitzicht
op geldelijk gewin
De door zijn advocaat JA Willinge Gratema
aangevoerde verzachtende omstandigheden
werden deels door de rechtbank overgenomen
namelijk het daadwerkelijk helpen van een Joods
gezin en het feit dat Jan onderduikers op de loonlijst
van het bedrijf had laten zetten en betaalde
Daarnaast had hij de productie aan het eind van
de oorlog aantoonbaar getraineerd Het hof liet
deze elementen meewegen evenals de zwakke
gezondheid van Jan
Wat voor het Hof bij de uitspraak niet werd overgenomen
maar op zich wel interessant is waren
de volgende zaken genoemd in het pleidooi van
zijn advocaat Familie van zijn vrouw werd aan
het einde van de Eerste Wereldoorlog in Riga door
de Bolsjewieken vermoord Tijdens deze gebeurtenis
verbleef Elsbeth nog met Jan in Zwitserland
Zij bezochten in Zrich hetzelfde caf waar de
banneling Lenin ook wel eens vertoefde Er schijnt
tussen Lenin en het jonge paar wel eens een ruzie
te zijn ontstaan Dit werd aangevoerd als een van
de argumenten voor Jans proDuitse houding
Een ander argument was het bedanken van Elsbeth
voor de NSB Elsbeth was in 1934 en 1935 lid
geweest Jan was nimmer lid van deze beweging
Iets wat overigens wel binnen de familie voetstoots
was aangenomen
We hebben verder niets kunnen terugvinden over
verhalen van een relatie van Jan met verzetsgroepen
Zoals een verhaal dat sommige buurtbewoners
vertelden dat er met zijn toestemming
schietoefeningen door de ondergrondse in de
fabriek plaatsvonden Wel was er een positieve
verklaring van diverse Zwolse schildersbedrijven
aanwezig waarin Jan Klinkert werd bedankt voor
het zonder prijsverhogingen leveren van verf Het
schijnt dat hij via onnodig grote bestellingen van
grondstoffen zogenaamd voor de Duitsers extra
verf aan hen kon leveren
Opvallend vond ik het dat het echtpaar de
nodige spullen van Zwolse Joodse families in
bewaring had gekregen en dat deze direct na de
bevrijding via notaris Windemuller aan hen zijn
teruggegeven Waarschijnlijk een van de redenen
dat sommige mensen dachten dat Elsbeth van
Joodse afkomst was
Het Hof te Arnhem besloot Jan wegens eerder
genoemde verzachtende omstandigheden een
clemente straf op te leggen Jan Klinkert werd
op 13 februari 1948 veroordeeld tot een gevangenisstraf
van n jaar en drie maanden en een
geldboete van 30000 gulden op basis van huidige
koopkracht 147628 euro Dit alles met aftrek van
het voorarrest
Aanzienlijk privvermogen
Uit de gebruikte stukken bij de procesvoering
bleek dat Jan Klinkert een behoorlijk groot en
onbezwaard privvermogen bezat Het Beheersinstituut
maakte daarvan een uitgebreide inventarisatie
Naast het huis in de Venestraat bezat Jan nog
vele kleine en grotere woningen Onder andere
het genoemde huis in de Zuiderkerkstraat Opvallend
vond ik dat ook mijn geboortehuis Koestraat
20 zijn eigendom was Gekocht van mijn vader in
begin 1944 voor 45000 gulden Ook de woning
Ter Pelkwijkstraat 13 waar mijn grootvader Evert
Bericht in de Zwolse
Courant van
13 februari 1948
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 2 69
vlak voor zijn dood in 1940 verbleef was zijn
eigendom
Daarnaast was hij medeeigenaar van de grond
onder de beide Zwolse fabrieksterreinen aan de
Hertenstraat Deze grond behoorde kennelijk
niet tot de NV Naast grond en huizen bezat hij zo
verklaart accountant Gerzee uit Zwolle effecten
en aan baar geld 206911 gulden in de huidige
koopkracht 1152494 op diverse banken in binnen
en buitenland Zijn patenten waren ondergebracht
in Zwitserland en daardoor onttrokken
aan de Nederlandse rechtsgang Jan en Elsbeth
hebben nog jarenlang van de revenuen daarvan
kunnen profiteren Tenslotte bezat Jan twee boten
een grote motorboot Jeltje Cornelis genaamd en de
naar zijn vrouw vernoemde zeilboot Elsbeth
Het tijdelijk geconfisqueerde aanwezige privvermogen
minus de verkregen verdiensten
tijdens de oorlogsjaren werden door de rechtbank
aan Jan teruggegeven
Verder troffen we veel correspondentie aan
over afgewezen vorderingen door derden Zoals
van IG Farben de Fokkerfabrieken en diverse
andere schuldeisers uit die jaren Ook over allerlei
kleine zaken vonden we correspondentie terug
bijvoorbeeld het geruzie over een bankstel met
antiquair Stibbe uit Zwolle
Tenslotte
Hendrik Klinkert lijkt destijds meer op basis van
het oudste zoon zijn dan op zakelijke kwaliteiten
tot directeur te zijn benoemd Wellicht heeft zijn
matige functioneren als zakenman de nodige
onvrede bij beide partijen opgewekt en heeft dit
geleid tot conflicten tussen de broers Waarom hij
indertijd is gaan scheiden heb ik niet kunnen achterhalen
Hendrik die na de oorlog gebrouilleerd
was met broer Jan overleed in 1951
Jan kwam over als een zachtaardig vriendelijk
en intelligent persoon en zeer aimabel in
de omgang In werkelijkheid had hij ook een
paar minder fraaie karaktertrekken Naast een
succesvol en briljant chemicus was Jan ook een
berekenend zakenman die zijn eigen belangen
goed in het oog hield Jan was dol op zijn vrouw
Elsbeth en enigszins blind voor haar gedrag Hij
overleed in 1962 Elsbeth overleed in 1982 zij
vermaakte het vermogen aan familie van haar in
ZuidAmerika27
Wat betreft de handel en wandel van het bedrijf
tijdens de bezetting net zoals andere Nederlandse
bedrijven heeft de firma Klinkert en Co volop
meegewerkt met de Duitsers Een breed scala aan
bedrijven leverde aan de bezetter dat liep van
bunkerbouw tot de productie van uniformen
Maar Klinkert leverde niet alleen aan de bezetter
maar heeft met innovatieve producten ook actief
bijgedragen aan de Duitse oorlogsindustrie De
firma Klinkert en Co is daarom terecht hard aangepakt
Jan Klinkert kreeg een relatief lage straf
ik vermoed dat dat te maken heeft met de late
procesvoering Indien zijn proces al in 1946 was
gevoerd had hij waarschijnlijk een veel zwaarder
vonnis gekregen
Dank en nawoord
Om te beginnen ben ik veel dank aan verschuldigd
aan Peter Riemersma uit Zwolle voor de vele
gegevens die hij heeft aangedragen Verder wil ik
mijn broer Eef bedanken een van de weinige nog
levende personen die beide ooms redelijk goed
heeft gekend Dankbaar was ik voor de hulp en
adviezen van mijn in oktober 2015 overleden zwager
Ben Kam de beheerder van ons familiearchief
Hetzelfde geldt voor Igor Cornelissen Het was
bijzonder prettig om samen met mijn neef Henk
Blokhuis in het Nationaal Archief te speuren naar
deze familiehistorie Tot slot veel dank aan Annt
Bootsmavan Hulten eindredacteur van dit blad
voor de eindbewerking en het redigeren van dit
verhaal
Bij het onderzoek kwam ik vele verdrietige
zaken tegen Soms afgewisseld door kleine lachwekkende
gebeurtenissen Gehinderd door de
Nederlandse privacywetgeving heb ik helaas pas
in een later stadium contact kunnen leggen met
een kleinkind van Hendrik Klinkert namelijk de
historicus prof dr W Wim Klinkert Hij heeft
via een deel van een opgeslagen archief van zijn
vader nog enkele aanvullingen kunnen leveren
Met dit artikel hoop ik een kleine bijdrage te
hebben geleverd aan de geschiedschrijving van
deze bewogen jaren uit de vorige eeuw
70 jrg 35 nr 2 zwols historisch tijdschrift
Literatuur en bronnen
Archief Bijzondere Rechtspraak Nationaal Archief
Processtukken Firma Klinkert en Co en Jan Klinkert
Archief Kam Klinkert HCO Correspondentie Elsbeth
Klinkert Toegang 11871
Archief Kvk Handelsregister HCO NV Fabriek tot
bereiding van lakken en vernissen vh onder de
firma Klinkert en Co Toegang 02322 doosnr 85
dossiernr 2275
Ernst Friedrich Hier en daar in de Venestraat ernstfriedrich
blogspotcom
Marcel Overbeek Industrieel erfgoedroute Zwolle
wwwmijnstadmijndorpnl 174 2017
Provinciaal Overijsselsche en Zwolsche Courant en andere
kranten via wwwDelphernl
Joep de Visser Onteigening en dwangarbeid in Berlijn
Weiensee mrt 2013 JHJonge Historici wwwjhsg
nl
Peter Riemersma 100 jaar Venestraat 19142014 2014
eigen uitgave
Noten
1 Waar bij deze geboorte en sterfdata geen plaatsnaam
staat is Zwolle bedoeld
2 Dochter van Jan van Loo wasdoekfabrikant en firmant
bij De Vogel Calcar en Co later de Vocaleumfabriek
3 Naast de zoons Hendrik en Jan telde het gezin van
Albert en Johanna nog een zoon Albertus Clazinus
18921980 en twee dochters Elisabeth Regina
18851976 en Everdina 18871962
4 De titel van het proefschrift luidde Zur Kenntnis
der kryptoisomeren Nitrostilbene 1919
5 De titel van het proefschrift van Elsbeth luidde Die
evangelischen Kantone und die Waldenser in den
Jahren 1655 und 168586 1917 Het proefschrift
was opgedragen aan haar moeder Baronesse
Sophie Uexkll Gldenband
6 Bron Peter Riemersma
7 Dirk Ansingh begon in 1875 zijn eigen muziekhandel
in Zwolle
8 De andere drie bedrijven waren O de Leeuw
handel in ijzerwaren en landbouwwerktuigen
in de Diezerstraat J Logtenberg veehouder en
melkverkoper in de Assendorperstraat FG en D
Boerboom galanterienzaak aan de Melkmarkt O
de Leeuw is het enige bedrijf dat tegenwoordig nog
bestaat en bovendien het predicaat Hofleverancier
nog mag voeren het bedrijf is daarmee inmiddels
de oudste hofleverancier in Overijssel
9 Informatie van prof dr W Klinkert kleinzoon van
Hendrik
10 KvKHandelsregister Statuten
11 KvkHandelsregister
12 Friedrich blog Venestraat 20 Klinkert 2912 2012
13 Id
14 Overbeek
15 KvkHandelsregister
16 POZC 911 1925
17 Twentsch Dagblad Tubantia en Enschedesche Courant
304 1925
18 POZC 72 1935 en 13 1935
19 Artikel Weinig enthousiasme uitbreiding van industrie
in Het Vaderland staat en letterkundig nieuwsblad
221 1936
20 Id
21 POZC 43 1936 en berichten in vele andere kranten
De brand was landelijk nieuws hoewel de schade
uiteindelijk meeviel
22 Informatie van prof dr W Klinkert kleinzoon van
Hendrik
23 KvkHandelsregister Het uitschrijven van de drie
commissarissen en directeur Hendrik Klinkert
werd bij de Kvk per 1 juni 1942 geregistreerd In de
praktijk zal dit waarschijnlijk al een half jaar eerder
zijn geweest
24 De Visser
25 Friedrich blog Met Gerrit Salet door de buurt 112
2013
26 Friedrich blog Venestraat 20 Klinkert 2912 2012
AFAC Algemene Fiets Afhandel Centrale fietsen
die door de gemeente in beslag genomen zijn omdat
ze verkeerd gestald stonden etc
27 Bron Peter Riemersma
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 2 71
Toelichting redactie vorig jaar ZHT 34 2017 nr 2
verscheen in dit tijdschrift een artikel van de hand
van Jan Gulikers over 150 jaar voortgezet onderwijs
aan de Bagijnesingel Naar aanleiding daarvan
bracht de heer H Dubbeldam wonend op het Het
Engelse Werk 1 de auteur een verhaal dat zijn
familie in 1994 van Wil Cornelissen kreeg Gulikers
stuurde het vervolgens door naar ons
Wil Cornelissen verbindt in dit verhaal op
onnavolgbare wijze zijn HBSeindexamen in 1948
het strandje van Dubbeldam aan de IJssel en het
uitroepen van de onafhankelijkheid van de staat
Isral met elkaar Het verhaal werd geschreven als
voordracht voor de jaarlijkse Jom Hatsmaoetviering
ter gelegenheid van Israls onafhankelijkheid
in Zwolle op 19 april 1994 Voor Wil een dag van
vreugde maar ook van weemoed een dag van een
verloren jeugddroom
Wil Cornelissen was jarenlang redacteur van
het Zwols Historisch Tijdschrift Hij overleed in
2014 Wij zijn blij dat wij dit prachtige verhaal
postuum kunnen publiceren
Het gebeurt tegenwoordig nooit meer
dat wij zoals jaren geleden met onze
kinderen achterin de auto over de oude
IJsselbrug Zwolle binnenrijden en dat ik tegen de
kinderen zei Kijk jongens dr heb ik vroeger
in de IJssel gezwommen En ik wees dan naar een
klein zandstrandje in het weiland van boer Dubbeldam
aan de rand van het Engelse Werk Kijk
daar heeft pappa gezwommen
Tegenwoordig kom je als je uit het westen
Zwolle nadert over de nieuwe brug En dan kun
je dat strandje niet eens zien Bovendien zitten
de kinderen niet meer in mijn auto en ze hebben
dat zwemverhaal al z vaak gehoord dat ze er ook
niet meer op zouden reageren Ze zouden zeggen
Ach laat pappa maar zeuren over vroeger
Ik heb dat verhaal al honderd keer verteld Van
dat zwemmen bedoel ik Dat ik daar met een grote
groep vrienden en vriendinnen op diepgeladen
schepen klom we ons stroomopwaarts lieten
meevaren en ons later rustig met de stroom mee
terug lieten gaan tot Dubbeldams strandje Ik
vertelde ze t echt wel honderd keren Maar ik heb
ze nog nooit over Esther verteld Over Esther de
stichting van de staat Isral en mijn eindexamen
Dat zat z
In 1948 zou ik dan eindelijk de HBS kunnen verlaten
Ik had er lang genoeg over gedaan Of ik
het eindexamen zou halen was zeer de vraag Een
goede leerling was ik niet Ik had me altijd drukker
gemaakt met toneelspelen en functies nastreven
in het bestuur van de HBSvereniging dan me
zorgen te maken over mijn eindexamenvakken
Het schriftelijk deel van het examen had vroeg
in het voorjaar plaatsgehad Het was voor mij geen
succes geweest Erger nog je kon rustig van een
Wil Cornelissen als
17jarige in de herfst
van 1945 met zijn
10jarige broertje Igor
Foto Eelsingh particuliere
collectie
Wil Cornelissen
Boer Dubbeldam en Israls onafhankelijkheid
72 jrg 35 nr 2 zwols historisch tijdschrift
ramp spreken dacht ik Ik meende dan ook dat t
absoluut geen zijn had om me in de nog resterende
weken druk te maken voor het komende mondelinge
gedeelte Het schriftelijk was z slecht geweest
dat ik ongetwijfeld zou zakken Dat was jammer
maar dan zou ik de school wel zonder diploma verlaten
Er waren ergere dingen op de wereld
Nu hoor ik altijd over die prachtige zomer
van 47 maar die van 48 was ook niet mis Het
was schitterend weer De zon scheen elke dag en
ik besloot al vast een voorproefje op de komende
vrijheid te nemen door iedere morgen naar de
IJssel te fietsen Brood mee zwembroek gerold in
een grote handdoek Die moest wel zo groot zijn
omdat je altijd hoopte dat je er eens met zn tween
op zou gaan liggen wat meestal niet gebeurde
Voor de vorm en ook om mijn ouders te bedriegen
nam ik nog wel wat leerboeken mee in de fietstas
De periode tussen schriftelijk en mondeling was
immers bedoeld om zelfstandig te gaan werken
aan je zwakke vakken Maar bij mij was alles zwak
Bij boer Dubbeldam kon je je fiets in een grote
schuur zetten en dan liepen we naar de waterkant
het weiland over tussen de koeien door
Op een van die dagen begin mei ontmoette
ik daar Esther Het duurde niet lang of we hadden
iets Dat iets was nog wel weinig maar ik voelde
dat het mr zou kunnen worden Veel meer
Esther was niet zon lachebek als zoveel andere
meisjes vond ik Ze was aardig belangstellend en
bovenal ze was mooi God wat was ze mooi En
ze werd ieder dag mooier zag ik Er gebeurde wat
met mij en er gebeurde wat in mij voelde ik Jazeker
ik was wel eens eerder verliefd geweest Maar
dit was hl anders dat voelde ik heel zeker
Esther was joods Zij kende mijn ouders wist
dat ik op de Vondelkade woonde Ze kende zelfs
familieleden van mij Familieleden die er nog
waren maar ook ooms en tantes die er door de
oorlog niet meer waren Ik schaamde me een beetje
dat ik van haar familie weinig wist Ja ik had
haar ouders wel eens gezien ik wist ongeveer waar
ze woonde Maar ik zou al het mogelijke doen om
deze achterstand in te lopen Ik wilde alles lles
van haar weten
Heerlijke dagen volgden Er waren daar aan
de IJssel op dat strandje veel meer jongens en
meisjes maar wij zagen alleen maar elkaar Ik zag
alleen Esther met haar glanzend lange haren in
haar gewaagde badpak waarin haar ongetwijfeld
prachtige figuur zich min of meer aftekende
Toch bleef er nog genoeg te raden en te fantaseren
over Daarbij kwam dat we steeds dichter bij
elkaar lagen We lagen nog wel niet samen op de
grote bandhanddoek van mijn moeder maar ik
voelde dat dt niet zo erg lang meer kon duren
We hadden lange gesprekken Over de school
die nu gauw achter ons zou liggen over de leraren
en leraressen over onze ouders Maar vooral over
later over wat onze toekomstplannen zouden zijn
over wat we wilden worden
En we spraken over die nieuwe joodse staat
die nu gauw zou worden gesticht Hoe zou dat alles
gaan Het was spannend angstig ook niemand
wist hoe het zou aflopen De nieuwe joodse staat
waarvan we de naam nog niet eens wisten
Op een late namiddag waren we nog alleen bij ons
strandje overgebleven Alle anderen waren al naar
huis De moeders zouden anders te lang moeten
wachten met t eten nietwaar Wij bleven alleen
achter Maar ook wij moesten weg
Het strandje van
Dubbeldam aan de
IJssel medio jaren
zestig Foto Henneke
collectie HCO
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 2 73
En toen deed Esther iets dat ik haar nog nooit
eerder had zien doen Ze ging zich omkleden achter
het kleine bosje van een paar struiken dat daar
stond Niet eens achter maar nst dat bosje
En ineens deed ze haar badpak uit en stond
daar n moment als een prinses voor me Als
prinses Esther nee als koningin Esther Nog nooit
had ik een naakt meisje gezien Moest ik nu kijken
of niet Ik twijfelde hevig Gelukkig bleef Esther
praten en kon ik dus moeilijk mijn hoofd afwenden
Ik zag haar Mooier dan ik in mijn fantastische
jongensdromen had kunnen fantaseren
Het duurde niet lang Vlug schoot ze in haar
kleren en maakte aanstalten om weg te gaan Ik
hoefde me niet om te kleden Zou dat ook niet
eens hebben gedurfd Maar de laatste uren was
ik niet in t water geweest Mijn zwembroek was
kurkdroog en ik deed snel mijn blouse en broek er
over aan
Toen we naar huis fietsten zei ze Kom je
morgen bij me thuis Dan kun je mn ouders zien
Ik heb met ze over jou gepraat Ze willen je wel
eens ontmoeten Ik beloofde het
Die avond zag ik steeds weer mijn droommeisje
voor me Mijn Esther mijn droomkoningin
De volgende dag een vrijdagmiddag ging ik
met haar mee naar huis De vader stond met een
snoeimes wat struiken bij te werken maar ging
toen wij er aan kwamen direct mee naar binnen
Want we moeten toch nog wat dingen doen voor
de sjabbesavond zei hij Ik heb nog wel het een en
ander te regelen
Hij liep ons voor naar de op een kier staande
huisdeur Ik merkte dat hij ineens zijn vingers kuste
en die op de deurpost legde Kuste hij de deurpost
Toen ik er langs liep zag ik een klein kokertje
dat daar een beetje scheef op het hout was bevestigd
Ik durfde het niet uitgebreid te bekijken dat
zou ik later wel eens doen Maar ik begreep dat dat
een mezoeza was Wij hadden thuis geen mezoeza
aan de deur Kwam dat door het gemengde huwelijk
van mijn ouders Zou ons huis geen zegen
nodig hebben bedacht ik me
Ik maakte kennis met haar moeder Zo
heette ik Cornelissen Moeder joods Dus joods
Ik voelde me ook toen al een beetje schuldig
tegenover mijn vader zoals dat ook altijd later het
geval was als dat onderwerp aan de orde kwam
Ja ik was joods al heette ik geen Cohen of Polak
Dan maar een joodse Cornelissen
Esther en ik praatten veel Beetje zenuwachtig
Natuurlijk over school Ik liet het onderwerp
examen wijselijk rusten en ik was blij dat Esther
er ook niet over begon Al gauw kwam het onderwerp
van de nieuwe joodse staat aan de orde
En toen zei de vader iets dat me uit mijn
droom wakker had moeten schudden Hij zei
iets over het nieuwe joodse land Hij zei iets over
zionisme Helpen de nieuwe staat opbouwen Ze
hadden nu iedereen nodig Hij zei iets over desnoods
een andere baan Werken op t land Toen ik
er later goed over nadacht besefte ik dat ik
t allemaal wel had gehoord maar dat t niet tot
me doordrong Ik zag alleen maar zijn dochter
De ernst van zijn opmerkingen drong niet tot mij
door
Het werd wel een erg uitgebreide theevisite
Ik voelde dat ik moest gaan Terwijl ik van de
moeder afscheid nam zag ik dat vader kaarsen op
tafel neerzette Hij pakte ook een boek een gebedenboek
Maar toen ging er iets mis Ik geloof dat
hij tegelijkertijd iets anders wilde pakken In elk
geval viel het boek En toen zag ik dat hij dat weer
opgeraapte boek kuste voordat hij t op tafel legde
Het flitste door me heen Als deze joodse familie
zoveel kust al waren het dan ook mezoezas en
gebedenboeken dan zit ik goed
Toen Esther me uitliet fluisterde ze me bij de
voordeur toe Kom je morgen weer op ons plekje
op t strandje Ik wacht op je Ik beloofde t
Die avond in bed zag ik steeds weer mijn
droomkoningin Ik zag haar in gedachten staan
bij t strandje van Dubbeldam Zo mooi Op ns
plekje En steeds zei ze Ik wacht op je
Die woorden maakten dat ik die nacht onrustig
sliep
De volgende morgen ging de bel van de voordeur
al vr negenen Miel Baumann de dochter van
de directeur van de RHBS stond op de stoep
Of je direct bij vader komt Hij wil met je spreken
Een kwartier later stond ik bij de baas in zijn
kamer De concirge meneer De Roos had me
74 jrg 35 nr 2 zwols historisch tijdschrift
binnengelaten Het gezicht van De Roos stond
ernstig Anders maakte hij altijd grapjes Nu niet
Ik voelde dreiging
Directeur Baumann hanteerde een oude truc
Hij was aan t werk of deed alsof Een eeuwigheid
liet hij me staan Ik werd klein Ik werd steeds
kleiner
Eindelijk begon hij Op een toon die ik niet
van hem kende Hij ging tekeer tegen me Schold
me zelfs uit Wat ik daar allemachtig aan die IJssel
lag te donderjagen in plaats van te studeren en te
proberen dat examen te halen Met die jongen
hij zei niet jongens en meiden liggen te klooien
en niet de vakken waar ik slecht in was nog eens
goed door te nemen Ik was een lapzwans ik was
mijn ouders niet waard ik was helemaal niets
waard ik was een nul De man ging minutenlang
tegen me te keer Ik durfde en kn ook helemaal
niets terug zeggen
Eindelijk mocht ik gaan Naar huis Naar je
kamer Lren zul je de dagen voor het mondeling
En laat ik niet horen dat je nog n keer naar die
IJssel gaat Donder op
Donder op hadie gezegd Dat zei hij anders
nooit Ik vloog naar huis Bang Even flitste mijn
belofte aan Esther door me heen Ik zou vandaag
terugkomen op t strandje van Dubbeldam Op
ns strandje Maar ik durfde niet
Ik heb inderdaad gestudeerd in de weken daarna
En ik mijn diploma gehaald Op t nippertje Maar
ik heb t gehaald
De dag n de diplomauitreiking ben ik naar
het strandje van Dubbeldam gefietst Het was nog
steeds schitterend weer Maar zij was er niet Ook
de daarop volgende dag was ze er niet
Ik fietste naar haar huis Ik schrok Het huis
was leeg Er hingen geen gordijnen meer voor de
ramen Ik keek naar binnen Een volkomen lege
kamer De familie was weg Ik keek naar de deurpost
Op de verf was een beetje schuin een afdruk
te zien Een afdruk van de verdwenen mezoeza
Ik was ten einde raad Belde aan bij de buren
De buurvrouw vertelde me dat meneer en
mevrouw en dochter waren vertrokken Naar
Isral Anderhalve week geleden een dag n de
De RijksHBS aan de
Bagijnesingel De foto
dateert uit het begin
van de twintigste eeuw
maar het gebouw zag er
in 1948 nog precies zo
uit Collectie HCO
Hopeloos verliefd Ik werd gek van verlangen Ik
at slecht en ik wilde dood
Ik had dankzij mijn directeur het diploma
gehaald maar ik was mijn droom kwijtgeraakt
Ik ben meneer Baumann nog altijd dankbaar
maar ik had zo graag mijn droomkoningin teruggezien
Ik had als een van de eersten mijn offer voor de
nieuwe staat gebracht maar het was wel een hl
grt offer vond ik
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 2 75
stichting van de staat 14 mei 1948 waren ze hals
over kop weggegaan Het duizelde me Ik hoorde
nog wel iets van helpen meneer wilde helpen
vechten hij had gezegd dat ze m dr nu nodig
hadden weg uit Nederland opbouw Ik hoorde
t allemaal wel maar t drong weer niet goed tot
me door
Ik was Esther kwijt De nieuwe staat was
er wel Isral Maar Esther was er niet meer
Niet meer bij mij Ik besefte dat ik verliefd was
David BenGurion spreekt de Onafhankelijkheidsverklaring van de staat Isral uit op 14 mei 1948 onder
een portret van Theodor Herzl Wikipedia GPO
76 jrg 35 nr 2 zwols historisch tijdschrift
In 1823 nam de secretaris van de stad Willem
Tobias twee jonge gasten mee naar de Zwolse
stadsschansen die met hooge en zware boomen
beplant zijn De bolwerken echter heeft men door
het tusschen in voegen van kleine tuintjens en het
dempen van een gedeelte der gracht ten volle bedorven
In eene societeit buiten de stad dronken wij
thee wandelden eenige fraaie lanen om en voorts
eene bekoorlijke landstreek door korenvelden en
weilanden aangenaam afgewisseld
Aldus de jongste van de twee de 21jarige
Jacob van Lennep in zijn dagboek1
Deze telg uit een Hollands patriciersgeslacht
opgegroeid in een deftig huis
met ruime tuin in Amsterdam en lange
zomers verblijvend op het prachtige familiebuiten
Huis te Manpad te Heemstede bekeek natuurlijk
Zwolle vanuit die achtergrond De lanen waar hij
door wandelde kregen duidelijk zijn goedkeuring
evenals het geboomte op de schansen maar
die kleine tuintjens daar beneden Het was duidelijk
dat hij dat maar niets vond Hoewel hij ook
achter de Walstraat heeft kunnen wandelen vermoed
ik toch dat het om de huidige Potgietersin
Op de kaart van
Blaeu uit 1649 valt de
binnengracht achter de
Koestraat nog duidelijk
te zien evenals de
Kleine en de Grote Aa
Collectie HCO
Buiten onder de rook van de binnenstad
publieke wandelingen in een standenmaatschappij
Zwolle rond 1830
Geert A Banck
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 2 77
gel achter de Koestraat gaat De gracht waarover
hij het heeft is de nu geheel verdwenen binnengracht
Kennelijk waren daar toen nog een paar
sporen van te vinden Volgens Boer en Vromen
protesteerden de bewoners al vanaf 1663 tegen
de stankoverlast van de gracht In een volgens de
auteurs ingewikkeld gevecht met het stadsbestuur
lijken de bewoners de ruimte achter de muur om
het maar eens in moderne woorden te zeggen
gekraakt te hebben al dan niet in combinatie
met het aanplempen van de binnengracht2 De
kwestie werd in 1745 met een afkoopsom door de
eigenaren geschikt Hierbij teken ik aan dat veel
bewoners van de Koestraat tot de Zwolse elite
behoorden en daarmee binnen het stadsbestuur
nogal wat invloed konden uitoefenen om zaken te
plooien Vanaf die tijd is dus het typische patroon
van smalle urbane opstrekkende kavels ontstaan
zoals die duidelijk op de kadastrale minuutsplans
van 1832 ingetekend zijn Bij de Suikerberg is overigens
ook nog water tot vermaak F20713 opgemeten
mogelijk een restant van de gracht4
De consolidatie van dit stramien onder de
stadswallen van de Koestraat en Walstraat vond
plaats na 1789 Het al lang ingezette verlies van
het militair belang van de fortificaties werd toen
formeel bekrachtigd door Zwolle tot open stad te
verklaren Wat door de patricir Van Lennep wat
denigrerend tuintjens genoemd werd was voor
de bewoners een wezenlijk voorrecht een eigen
groene ruimte was een heel schaars goed binnen
de wallen
Ik heb hiervoor al de kadastergegevens van
1832 ter sprake gebracht In dit artikel ga ik aan
de hand van een verkennende analyse van die
gegevens nader in op de vraag hoe groen beschikbaar
was voor de Zwollenaren Het is duidelijk
dat daarbij binnen de grachten grote verschillen
bestonden tussen de onderscheiden standen
Neem bijvoorbeeld het contrast tussen de woning
van de weduwe Anna Catharina Tobias5 moeder
van bovengenoemde Willem Tobias en de onbekende
huurders van twee tegen de stadsmuur
gebouwde minuscule huisjes met erf in het bezit
van mijn betovergrootvader de wolkammer Philip
Peter Banck zelf wonend in de Nieuwstad de
huidige Thomas a Kempistraat Anna Tobias bezat
een huis met erf en tuin aan de Koestraat 320 m2
groot F20436 De huisjes aan de Waterstraat in
de buurt van de Vischpoort F1368 en F1369
daarentegen hadden een oppervlak van respectievelijk
10 en 12 m2 Maar het contrast kon nog
groter zijn Op maar vijf minuten lopen van deze
huisjes woonde de arts Gerhardus Ramaer in een
huis met tuin en stal aan de Nieuwstraat tegenover
de Spiegelsteeg F7857 waar nu Hudson Bay en
voorheen V en D gevestigd was Met een totaal
oppervlak van 1470 m2 was dit veruit het grootste
priv perceel ten noorden van de Diezerstraat
Het zal duidelijk zijn dat de beschikbaarheid
van groen of beter de toegang tot groen voor
inwoners als de weduwe Tobias en de arts Ramaer
anders was dan voor kleine burgers laat staan
voor knechten of mensen die slechts van de liefdadigheid
leefden Deze standsverschillen zal ik
steeds meenemen in dit artikel Groen is natuur
Schematisch overzicht
van de ontwikkeling
van de Koestraat en
de ruimte daar achter
door de eeuwen heen
Gemaakt door Han
Prins 1968 Collectie
HCO
78 jrg 35 nr 2 zwols historisch tijdschrift
De kadastrale kaart van
Zwolle sectie F tweede
blad uitsnede uit 1832
De zuidelijke kant van
de stad met onder meer
duidelijk zichtbaar de
Koestraat Collectie
HCO
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 2 79
80 jrg 35 nr 2 zwols historisch tijdschrift
lijk een veel te wijds begrip en hier wil ik me
vooral concentreren op de vraag wie waar toegang
had tot de op de kaarten aangegeven categorien
publieke of openbare wandelingen in en buiten
de poorten Deze omschrijving geeft in principe
aan dat deze wandelpaden voor arm en rijk
gelijkelijk to

Lees verder

Zwolse Historisch Tijdschrift 2018, Aflevering 1

Door 2018, Aflevering 1, Afleveringen, Jaartal, Zoek in ons tijdschrift

Zwols Historisch Tijdschrift
Zwolle tijdens de
Eerste Wereldoorlog
35e jaargang 2018 nummer 1 850 euro
Suikerhistorie
Van Orsouw Grote Markt 6
In 1943 dus precies 75 jaar geleden kwam de
28jarige Gerard van Orsouw uit Brabant naar
Zwolle en nam een banketbakkerszaak in de Diezerstraat
over Na achttien jaar in 1961 opende
hij op de hoek van de Grote Markt en Oude Vismarkt
een nieuwe zaak in het pand waar voor
die tijd de IJmuider vishandel gevestigd was Na
gedeeltelijke afbraak van het oude pand duurde
het nog maanden voordat de vislucht eruit verdwenen
was
Van Orsouw had zich met zijn banketbakkerszaak
annex lunchroom geen betere plek kunnen
wensen in het hart van de stad met prachtig
uitzicht op de Grote Markt In de lunchroom op
de eerste etage bracht Teun van der Veen twee
schilderingen aan die het verhaal vertellen hoe de
Zwollenaren aan de naam Blauwvingers gekomen
zouden zijn net als het suikerzakje Op 26 oktober
1961 was de feestelijke opening met als speciale
aanbieding een Turko Taart van 2 gulden voor
fl 150 zo genoemd vanwege de Turkse hazelnootjes
die erin verwerkt waren Later verkocht
Van Orsouw deze hemelse lekkernij als gebakje of
taart onder zijn eigen merknaam Orsolino een
begrip in Zwolle en wijde omgeving
In 1978 vond er een interne verbouwing plaats
waarbij de zaak grondig werd opgeknapt Latere
eigenaren van de zaak handhaafden de naam Van
Orsouw Na Polman werd Max van Dijk de eigenaar
Ondanks de mooie locatie en alle verkrijgbare
lekkernijen kwam in april dit jaar het bericht dat
Van Orsouw failliet verklaard is en overgenomen
wordt door de eigenaren van restaurant Vitos aan
de Grote Markt Er wordt een doorstart gemaakt
onder de naam Maxims De Orsolino zal straks in
het nieuwe concept een blijvende herinnering aan
de oude zaak vormen
2 jrg 35 nr 1 zwols historisch tijdschrift
Wim Huijsmans
Collectie ZHT
Van Orsouw in april 2018 Na 75 jaar zal deze vertrouwde naam op
de Grote Markt binnenkort tot het verleden behoren Foto Annt Bootsma
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 1 3
Suikerhistorie Wim Huijsmans 2
Zwolle tijdens de Eerste Wereldoorlog
Aflevering 4 en slot 19171918
De revolutie schijnt tot nader order afgelast
Jan van de Wetering 4
Late zijn ziel gebundeld worden
in het Eeuwige licht
De dood van Jozeph Troostwijk in 1943
Patric van Aalderen 29
De Zwolse lente
Dertig jaar wederopbouw door de camera
van Dolf Henneke Herman Aarts 35
Recent verschenen 45
Mededelingen 47
Auteurs 49
Voor u ligt het eerste nummer van de
35ste jaargang van het Zwols Historisch
Tijdschrift Ja de Zwolse Historische
Vereniging bestaat al weer 35 jaar En het gaat de
vereniging goed we hebben een kleine achthonderd
leden we leveren nu al decennialang een
wezenlijke bijdrage aan de Zwolse geschiedschrijving
in ons prachtige ZHT we hebben een hele
mooie website met nieuws fotos tekeningen
artikelen gedichten films en niet te vergeten een
quiz en we participeren in het Erfgoedplatform
het cultuurhistorische samenwerkingsverband
in Zwolle Wij bieden al 35 jaar de ruimte om historisch
onderzoek over Zwolle te publiceren en
wij hopen dat ook te blijven doen want wij willen
in de eerste plaats via tijdschrift en website die
steeds belangrijker zal gaan worden een podium
zijn waar dit mogelijk is
Zoals in dit nummer het schokkende en tragische
relaas over de Joodse onderduiker Jozeph
Troostwijk die het in 1943 niet meer uithield in
zijn onderduik en dat met de dood moest bekopen
Eerste luitenant Patric van Aalderen van de
Bergings en Identificatiedienst van de Koninklijke
Landmacht kwam dit verhaal op het spoor en
heeft het verder onderzocht
De ellende van de oorlog zelfs als je er niet
direct bij betrokken was wordt ook uitvoerig door
Jan van de Wetering beschreven in het vierde
en laatste deel van zijn serie over Zwolle tijdens
de Eerste Wereldoorlog Verder aandacht door
Herman Aarts voor de prachtige fotos van persfotograaf
Dolf Henneke geplaatst in de context
waarin ze gemaakt zijn Net als Aarts samen met
Adri van Drielen doet in het net verschenen boek
De Zwolse lente En tenslotte nog de rubrieken
Recent verschenen en Mededelingen Wij wensen
u veel leesplezier
Cover Gemobiliseerde soldaten in 19141918 in
het cafeetje van Elsemeuje met smokmuts van
Munster in Frankhuis Particuliere collectie
Redactioneel Inhoud
4 jrg 35 nr 1 zwols historisch tijdschrift
Zwolle tijdens de Eerste Wereldoorlog
Aflevering 4 en slot 19171918
De revolutie schijnt tot nader order afgelast
Jan van de Wetering
De eerste twee jaren van de oorlog was de
aandacht van de Zwollenaren vooral naar
buiten gericht geweest De komst van
honderden Belgische vluchtelingen en genterneerde
militairen had hen de ogen geopend voor
wat een oorlog teweeg kan brengen Het gevolg
was een explosie van hulpvaardigheid maandenlang
hadden ze met grote toewijding gezorgd
voor onderdak voeding kleding ja zelfs voor
vermaak en onderwijs voor de kinderen Maar
toen de Belgen in 1915 merendeels weer naar hun
woonplaatsen terug waren gekeerd en de genterneerde
militairen in grote kampen ver buiten
Zwolle waren ondergebracht veranderde het blikveld
van buiten naar binnen Vooral in de wintermaanden
die met name begin 1917 extreem koud
uitvielen steeg de nood onder het armere deel van
de bevolking Er was gebrek aan eten brandstoffen
kleding en ook aan iets vanzelfsprekends als
klompen voor de kinderen Wie geld had redde
zich nog wel Maar rijk of arm de stemming van
de Zwollenaren was eind 1916 in mineur
Wie bij de jaarwisseling hoopte op betere
tijden in het nieuwe jaar kwam bedrogen uit
Op 4 januari 1917 stelde de regering tot in detail
maximumprijzen vast voor levensmiddelen
pronksnijbonen kluiven gort eieren melk turf
petroleum zeep zout ja zelfs maatjesharing geen
product bleef onvermeld Dat was op zich een
prima maatregel omdat het de woekerprijzen die
sommige winkeliers voor hun producten vroegen
aan banden legde Maar niet alleen de prijzen werden
aan banden gelegd ook de hoeveelheden die
de Nederlanders konden kopen Zo mochten de
slagers maximaal 1 kilo vers gerookt of gezouten
De oorlog ging het vierde jaar in de slachting op de slagvelden was met geen pen te beschrijven Miljoenen
mannen werden in de kracht van hun leven opgeofferd als kanonnenvoer Maar al was Nederland er met
kunst en vliegwerk in geslaagd neutraal te blijven de strijd bleef ook hier niet zonder gevolgen Het Zwolse
echtpaar Teding van Berkhout1 schreef begin januari 1917 in een brief aan de Zwolse Courant Niet alleen
de oorlogvoerende landen zijn het die in hoogen nood verkeeren Ook in de meeste neutrale staten ook
in Nederland dringt de nood telkens sterker en zal de duurte de werkloosheid de ondervoeding en algemeene
levensinzinking met den dag sterkere afmetingen aannemen 2 Dat waren profetische woorden zoals
al spoedig zou blijken Duurte en schaarste van levensmiddelen zouden de Zwollenaren de laatste twee
oorlogsjaren in de greep houden En toen dan eindelijk in november 1918 de vrede kwam was Nederland
niet ver af van een revolutie zoals die zich in Rusland en Duitsland had voorgedaan De Zwolse socialisten
bliezen een stevig partijtje mee November 1918 zou een van de meest verbazingwekkende maanden uit de
geschiedenis van Zwolle worden
Niet alleen de prijzen
maar ook de hoeveelheden
die de burgers
mochten kopen werden
aan banden gelegd
Zwolse Courant
4 januari 1917
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 1 5
spek aan hun klanten verkopen daarmee werd
hamsteren tegengegaan Die hoeveelheden zouden
al gauw drastisch verder omlaag gaan Dat
was nu al te zien aan de lange rijen voor de winkels
als er weer een voorraad was aangevuld
Ingrijpend was de nieuwe broodregeling waarover
de Zwolse bakkers in januari vergaderden
De vrije verkoop van witbrood was beperkt omdat
door het gebrek aan veevoeder heel wat graan in
de voerbakken van de koeien en paarden terecht
kwam De bakkers legden zich neer bij de regeling
dat hun klanten slechts 4 ons brood per dag kregen
en dan alleen tegen afgifte van een broodbon
Ze moesten een hele administratie bijhouden
voor de op broodkaarten geplakte broodbonnen
De bakkers kregen namelijk net zoveel meel als
voor de bij hen ingeleverde bonnen nodig was3
Arbeiders konden omdat ze zware handenarbeid
verrichtten extra bruin of roggebrood bijslagbrood
krijgen Maar dat ging niet zomaar Ze
moesten met een door hun werkgever ondertekend
formulier naar huize Eekhout waar de uitreiking
van de aanvullingsbroodkaarten plaatsvond
Ze waren niet de enigen Uren en uren moesten de
aanvragers daar te midden van enorm gedrang in
de rij staan Zelfs de politie moest er af en toe aan
te pas komen om de orde te handhaven4
Schaatsen tegen de verveling
Wekenlange vorst van januari tot april 1917 leidde
even af van de dagelijkse zorgen De Zwollenaren
gingen massaal aan het schaatsen Naast wedstrijden
op de korte en lange baan was er veel belangstelling
voor een gekostumeerde historische
hardrijderij op de baan aan het Groot Weezenland
met onder andere een wedstrijd tussen zeeheld
Michiel de Ruyter zijn matrozen en vier statige
burgemeesters De bronzen medaille was beschikbaar
gesteld door Hare Majesteit de Koningin
Het waren andere tijden Zo organiseerde IJsclub
Zwolle op 12 februari een hardrijderij op schaatsen
voor dames en heren met als voorwaarde
Elke heer die wenscht mee te doen moet tevens
een dame aangeven terwijl later bij loting zal
worden uitgemaakt met welke dame moet worden
gereden De prijzen bestonden uit kunstvoorwerpen
5
Het ijsvermaak kwam erg gelegen voor het in
Zwolle gelegerde bataljon van de Landweer De
militairen verveelden zich mateloos Elk jaar weer
kwam er een nieuwe lichting bij om het land te
verdedigen tegen een vijand die nooit zou komen
Op alle strategische plekken langs de grenzen
maar ook langs rivieren als de IJssel waren manschappen
gelegerd
De legerleiding was creatief in het vinden van
een combinatie van militaire oefeningen en sport
Zo rukte op zaterdagmorgen 27 januari het gehele
bataljon uit voor een schaatswedstrijd over het
Apeldoorns Kanaal Het woord schaatswedstrijd
Schaatsen op het Klein
Wezenland nu Burgemeester
van Roijensingel
een paar jaar na de
oorlog Foto Eelsingh
collectie HCO
Aankondiging van
een schaatswedstrijd
Zwolse Courant eind
januari 1917
6 jrg 35 nr 1 zwols historisch tijdschrift
dekte de lading maar nauwelijks Eerst moesten
de soldaten van Zwolle via Hattem naar Vaassen
marcheren bijna 30 kilometer om na een uur
rust zo snel mogelijk terug naar Zwolle te schaatsen
Daar deden ze anderhalf uur over De tocht
kende nogal wat hindernissen Heen en terug
werden niet minder dan 46 bruggen en eenige
sluizen gepasseerd Om door omloopen geen
tijd te verliezen kropen de patrouilles op hun buik
liggend onder de bruggen door Om goed half
vier was de laatste van de vier patrouilles weer
binnen De manschappen zullen van dezen tocht
nog menige aangename herinnering behouden
schreef de verslaggever van de krant optimistisch6
De militaire schaatswedstrijden bleven niet
onopgemerkt Zelfs koningin Wilhelmina was
genteresseerd en vroeg waar die wedstrijden
gehouden werden omdat ze wel eens een kijkje
wilde nemen Maar ze behoorde tot teleurstelling
van de Zwolse Courant niet tot de toeschouwers
bij de wedstrijden van de Zwolse Landweer op de
ijsbaan aan het Groot Weezenland Het leidde tot
hilarische taferelen
Het opmarcheeren in meer gelederen het liggen
het opstaan en t zwenken zijn oefeningen die
men gemakkelijker op t land dan op t ijs uitvoert
Interessant was ook het opwerpen van stellingen
uit ijsblokken gebouwd door niet schaatsenrijdenden
Met pikhouwelen en lintzagen waren
hier telkens groepen van plusminus 15 man bezig
het materiaal voor den bouw te verzamelen en
daarna de blokken op te stapelen De schaatswand
kreeg een dikte van 125 meter Deze dikte is
namelijk voldoende om geweervuur af te weren
Na de koffie waren de brancardoefeningen
van de hospitaalsoldaten aan de beurt Twee paren
van hospitaalsoldaten reden eerst een baan om
het snelst verbonden daarna elk een gewonde op
een brancardslede De beenen van dezen moesten
gespalkt worden en vervolgens vloog men er van
door met de gewonden op de slede Vooral in de
baanbochten zwierde de brancard soms wel wat
bedenkelijk maar de gewonden kwamen toch
best over7
Er waren meer initiatieven om de verveling
onder de militairen te verdrijven Vier in Zwolle
gelegerde compagnien kregen zangles Er moest
een eind komen aan het zingen van verminkte
operettedeuntjes tijdens het marcheren vond de
legerleiding
Het werd serieus aangepakt Honderd propagandisten
uit het leger volgden een cursus in Den
Een damescoup tussen Zwolle en Kampen
Volgens een Reiziger moesten de in 1917 door de NederlandscheCentraal
SpoorwegMaatschappij afgeschafte damescoups op het lijntje Zwolle
Kampen weer in ere worden gesteld Want schreef hij Wij zouden het zr
gewenscht achten indien de autoriteiten eens een kijkje gingen nemen aan
den trein die Zondagavonds 950 van hier vertrekt Wat toch is het geval
Met dezen trein gaan militairen die in Kampen een cursus volgen weer
naar hun pensions terug geregeld zijn deeze heeren in een zr jolige stemming
bijvoorbeeld na afloop van een voetbalwedstrijd en wij zagen dikwijls
de overvolle coups z vol dat wij ons niet kunnen voorstellen dat vrouwen
en meisjes daar tusschen geplaatst kunnen worden POZC 16 mei 1917
De eeuwige post aan
de grenzen in deze
oorlogsprent van Jan
Sluijters parodieerde
hij de verveling van de
Nederlandse landstormers
tijdens de Eerste
Wereldoorlog De
Nieuwe Amsterdammer
14 augustus 1915
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 1 7
Haag om het geleerde vervolgens in praktijk te
brengen met behulp van de Zangbundel voor het
Nederlandsche Leger Het resultaat was ernaar
Enkele dagen geleden hebben de Zwollenaren
zich hiervan kunnen overtuigen toen de troep
opgewekt door de straten trok In pittigen marsch
terwijl de liederen tusschen de huizen opschalden
en de menschen verbaasd maar met een lach om
den mond het vreemde het leuke ervan genoten8
Zwolle in de kou en in het donker
Tijdens de laatste twee oorlogsjaren ontstond een
steeds nijpender gebrek aan kolen De toevoer uit
andere landen liep terug en de Limburgse mijnen
konden niet voldoende aan de vraag voldoen De
bevolking werd iedere winter weer gewaarschuwd
kolen te sparen om voorbereid te zijn op nog
strengere kou Eind 1917 werd de kolenvoorraad
kritiek De regering voerde daarom een distributiesysteem
in dat afhankelijk was van de grootte
van de woning Er waren onder de bevolking veel
klachten over de kwaliteit van de kolen Ze waren
groter en grover dan men gewend was De Brandstoffencommissie
te Zwolle vond dat men in deze
moeilijke tijd de kachel moest aanpassen aan de
brandstof en niet andersom zoals in normale tijden
gebruikelijk was Met enige aanpassingen van
de kachelpijpen konden de Zwollenaren prima
grove kolen of zelfs turf gebruiken schreef de
commissie9
Omdat de Elekriciteitsfabriek IJsselcentrale
aan het Almelose Kanaal de Zwolse Gasfabriek
en de Watertoren steeds grotere tekorten aan
steenkolen kregen moesten de Zwolse burgers
winkeliers en bedrijven ook bezuinigen op het
gebruik van elektriciteit gas en water Het meest
ingrijpend was de bezuiniging op het gebruik
van kook en lichtgas In februari 1917 voerde
de regering de verplichte lichtbesparing in De
gemeente Zwolle gaf nadere voorschriften Om te
beginnen werd de straatverlichting gaslampen
met een kwart ingekrompen en na tien uur zelfs
geheel gebluscht Verder werd de verlichting van
uitstalramen etalages verboden en de winkels
mochten na tien uur s avonds nog maar n licht
laten branden Hetzelfde gold voor koffiehuizen
cafs kroegen slijterijen en kapsalons In fabrieken
kantoren en werkplaatsen uitgezonderd
bakkerijen mocht geen licht branden vr zeven
uur s morgens en na zeven uur s avonds10
Deze maatregelen zetten Zwolle zeker in de wintermaanden
in het duister Een verslaggever van
de Zwolse Courant ging een paar dagen later naar
de gevolgen kijken In beeldende bewoordingen
gaf hij een prachtig kijkje in het Zwolle van honderd
jaar geleden
Indien er n ding in staat is om te bewijzen
dat de mensch aan alles went dan is het zeker deze
door den kolennood verordonneerde duisternis
die sinds eenige avonden over den stad hangt Had
men enkele jaren geleden een voorstel durven
doen om in een stad als Zwolle des avonds geen
enkele straatlantaarn te laten branden en bovendien
van zes uur af geen gloeikousje of electrisch
peertje te laten schitteren in de winkels men zou
u in meer of minder beleefde termen onder t oog
hebben gebracht dat in een maatschappij als de
onze alleen verstandige voorstellen de moeite van
het aanhoren waard zijn Thans draaien wij
De Zwolse sigarenwinkeliers waarschuwden hun klanten behalve op zaterdag
waren de sigarenmagazijnen voortaan vanaf negen uur s avonds gesloten De
Zwolse banketbakkers sloten zich hierbij aan maar gaven er wel een iets andere
draai aan De wat vroegere sluiting was ten eerste ter besparing van brandstoffen
ten tweede in het belang van het personeel en ten derde ter bevordering van
de zondagsrust Zwolse Courant 10 februari 1917
8 jrg 35 nr 1 zwols historisch tijdschrift
om zes uur s avonds gehoorzaam de lichten in
de winkels uit thans laveeren wij door donkere
straten waar voorbijgangers langs ons schuiven
als ships that pass in the night en toch stort de
wereld niet in elkaar toch gaat de handel voort
toch beweegt een menschenstroom door de winkelstraten
als voorheen en zelfs verliezen wij ons
goed humeur niet als wij in de duisternis struikelen
over een vergeten vuilnisbak die omgekeerd
op het trottoir ligt
We hebben er gisteravond bij onze rondwandeling
eens in t bijzonder op gelet hoe men zich in
de winkels weet te behelpen en daarbij deden we
dadelijk al n ondervinding op dat er een verbazingwekkende
verscheidenheid bestaat in het artikel
petroleumlamp We hebben ze zien hangen
groote koperen lampen met dikbuikige glazen
waarin een breede gele vlam zoo rustig te schitteren
stond als ware het een vuurtorenlicht dat
zijn stralen uitzendt in donkeren nacht maar ook
kwamen we winkels voorbij waar een sputterend
schemerlampje schaduwen deed spelen in alle
hoeken en t geheel overgoot met een Rembrandtiek
licht waarin de voorwerpen vervaagden tot
dingen die men meer raden dan zien kon
Maar er zijn ook straten waar geen winkels zijn en
daar hangt grauwe somberheid tusschen de huizen
en vreemd doet dan aan de lichtplek van een
venster waardoor de neergelaten gordijnen nog
een lichtschemer naar buiten wordt geworpen In
de verte hoort men een handwagen aan komen
ratelen en de lantaarn die de bestuurder in de
hand draagt geeft door zijn schommelende beweging
den indruk als dobberde er een scheepje met
een licht in den mast op de golven De voetgangers
gaan u voorbij donkere gedaanten als waren zij
allen gehuld in zwarte dominos een lange zwarte
mantel jvdw11
Kindervoeding
Ondertussen werd de situatie van de kinderen uit
behoeftige gezinnen er niet beter op De Commissie
Kindervoeding deelde mee dat er in gebouw
Concordia aan de Ossenmarkt vroeger de Atlas
Een gaarkeuken waar
kinderen in de rij
staan voor wat eten
een aquarel van Pieter
Dupont gemaakt voor
1911 Internet
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 1 9
dagelijks aan gemiddeld honderdvijftig kinderen
eten werd verstrekt met een afwisselend menu
van meelspijs gestampte pot erwten en bonensoep
De commissie had geen geld genoeg om
de kinderen in de wintermaanden klompen te
kunnen geven en dat was ellendig Men kijke de
klompen maar eens na die bij t binnenkomen in
t lokaal worden uitgetrokken en op de klompenrekken
een plaats krijgen Ja het is het bestuur ter
oore gekomen dat er kinderen zijn die niet aan de
maaltijden kunnen deelnemen omdat zij geen
klompen hebben12
Doelstelling van de commissie was het verstrekken
van een warm maal in de koudste wintermaanden
aan het schoolgaande kind van den
arme om daardoor het onderwijs beter te doen
gedijen De commissie weerlegde het bezwaar
dat de maaltijden aan de kinderen van armen
buitenshuis werden verstrekt en dat daardoor de
gezinnen uit elkaar gerukt werden Met het bonnensysteem
was immers misbruik mogelijk zodat
het eten niet bij de kinderen maar bij de volwassenen
terecht kon komen Door huisbezoek kon de
commissie ervoor zorgen dat uitsluitend kinderen
die het nodig hadden de maaltijden ook werkelijk
kregen13 Eind 1917 ging de Commissie Kindervoeding
gebruik maken van de Centrale Keuken
van de gemeente zie verderop in dit artikel14
Vleesloze dagen
Door de oorlog gingen steeds meer boeren zich
richten op de export van landbouwproducten
naar het buitenland omdat ze daar grotere winsten
mee konden behalen Maar de schuld lag ook bij
de Nederlandse overheid de regering was met
de tegen elkaar strijdende partijen Engeland en
Duitsland overeengekomen dat in ruil voor onder
andere brandstof beide landen elk een kwart van
de Nederlandse aardappeloogst kregen15 Voor
Nederland zelf was deze ontwikkeling desastreus
Brood vlees en aardappelen werden schaars en
voor arbeidersgezinnen onbetaalbaar In 1917
riep de regering de bevolking op om zelf gewassen
te gaan verbouwen Eigen grond was niet strikt
noodzakelijk volkstuintjes voetbalvelden en
zelfs bermen waren ook geschikt Een paar weken
Ook in de overdekte
vishal op het Rodetorenplein
werd tijdens de
Eerste Wereldoorlog het
in de Centrale Keuken
op de Nieuwe Markt
bereide eten uitgedeeld
Collectie HCO
10 jrg 35 nr 1 zwols historisch tijdschrift
later moest de Commissie inzake Voedselverbouw
waarschuwen dat sommige Nederlanders
het advies wat al te enthousiast hadden opgevat
Zelfs in bloemperken en onder de bomen van
kleine stadsparken werden bonen en aardappelen
gepoot op plekken die zo beschaduwd waren dat
er niets wilde groeien Elke gemeente in Nederland
kreeg afhankelijk van het aantal inwoners een
bepaald quotum aan aardappelen toebedeeld Het
was vervolgens aan de gemeenten om die aardappelen
op eerlijke wijze onder de bevolking te verdelen
door de uitgave van aardappelbonnen
De oplossing moest zo lang de oorlog duurde
in een andere hoek gezocht worden In de Zwolse
Courant verschenen wekelijks artikelen onder
de titel Bezuiniging in de Keuken van Martine
Wittop Koning zodat de Zwolse huisvrouwen
konden leren hoe ze met bescheiden middelen
een voedzame maaltijd op tafel konden zetten
Dat wilde zeggen minder aardappelen in die tijd
volksvoedsel nummer n en minder vlees Zo
schreef zij We zijn daarmee reeds z ver dat we
3 4 dagen per week den aardappel schrappen
namelijk n dag omdat we er een voedzame soep
voor in de plaats stellen n dag omdat we ons
met bruine boonen capucijners of groene erwten
behelpen n twee dagen omdat we tot een rijstgerecht
onze toevlucht nemen16
Vooral in arbeidersgezinnen was de weerstand
tegen het verminderen van aardappelen en vlees
groot De Amsterdamse wethouder Wibaut citeerde
een paar volksvrouwen die hij adviseerde rijst
in plaats van aardappelen te eten Rijst mijnheer
Als ik mijn vent s middags rijst voorzet krijg ik
op mijn donder Ik ook zei een tweede vrouw17
De Centrale Keuken aan de Nieuwe Markt
Er moest iets gebeuren aan de voedselschaarste
In februari 1917 nam de Zwolse afdeling van de
Vereeniging van Huisvrouwen het initiatief tot
het oprichten van een Centrale Keuken De vereeniging
stelt zich voor op ruime schaal te kunnen
bevorderen de vervanging van den aardappel als
hoofdbestanddeel der warme maaltijden door
In mei 1918 verscheen
het OorlogsKookboek
Eenvoudige handleiding
van smakelijke
voedzame gerechten en
vleeschloze schotels uit
de thans beschikbaar
zijnde levensmiddelen
met praktische ervaring
samengesteld door
een Hollandsche huisvrouw
Hier een recept
voor het maken van
schijngehakt Collectie
auteur
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 1 11
andere voedingsmiddelen zoals rijst en bonen
jvdw die minder schaarsch zijn op dit oogenblik
De Centrale Keuken was bestemd voor gezinnen
van kleine ambtenaren weduwen en gepensioneerden
Dat wil zeggen niet voor de chte
armen van Zwolle Die konden al vanaf de jaren
zeventig van de negentiende eeuw gebruik maken
van de maaltijden en onderdak van de Zwolsche
Gaarkeuken aan het Bethlehems Kerkplein
34 Dat de Centrale Keuken noodzakelijk werd
geacht laat zien dat armoede zich ten gevolge van
de oorlog niet meer beperkte tot de onderste laag
van de samenleving Al in de eerste week na opening
werden 1244 porties warme spijs uitgereikt
tegen inlevering van voedselbonnen De maaltijden
konden worden opgehaald of tegen 3 cent
per persoon extra door loopers worden thuisbezorgd
Er was ook een afhaalplek in Volkskoffiehuis
de Ster aan de Vechtstraat 27 Het eten werd
aangevoerd in grote ketels die weer in hooikisten
geplaatst werden een beproefde manier om eten
warm te houden18
Op 8 juni werd de Centrale Keuken om onbekende
redenen gesloten Maar niet lang daarna
nam de gemeente Zwolle het tot dan toe particuliere
initiatief over Daar was ook alle reden toe
De levering van kookgas was inmiddels dusdanig
beperkt dat het voor arbeidersgezinnen bijna
onmogelijk was nog op gas te koken De gemeente
nam geen halve maatregelen Er kwam een
nieuwe locatie op de Nieuwe Markt de vroegere
Botermarkt werd de markthal die nauwelijks
meer werd gebruikt voor de verkoop van boter
en eieren van wanden voorzien Gunstige bijkomstigheid
was de nabijheid van de kelders van
het Reventer het Refter waar de voedingsmiddelen
en brandstoffen konden worden opgeslagen
Voor de keuken schafte de gemeente twee
enorme ketels van 1500 liter aan zodat dagelijks
4000 maaltijden konden worden gekookt In de
toekomst zou zelfs het dubbele mogelijk zijn De
koks in vaste dienst gingen gebruikmaken van
stoom geproduceerd door de oude ketel van een
bemalingsmachine in Katwolde De grootschalige
opzet blijkt ook uit het vele personeel Naast twee
koks nam de gemeente twaalf medewerkers in
dienst die dienstkleding kregen en eigen werkruimten
Mej CG Weenink werd als directrice
aangesteld Zes dagen per week werd er gekookt
op twee dagen soep twee dagen aardappelen met
vlees en groente en twee dagen zonder vlees maar
wel met extra vet Kortom in grote lijnen conform
de aanbevelingen van de oorlogskookboeken De
maaltijden kostten 125 cent per portie
Een weekmenu van de
Centrale Keuken in mei
1917 drie dagen per
week geen vlees en voor
veel Zwolse gezinnen
kennismaking met producten
als rijst Zwolse
Courant 6 mei 1917
De overdekte boterhal
op de Nieuwe Markt
rond 1905 Collectie
HCO
12 jrg 35 nr 1 zwols historisch tijdschrift
Op 30 oktober 1917 werd de Centrale Keuken
geopend door burgemeester Van Roijen in aanwezigheid
van raadsleden en de besturen van de
Zwolse vakorganisaties De Zwollenaren konden
de drie volgende dagen de keukens bezichtigen
Iedereen realiseerde zich dat er iets bijzonders in
Zwolle was gerealiseerd Of zoals de verslaggever
van de Zwolse Courant het verwoordde Nog
staan wij enigszins vreemd tegen een inrichting
als deze Het eigen potje koken is iets heiligs voor
de Hollandsche huismoeder en slechts uit nood
gaat zij ertoe over dit aan anderen over te laten
Het is echter te voorzien dat deze nood in den
aanstaanden winter over breede linie aanwezig zal
zijn en het zou wel eens kunnen als het met den
brandstoffenvoorziening eens niet naar wensch
ging dat een groot deel der bevolking op de keuken
was aangewezen19
De bezichtiging van de Centrale Keuken trok
drommen nieuwsgierigen die volgens de krant aanvankelijk
argwanend maar absoluut overtuigd naar
huis gingen Vanaf de eerste dag stonden er lange
rijen op de Nieuwe Markt om een pan erwtensoep
in ontvangst te nemen tegen inlevering van een
distributiekaart Het was voor veel Zwollenaren een
bezienswaardigheid die ze niet wilden missen In
stipte orde kwamen de afnemers binnen werden
vlug bediend en verdwenen door een andere deur
De lange rij van vrouwen mannen en kinderen
giechelende dienstmeisjes die nog wat onwennig
rondkeken kortte vlug in de bediening verliep vlot
van stapel De Zwollenaren die van deze goedkope
maaltijden gebruik wilden maken konden de maaltijden
ophalen aan de Nieuwe Markt of in n van de
drie schoollokalen in de wijken20
Steeds nijpender werd het gebrek aan levensmiddelen
ten gevolge van de Engelse blokkade van
schepen in de Noordzee en door de duikbotenoorlog
van de Duitsers die ook niet militaire
schepen torpedeerden De Zwollenaren werden
gemaand zelfs zuinig te zijn met de overblijfselen
van maaltijden zoals aardappelschillen en
koolbladeren Want Vroeger konden wij ons de
weelde van deze verspilling veroorloven doch
thans nu er zon nijpend tekort is aan veevoeder
Bij de reconstructie van
de Nieuwe Markt in
2011 is ter herinnering
aan de boterhal die ooit
op deze plaats stond een
transparante ijzeren
constructie geplaatst
Foto Jan van de Wetering
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 1 13
en alles in het werk moet worden gesteld om
daarin te voorzien is het teloorgaan van al deze
nog zoo goed bruikbare resten ontoelaatbaar De
gemeentereiniging ging twee maal per week met
karren door de stad rijden om dit afval te verzamelen
Uitsluitend voor veevoeder stond er met
grote letters op de wagens De opbrengst werd
aan de veehouders in de omgeving van Zwolle
verkocht21
Het voedselgebrek was overal merkbaar Centrale
Keuken of niet iedereen deed zijn uiterste
best aan levensmiddelen te komen Als er een
lading aardappelen in Zwolle aankwam dan werden
de karren bestormd door huisvrouwen en
dienstmeisjes Hetzelfde was het geval bij melk
De boeren verkochten veel meer melk dan vroeger
aan de boterproducenten omdat dat door
de export naar Duitsland veel meer opbracht
Het gevolg was dat de Zwolse melkventers hun
klanten niet meer konden bedienen Als ze met
de ene klant bezig waren haalde de andere achter
hun rug om melk weg In februari 1918 gingen
De voedselschaarste was een landelijk probleem in de jaren 19141918 Hier een
cynische verbeelding van de stokkende voedseltoevoer naar Nederland door Albert
Hahn in het politieksatirische weekblad De Notenkraker de zondagsbijlage van het
door de SDAP opgerichte dagblad Het Volk juni 1916 Collectie auteur
Het gebrek aan graan voor de productie van brood
was om het zo te zeggen koren op de molen van
het Zwolsch Drankweer Comit Tijdens een vergadering
in januari 1918 werd fijntjes naar voren
gebracht hoe het graan in de stokerijen verspild
werd terwijl de honger voor de deur stond Erger
nog een gezonde drank als melk werd door de regering
streng gerantsoeneerd terwijl de alcohol onbelemmerd
voortging de volkskracht te vernietigen
Site Geheugen van Nederland
14 jrg 35 nr 1 zwols historisch tijdschrift
de melkventers van de Eendracht in staking door
het steeds verder stijgende melktekort In januari
was het tekort nog 1100 liter een maand later al
1800 liter Aan de staking kwam pas een eind toen
de directie van de melkfabriek erin slaagde extra
melk van boeren uit de omgeving van Hasselt aan
te voeren22
De arbeidersbeweging
Vanaf de jaren negentig van de negentiende eeuw
was de arbeidersbeweging sterk in opkomst
In zijn algemeenheid was de verbetering van
de levensomstandigheden van de arbeiders de
belangrijkste doelstelling Om dat te realiseren
maakten de socialisten zich sterk voor de invoering
van het algemeen kiesrecht Arbeiders en
andere minvermogenden konden hun stem
namelijk niet uitbrengen omdat het stemrecht
gekoppeld was aan een bepaald inkomen Pas eind
1917 werd het algemeen kiesrecht voor mannen
ingevoerd Daarna ging het snel de belangrijkste
socialistische partij de SDAP Sociaal Democratische
Arbeiders Partij groeide fors ook in Zwolle
In 1913 waren er nog maar twee raadsleden van
de SDAP maar in 1917 werd winst verwacht en
terecht zoals zal blijken Fractieleider en woordvoerder
van de Zwolse afdeling van de SDAP was
JE Jos Vogt 18821954 de eigenaar van een
electrische drukkerij in de Sassenstraat23
De socialisten ook in Zwolle waren sterk
gekant tegen het militarisme Door de vreselijke
uitwassen van de Eerste Wereldoorlog werden
ze alleen maar bevestigd in hun mening dat het
kapitalistische systeem dat volgens hen oorzaak
was van de oorlogsvoering omver moest worden
geworpen De vraag was op welke manier De
SDAP was daarin sterk verdeeld maar had nog
voor de oorlog nadrukkelijk de weg van de parlementaire
democratie gekozen Partijgenoten
die het daar niet mee eens waren hadden zich in
1909 afgescheiden en de SDP opgericht waar later
de Communistische Partij Holland en nog weer
later de Communistische Partij Nederland uit zou
voortkomen SDAP en SDP vlogen elkaar tijdens
de oorlog voortdurend in de haren zeker toen in
Rusland in 1917 de revolutie uitbrak moest de
Nederlandse arbeidersbeweging het Russische
voorbeeld volgen of niet Maar eerst hadden de
socialisten en met hen de vakbonden iets
anders om zich mee bezig te houden de slechte
economische toestand en de vooral de ontoereikende
levensmiddelenvoorziening
Fractieleider Vogt ging voorop in de strijd hij
was niet op zijn mondje gevallen en schuwde zelfs
Verkiezingsaffiche
voor de SDAP door
Albert Hahn jr uit
192021 Het affiche
werd gebruikt bij de
verkiezingen van 1922
Internet
Wat gebeurde er nog meer in 1917
Het jaar 1917 was in Zwolle niet anders dan in de andere steden van ons
land verzuchtte de Zwolse Courant Ook hier stond alles in het teken van
distributie distributie en nog eens distributie en in dat soort tijden was alles
gericht op het behouden van onze volkskracht Dat het vertrouwen in de toekomst
niet verloren was bleek uit de plannen voor de bouw van een brug over
het Katerveer die inmiddels door de Eerste en Tweede Kamer waren goedgekeurd
Ook was er zowel in november als in december een grote overstroming
geweest maar de krant deed dat laconiek af als business as usual ondanks
dat de lage delen van de stad blank stonden vijf bruggen onbegaanbaar
waren en talloze Zwollenaren met bootjes door de straten voeren
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 1 15
demagogische middelen niet onder het motto
alles voor de goede zaak Op 26 maart 1917 kreeg
hij een groot aantal arbeidersvrouwen zover om
op de tribune in de raadszaal plaats te nemen
Daar behandelde de raad een voorstel van het
Zwolse Duurtecomit om de prijzen van rijst en
aardappelen te verlagen Vogt had de vrouwen
aangeraden Ga naar de publieke tribune en zie
wie je belangen behartigt en hoe er over je wordt
beslist Met succes de tribune zat vol tot ontsteltenis
van de burgemeester Van Roijen en de conservatieve
partijen Maar bij nader inzien vond
de burgemeester de aanwezigheid van de arbeidersvrouwen
nog niet zo slecht want hij had de
indruk dat ze wel wat eenzijdig waren voorgelicht
door Vogt Die kreeg vervolgens de volle laag van
de burgemeester U moet die menschen niet hier
sturen ook niet naar Den Haag Stuur ze maar
naar Berlijn en naar Londen dr zit de knoop
Vogt gaf geen krimp en betoogde dat de toestand
met de dag hopelozer werd De normale prijs
voor aardappelen was zestig zeventig cent per
hectoliter en ze kostten nu al vier gulden vijftig
Bovendien waren ze zo slecht dat de boeren ze nog
niet eens aan hun vee zouden willen geven De
vrouwen op de tribune begonnen zich te roeren
toen de voorzitter van de levensmiddelencommissie
Potasse opmerkte dat het met die prijzen wel
mee zou vallen want dat was volgens hem met de
brandstoffen ook het geval geweest Niemand in
Zwolle heeft in de kou gezeten zei hij Wel waar
wel waar riepen de vrouwen op de tribune Door
alle tumult kwam het die middag niet tot een
besluit24
Op 16 april stond de verlaging van de aardappelprijzen
voor de tweede keer op de agenda
En weer zat de tribune van de raadszaal vol met
arbeidersvrouwen en weer ging Vogt in de aanval
Hij wees erop dat directeur van het levensmiddelenbedrijf
Potasse de goede aardappelen doorverkocht
aan zijn personeel terwijl de arbeiders
aardappelen kregen die stonken Het antwoord
van Potasse maakte de stemming er niet beter op
Wat zou dat dan nog zei hij En zo verschoof
de verhitte discussie naar de eetbaarheid van de
aardappelen Burgemeester Van Roijen sloot af
met de woorden Alles wat eetbaar is moet gegeten
worden Gebeurt dat niet dan komt men voor
absoluut gebrek te staan Het voorstel voor verlaging
van de aardappelprijzen werd met 16 tegen
6 stemmen afgewezen Een nederlaag voor Vogt
maar achteraf gezien ook weer niet De harten van
de vrouwen op de tribune had hij veroverd25
Jos Vogt 18821954
in 1929 Collectie Tini
van der LaanVogt
Mededeling in de Zwolse
Courant van het
Bureau van Levensmiddelen
december 1917
16 jrg 35 nr 1 zwols historisch tijdschrift
De Zwolse aardappelkwestie kwam niet uit de
lucht vallen In juli 1917 vond in Amsterdam het
zogenoemde aardappeloproer plaats Al dagenlang
waren er geen aardappelen in de winkels
meer te krijgen terwijl die wel naar het buitenland
werden vervoerd Het verpauperde deel van het
volk nam het recht in eigen hand Hele wagonladingen
aardappelen werden door woedende
Amsterdammers leeggeroofd En ook hier waren
het arbeidersvrouwen die zich lieten horen Nog
meer plunderingen volgden en de actievoerders
wierpen barricaden in de straten op Het leek op
een revolutie Het leger werd ingeschakeld om
de volksopstand neer te slaan in twee dagen tijd
waren er vijf doden en meer dan honderd gewonden
te betreuren Hoofdcommissaris Roest van
Limburg noemde drie oorzaken voor de uitbarsting
van de volkswoede de gebrekkige voeding
het zedelijk verval ten gevolge van de oorlogssituatie
en het opruien door revolutionaire en anarchistische
stromingen De gebeurtenissen bleven
in het achterhoofd zitten van de gevestigde orde
maar ook van de socialisten Het was een eerste
waarschuwing van wat er kon gebeuren als het tij
niet keerde26
Het was in deze maanden dat Vogt op verkiezingstournee
ging niet alleen in Zwolle maar
ook in Zwollerkerspel Hij had samenwerking
gezocht met de VrijzinnigDemocraten een partij
van progressieve liberalen die net als de SDAP
voorstander was van algemeen kiesrecht voor
mannen en vrouwen Samen met vertegenwoordigers
van deze partij sprak Vogt op 15 juli dus
slechts twee weken na het aardappeloproer op
een openluchtvergadering op het Rodetorenplein
Hij wees onder andere op de verdrukking van het
openbaar onderwijs en op de ongelooflijk treurige
woningtoestanden in de Waterstraat en buiten de
Kamperpoort De tijd was rijp voor een grote verkiezingswinst
Die maand veroverde de SDAP 5
van de 23 zetels en in september werd Vogt aangesteld
tot wethouder van Publieke Werken Hij zou
nog vele jaren leider van de Zwolse afdeling van de
SDAP blijven27
Ook in 1918 organiseerde de SDAP in Zwolle
bijeenkomsten over de schaarste en duurte van
de levensmiddelen meestal in Concordia aan
de Ossenmarkt en bij goed weer op het Vogeleilandje
in het Engelse Werk Onder druk van de
partijleden groeide de actiebereidheid De woordvoerders
waaronder weer Jos Vogt stuurden
meer en meer aan op een klassenstrijd Tijdens
een duurtebetoging in Zwolle op 17 februari
1918 riep de socialistische gewestelijke voorman
Dijkgraaf uit Almelo dat het armelijke volk lijdt
terwijl de bourgeoisie zich van alles kan permitteren
Een daverend applaus klonk op Hij hekelde
Vrouwen in de rij voor
een aardappelhandel in
Amsterdam juli 1917
Internet
Het aardappeloproer in
Amsterdam juli 1917
Internet
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 1 17
het standpunt van de bezitters Ze dringen aan
op vermindering van voedselgebruik noemen
vleesch en melk luxeartikelen en zeggen onder
meer dat arbeiders hun geld verdrinken De toon
was gezet De heersende klasse zou in de Tweede
Kamer de SDAP tegenover zich vinden en de partij
zou in de toekomst geen enkel middel schuwen
om te krijgen wat nodig was desnoods met een
algemene werkstaking zo sloot Dijkgraaf met een
daverend slotakkoord af Het waren omineuze
woorden zoals aan het eind van de oorlog zou
blijken28
Wij vragen meer eten
In juni 1918 gingen de Zwolse socialisten tot
actie over Ondanks alle maatregelen bleef het
voedsel te duur en te schaars De Zwolse afdeling
van de SDAP de Socialistische Vrouwenclub
het Duurtecomit en de afdeling Zwolle van de
Metaalbewerkers organiseerden op 17 juni een
grote demonstratie voor een betere levensmiddelenvoorziening
De oproep tot de demonstratie
ging niet via een oproep in de krant maar zoals
gebruikelijk via het interne circuit van de deelnemende
partijen Om elf uur verzamelde zich een
menigte van vierduizend Zwollenaren voor het
stadhuis waaronder zevenhonderd arbeiders van
de Centrale Werkplaats van de Spoorwegen De
politie verbood de demonstranten hun borden
met de leuze Wij vragen meer eten omhoog te
houden Een afvaardiging van het Duurtecomit
Tekening van Albert Hahn voor het algemeen kiesrecht
voor mannen en vrouwen in De Notenkraker
van september 1916 Collectie auteur
Advertentie in de
Zwolse Courant van
23 januari 1917
18 jrg 35 nr 1 zwols historisch tijdschrift
en twee raadsleden mochten naar binnen voor
een gesprek met locoburgemeester Franssen Van
Roijen was afwezig en SDAPwethouder Jos
Vogt Het resultaat was dat de arbeiders die week
een extra rantsoen rijst kregen twee keer gratis
avondeten uit de Centrale Keuken en een aanzienlijke
verlaging van de gasprijzen Zonder al te veel
commotie ging de menigte weer naar huis
Nog diezelfde dag organiseerde de SDAP een
discussieavond over de gebeurtenissen De zaal
zat zo vol dat vele belangstellenden er niet in konden
De vergadering werd geopend door Helmich
van der Vegt n van de Twaalf Apostelen die
samen met Troelstra in 1894 in de Atlas aan de
Ossenmarkt de SDAP had opgericht en dus een
Zwolse socialist van het eerste uur was De discussie
was fel Ook Dijkgraaf sprak de menigte toe en
wreef de christelijke partijen in dat zij de arbeiders
van het socialisme probeerden af te houden alsof
het gaat voor of tegen den Christus Voor alle aanwezigen
was duidelijk dat de demonstratie van die
dag een voorbode was voor nog veel meer actie29
Een mannenregering loopt uit op een catastrofe
Tegen de achtergrond van de Eerste Wereldoorlog
werd nog een geheel andere strijd gevoerd
die voor het algemeen vrouwenkiesrecht Ook in
Zwolle was een afdeling van de Vereniging voor
Vrouwenkiesrecht die regelmatig propagandaavonden
organiseerde Bijvoorbeeld op 14 juni
1917 Een schitterende lenteavond in het Katerveerhuis
een vroolijk strijkje openden de gelegen
Helmich van der Vegt
18641944 Internet
Zwolse Eenheidsworst
In 1918 was vlees zo schaars geworden dat de regering ingreep
Op 25 maart 1918 werd de rantsoenering van vlees ingevoerd
Iedere Nederlander had nog slechts recht op drie ons vlees per
persoon per week voor wie dat kon betalen tenminste Maar daar
bleef het niet bij Alle vlees ging door de gehaktmolen 10 procent
varkensvlees en 90 procent rundvlees waaronder veel slachtafval
Na toevoeging van suiker zout en kruiden werd daar worst van
gemaakt en omdat de samenstelling altijd gelijk was kreeg het de
naam eenheidsworst Het product kreeg al gauw een slechte naam
onder de bevolking en al bestaat de worst tegenwoordig niet meer
de uitdrukking eenheidsworst heeft nog steeds een negatieve
betekenis
Maar slechte naam of niet voor Zwolle was de invoering van
de eenheidsworst goed nieuws want door het eerder door de regering
ingestelde slachtverbod alleen met een ontheffing van de
burgemeester mocht er nog geslacht worden hadden de Zwolse
slachterijen minder te doen Door de nieuwe maatregel kon een
vijftigtal slagers en gezellen aan het werk in de slachterij van de
firma Letter en De Munnink aan de Ketelkolk in Frankhuis en
in de tijdelijke slachterij aan de Friese Wal Voordeel was ook dat
alle afval van de geslachte dieren voor consumptie in de gemeente
Zwolle was bestemd de worsten zelf kwamen in het hele land
terecht Het bloed dat bij de slacht vrij kwam ging naar de Centrale
Keuken op de Nieuwe Markt waar de koks het verwerkten
tot een deugdelijk voedingsmiddel Ook Joodse Zwollenaren
aten eenheidsworst de Joodse broers Abraham en Izaac Marcus
produceerden in hun slagerijslachthuis koshere eenheidsworst
De slagerij was sinds 1908 gevestigd aan de Diezerstraat 22 het
slachthuis in een oud pand genaamd Yn it Fryscke Slachthuws
aan de Oude Vismarkt 1348
Spotprent in De Notenkraker van Albert Hahn op de eenheidsworst
mei 1918 Collectie auteur
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 1 19
heid het nuttige met het aangename te vereenigen
en het ontbrak dan ook niet aan belangstelling
Spreekster die avond was niemand minder dan
Aletta Jacobs de eerste vrouw in Nederland die
toegang kreeg tot een universiteit en n van de
belangrijkste activisten in de strijd om het vrouwenkiesrecht
Tijdens haar lezing in Zwolle legde
ze een direct verband tussen de oorlog en de vrouwenstrijd
Toch heeft die oorlog dit lichtpuntje
dat vele voormalige tegenstanders van het vrouwenkiesrecht
jvdw vooral onder de mannen
erkennen dat een eenzijdige mannenregeering
niet goed is en noodzakelijk moet uitlopen op een
catastrophe 30
In november organiseerde de vereniging een
bazaar in de Harmonie aan de Grote Markt De
verslaggever van de Zwolse Courant verloor in zijn
enthousiasme de doelstellingen van de vereniging
een beetje uit het oog Er werd gekegeld dat t een
lust was over de werptafel vlogen de ringen naar
de te verwerven prijzen gretige armen woelden
in de grabbelton het rad van avontuur stond niet
stil en bij den versierden hoepel verdrongen de
liefhebbers elkaar om geblinddoekt te worden en
met de schaar hun geluk te beproeven Door de
dichte menigte bewogen zich bevallige ventsters
Aletta Jacobs 1854
1929 Internet
In 1917 werd het passief kiesrecht voor vrouwen in de
grondwet opgenomen Maar de strijd ging door voor
het actief kiesrecht Prent uit De Notenkraker van september
1918 door Albert Hahn jr Collectie auteur
Aletta Jacobs is in de
strijd voor het vrouwenkiesrecht
meerdere
keren in Zwolle geweest
Hier op een bijeenkomst
van de Zwolse afdeling
van de Vereeniging voor
Vrouwenkiesrecht in de
Grote Zaal van de Buitensociteit
op 14 mei
1916 Aletta Jacobs is
de derde van links aan
de tafel op het podium
Foto Vereenigde Fotobureaux
Amsterdam
20 jrg 35 nr 1 zwols historisch tijdschrift
met allerlei zoetige waren en wie al den aanblik
van taart of gebakjes of appelbollen mocht
kunnen weerstaan moest bezwijken voor de
onweerstaanbaarheid van haar die ze aanboden en
aanprezen31 Datzelfde jaar nog werd het passief
stemrecht voor vrouwen in de grondwet opgenomen
In 1919 verwierven ze eindelijk het actief
stemrecht
Zwolle onder dreiging van een revolutie
1918 Het was het vijfde oorlogsjaar Miljoenen
soldaten waren inmiddels gedood als kanonnenvoer
herhaalden de socialisten telkens weer
Dag in dag uit had de Zwolse Courant over de
ontwikkelingen van de oorlog bericht vaak gellustreerd
met getekende kaarten van de frontlinies
in Belgi Frankrijk en Rusland In 1918 verscheen
steeds vaker het woord vrede in de kolommen
Iedereen hunkerde ernaar niet alleen in de landen
die nu al jaren lang slachtingen aanrichtten
of ondergingen maar ook in neutrale landen als
Nederland Het Duitse leger leek aan de verliezende
hand maar de berichtgeving verliep in die tijd
traag en was lang niet altijd op feiten gebaseerd
Ook de redactie moest gissen naar het verloop
van de oorlog Wanneer men gelooven mag wat
de correspondenten van Reuter aan t slagfront
vertellen dan heerscht in de aftrekkende Duitsche
leegers de grootst mogelijke verwarring32
Maar het klopte wat de krant schreef Op 8
augustus hadden de geallieerden de Duitsers
bij Amiens een grote nederlaag bezorgd en het
Duitse leger trok zich massaal terug Tijdelijk
stelde opperbevelhebber Ludendorff Maar ook hij
moest uiteindelijk op 29 september toegeven dat
de oorlog niet meer te winnen viel Die mededeling
veroorzaakte een niet meer te stoppen golf
van defaitisme onder de Duitse bevolking Vanaf
dat moment begonnen de onderhandelingen over
een wapenstilstand terwijl de strijd onverminderd
doorging De terugtrekkende Duitse legers
pasten in Frankrijk en Belgi de tactiek van de
verschroeide aarde toe ze bliezen stations bruggen
en gebouwen op en lieten voedselvoorraden
en brandstoffen verdwijnen om de opmars van de
geallieerden te vertragen De bevolking sloeg op
de vlucht naar veiliger oorden
Zo kon het gebeuren dat de oorlog in 1918
net als in 19141915 Zwolle binnenkwam Op 26
oktober reed een trein met achthonderd vluchtelingen
het station binnen uit Frankrijk dit keer
Er waren veel kinderen bejaarden zieken en
gewonden bij In allerijl werden vier scholen voor
de opvang ingericht de Celeschool in Assendorp
de Rijks HBS aan de Bagijneweide en de scholen
in de Hoogstraat en de Praubstraat De bewaarschool
aan het Assiesplein werd een noodziekenhuis
De Zwolse hulpverleners van drie vier jaar
geleden zorgden weer voor eten drinken kleding
kinderondergoed zuigflessen enzovoort De leslokalen
veranderden in slaapzalen met stro om op
te slapen voor de volwassenen en in de bewaarschool
aan het Assiesplein sleepten de hulpverleners
ledikanten en wiegjes voor de kinderen aan
De weken daarna kregen de lezers van de Zwolse
Courant de aangrijpende belevenissen van de
Franse vluchtelingen te horen33
Maar er was die dagen meer dat de Zwollenaren
naast de dagelijks sores over voeding en
brandstof met de oorlog confronteerde Eind
oktober hadden de soldaten in legerkampen
overal in Nederland er schoon genoeg van Ze
hadden honger wilden naar huis en liefst meteen
In plaats daarvan trok de legerleiding de verloven
in omdat niemand wist welke gevolgen de onrust
van de naderende vrede in Belgi Frankrijk en
Schaamarmen
In juli 1917 werd in Odeon een avond georganiseerd om geld in te zamelen
voor de oorlogsvluchtelingen Dat jaar waren er naar een schatting van
de regering nog tussen de 30000 en 40000 Belgische vluchtelingen in ons
land Het overgrote deel van hen was ondergebracht in grote kampen buiten
de steden Bij Nunspeet bijvoorbeeld bevond zich een kamp met bijna
zevenduizend vluchtelingen In Zwolle verbleef nog een klein aantal vluchtelingen
bij particulieren in huis Dat had een navrante reden Wie geen
geld had werd naar een vluchtelingenkamp getransporteerd Maar er was
nog een andere groepBij vluchtelingen van een stand in de maatschappij
die zich boven de gewone verheft bleek een verklaarbare tegenzin
tegen opname in een vluchtoord te bestaan Zij werden pauvres honteux
genoemd schaamarmen Tegen vergoeding van zeventig cent per dag konden
zij elders worden ondergebracht POZC 10 juli 1917
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 1 21
Duitsland zou kunnen hebben Op 25 oktober
kwamen de soldaten in legerkamp de Harskamp
op de Veluwe in opstand Ze staken de kantine en
enkele barakken in brand er vielen schoten en een
paar honderd soldaten deserteerde Ook in andere
legerkampen ontstonden ongeregeldheden Een
dag later kwam een troep van honderd honderdvijftig
gedeserteerde soldaten uit de Harskamp in
Zwolle aan De stationswacht was tijdig gewaarschuwd
en kreeg de opdracht niemand uit de trein
te laten Nadat onschuldige passagiers uit de trein
waren gehaald werden de soldaten gearresteerd
en naar Leeuwarden vervoerd in afwachting van
verdere maatregelen34
Er was die nerveuze dagen ook in de soldatenbarakken
aan de Turfmarkt onrust ontstaan
Na een aantal vechtpartijen met leidinggevenden
werden de soldaten overgebracht naar de Broerenkazerne
waar op dat moment ook al een dertigtal
uit de Harskamp gedeserteerde soldaten was
ondergebracht Het maakte de stemming er niet
beter op Op 28 oktober maakte een achttal soldaten
voor de poort van de Broerenkazerne amok
onder invloed van een flinke hoeveelheid alcohol
Uit alle hoeken en gaten kwamen Zwolse burgers
aangehold ruiten gingen aan diggelen waarop
de politie de gummistok en sabel trok en op de
onruststokers begon in te slaan Die lieten zich
niet kennen en sloegen terug De stemming bleef
nog uren dreigend en bedaarde pas toen de politie
zich door de woedende menigte liet overhalen een
gearresteerde soldaat vrij te laten35
Veertien dagen later kwam dan eindelijk het bericht
dat Nederland ging demobiliseren De soldaten
konden naar huis36 De aankondiging van de
demobilisatie was vanuit het perspectief van de
regering gezien net iets te voortijdig Het papier
van de aankondiging was nog niet droog of er ontstond
groot tumult in het land De socialisten en
Gemobiliseerde soldaten
in 19141918 in het
cafeetje van Elsemeuje
met smokmuts van
Munster in Frankhuis
Particuliere collectie
22 jrg 35 nr 1 zwols historisch tijdschrift
met name SDAPleider Pieter Jelles Troelstra wilden
gebruik maken van tijdsomstandigheden De
voortdurend slechte economische omstandigheden
het gebrek aan levensmiddelen en brandstoffen
en de revolutionaire gebeurtenissen in Rusland
en Duitsland op 10 november was de Duitse keizer
naar Nederland gevlucht schiepen een situatie
die kansen bood voor de arbeidersklasse Tegen
de adviezen van zijn partijgenoten in liet Troelstra
in een debat met de regering van ministerpresident
Ruijs de Beerenbrouck op 12 november
doorschemeren dat de tijd was gekomen voor een
machtsovername door de socialisten weliswaar
geweldloos zoals hij benadrukte maar toch Hij
verwoordde het als volgt Thans is de tijd aan
ons gekomen niet om te vragen tachtig gram brood
meer niet om afgescheept te worden met kleine
sociale hervormingen die intusschen altijd zoo
verschrikkelijk lang in dit Parlement duren en zoo
droevig zijn het onderwerp van het politieke geharrewar
der partijen maar om thans nu de politieke
macht aan ons is de sociale verbeteringen die wij
met de macht kunnen krijgen niet te vragen in een
verlanglijstje maar zelf met behulp van hen die met
ons willen samenwerken wie zij ook mogen zijn
zoo spoedig en zoo afdoend mogelijk tot stand te
brengen37
De toespraak van Troelstra veroorzaakte grote
opwinding onder voor en tegenstanders in het
hele land In steden als Amsterdam wilde een deel
van de bevolking in de geest van Troelstra tot actie
overgaan Het Landelijk Revolutionair Comit
aldaar ging nog heel wat verder dan hun voorman
wilde Het Comit eiste Directe aftreding van de
regeering en de gemeentebesturen Instelling van
een volksregeering op den grondslag van de raden
van arbeiders en soldaten38 De liberalen conservatieven
en de aanhangers van de christelijke
partijen wisten genoeg
De volgende dag nog liet de regering in alle
kranten een proclamatie plaatsen Alleen met
inspanning van alle krachten kan het tijdperk
waarvoor wij thans staan voorbijgaan zonder de
meest ernstige rampen met zich mee te brengen
Mochten onlusten of erger den richtigen gang
van zaken belemmeren dan moet het ergste worden
gevreesd Het voorbeeld van Rusland is een
onmiskenbaar baken Volk van Nederland
Gij hebt uw positie zelf in handen39
Het land hield de adem in De liberale burgemeester
van Zwolle mr dr IA van Roijen bleef
niet achter en koos in de Zwolse Courant duidelijk
partij tegen de revolutie van het proletariaat
Allen die zich wenschen te organiseren tot handhaving
van orde en gezag worden uitgenoodigd
zich ten spoedigste aan te sluiten bij de Zwolsche
Pieter Jelles Troelstra
18601930 Tekening
van Albert Hahn in De
Notenkraker Collectie
auteur
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 1 23
Burgerwacht Door aansluiting in grooten getale
kan ordeverstoring voorkomen worden Gelegenheid
tot aansluiting bestaat ten stadhuize van
s morgens 9 tot s avonds 9 uur40 Ondertussen
probeerde de landelijke regering de gemoederen
tot bedaren te brengen te meer omdat ze wisten
dat het merendeel van de SDAPers niet achter
de woorden van Troelstra stond en helemaal niet
zat te wachten op een revolutie De regering had
ook een zoethoudertje in petto ze liet weten de
hoeveelheden brood aanmerkelijk te vergroten
en bovendien vaart te zetten achter n van de
belangrijkste wensen van de SDAP de invoering
van het actief vrouwenkiesrecht41
Troelstra was zelf ook verbijsterd over het
tumult dat hij op 12 november had veroorzaakt
Twee dagen later kwam hij in de Tweede Kamer
op zijn woorden terug Toen kwam het groote
moment De heer Troelstra vloog op bleek driftig
en riep uit Ik heb het woord staatsgreep niet
Landelijke oproep in de
Zwolse Courant tot het
bewaren van de rust
november 1918
24 jrg 35 nr 1 zwols historisch tijdschrift
gebruikt Men debatteert hier opgewonden sedert
eenige dagen over een voorstelling van zaken die
volstrekt niet door mij bedoeld is Het was of er
een bom in de Tweede Kamer ontplofte De revolutie
in Nederland schijnt tot nader order afgelast
kopte de Zwolse Courant42
De woorden van Troelstra veroorzaakten opnieuw
grote opschudding in het land Wat wilde hij nu
eigenlijk een revolutie of niet Er waren veel
SDAPers die wel degelijk wat voor een revolutie
voelden En van hen was de Zwolse wethouder Jos
Vogt De dag tussen beide optredens van Troelstra
in de Tweede Kamer in organiseerde de afdeling
Zwolle van de SDAP een vergadering over de
kwestie De zaal waarschijnlijk Concordia zat
stampvol Daartoe uitgedaagd door een gematigd
partijlid betoogde Vogt nadrukkelijk dat de SDAP
haar eischen een machtsovername door de sociaaldemocraten
jvdw moest doorvoeren ook als
enkel demonstreren niet meer helpt Ten slotte
wekte spreker nogmaals op tot ernst en vastberadenheid
als na de grote steden ook Zwolle aan de
beurt komt om een nieuwen gang van zaken door
te voeren Daarmee sprak Vogt zich dus onomwonden
uit voor het grijpen van de macht wat volgens
de voorzitter van de bijeenkomst betekende de vestiging
van de proletarische dictatuur in Nederland
Onder het zingen van de Internationale ging de
vergadering uiteen43
Op zaterdag en zondag 1617 november
bezocht een afvaardiging van de Zwolse SDAP
onder aanvoering van wethouder Vogt een groot
arbeiderscongres in Rotterdam waar ook Troelstra
zou spreken De verwachtingen waren hoog
gespannen Psychisch aangeslagen als hij was door
de impact van zijn optredens in de Tweede Kamer
sprak Troelstra het congres pas op zondag toe Hij
gaf toe dat hij in aanvang de kracht van de partij
overschat had maar dat alles gedaan zou worden
om de eisen van het partijprogramma op zo kort
mogelijke termijn ingevoerd te krijgen desnoods
met een werkstaking Dat klonk al een stuk minder
revolutionair Die zondagavond nog reisden
de Zwolse congresgangers met de trein weer naar
huis Op het station werden ze opgewacht door
een enorme menigte Om ordeverstoringen te
voorkomen was veel politie op de been en op de
Stationsweg patrouilleerden enkele leden van
de burgerwacht Een steeds aangroeiende stoet
arbeiders begeleidde de afgevaardigden onder het
zingen van socialistische liederen naar het Assendorperplein
middenin het socialistenbolwerk
Assendorp het Rode Dorp zoals het genoemd
werd Daar klom Vogt op een viskraampje om
de menigte te vertellen wat er op het congres was
besproken Onder luid gejuich vertelde hij dat de
schrik er in Rotterdam goed in zat het stadhuis
was omringd met hoog opgestapelde zandzakken
waartussen mitrailleuses stonden opgesteld Al
die maatregelen wezen volgens Vogt op de angst
voor de arbeidersklasse die er echter niet aan
denkt geweld te gebruiken Na zijn uitroep Leve
het socialisme ging de menigte kalm en ordelijk
uiteen44
Wedergeboorte van Oranjeliefde
De dagen daarna bedaarden de gemoederen
enigszins in de grote steden en ook in Zwolle
Maar de gebeurtenissen rondom wat later de
vergissing van Troelstra werd genoemd zouden
een onverwacht vervolg krijgen In heel het land
kwam volk op de been om haar liefde voor het
huis van Oranje te betuigen Tijdens een demon
Tijdsbeeld
Welke bron een geschiedschrijver ook gebruikt veel blijft verborgen met
name datgene wat niet het nieuws haalt Waar het leven van gewone
Zwollenaren alleen al door de sociale media tegenwoordig bijna letterlijk
op straat ligt blijft dat van onze stadsgenoten van honderd jaar geleden
onzichtbaar Bij gebrek aan fotos of persoonlijke documenten blijven ze op
grotere afstand dan ons lief is Een schamel maar toch intiem beeld tonen
de verloren en gevonden voorwerpen uit die tijd Tussen 12 en 19 januari
1918 waren dat bijvoorbeeld een gouden broche met een rood steentje
een zilveren broche met damesportret een rozenkrans een gouden bril
een linker glachandschoen een lederen spatlap een militair portret
een fluwelen mutsje een bruine astrakan handschoen een portemonnaie
inhoudende tien broodzegels en zeventig cent een lorgnet een grijze
handschoen met polsmof vier koffie en theekaartenook koffie en thee was
op de bon een kinderoverschoen een bruine boa een lombardbriefje en
een broodkaart POZC 19 januari 1918
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 1 25
stratie van Oranjegezinden op het Malieveld in
Den Haag werd het rijtuig met koningin Wilhelmina
en prinses Juliana in triomf rondgereden
De paarden werden uitgespannen waarna de
koets door de aanhangers zelf werd voortgetrokken
De grote opkomst en de aanwezigheid van
het koningshuis werden gezien als een grote
nederlaag voor de SDAP Ook in Zwolle gingen
Oranjeaanhangers de straat op
Onze stad heeft zich in feestgewaad gestoken
overal wapperen de nationale kleuren het aloude
roodwitblauw en t oranje De burgerij heeft hier
als overal in den lande na de dagen van spanning
opgelucht uiting willen geven moeten geven aan
haar vreugde over de overwinning van Nederlandsche
nuchterheid gezond verstand burgerzin
en trouw En hoe kon zij dat beter doen dan de
huizen te tooien met de vroolijke driekleur het
symbool der nationale eenheid en het oranje dat
een blijden gloed werpt over heel onze historie
sedert t vreemd juk werd afgeworpen en wij een
vrij volk werden in een vrij land Het was voor en
na hier steeds Oranje boven en altijd in dagen
van groote beroering deed de Nederlandsche
burgerij klaar en duidelijk hooren haar t Blijft
Oranje Zoo ook nu45
Zo groeiden deze dagen uit tot een ware
wedergeboorte van het Oranjegevoel behalve
dan onder de socialisten De Zwolse Courant
memoreerde dat de laatste Koninginnedag met
zijn optochten fakkellicht bevlagde straten en
vaderlandse liederen al weer enige jaren sic
achter ons ligt Maar nu was dat gevoel weer terug
Een wegglippende herinnering is opnieuw werkelijkheid
geworden schreef de krant De Zwolse
protestantschristelijke en roomskatholieke partijen
riepen met strooibiljetten de bevolking op
tot een feestelijke omgang door de stad Daaraan
werd massaal gehoor gegeven
Voorop ging een aaneengesloten rij politieagenten
die de lastige taak hadden om den
voorstoet een troep van honderden die zich
gewoonlijk niet te veel aan het tempo laat gelegen
liggen in gang te houden Op een flinken
afstand volgde daarop de stoet geopend door
het stedelijk muziekcorps dat bij het rossige
flakkerende licht van een zestal fakkels den eenen
marsch na den anderen het ene lied na het
andere speelde en zodoende het pittige tempo
en de geestdriftige stemming erin hield Vlak
achter het muziekcorps marcheerde het Comit
en daarachter kwamen de veldgrauwen Honderd
honderdvijftig militairen liepen mee in
den stoet een oranje vlag met zich voerend en
de borst getooid met oranje en roodwitblauw
Ook waren vaandels te zien van St Joseph
de rk timmerlieden en metaalbewerkers het
Kruisverbond de rk Rederijkerskamer De
rk spoor en tramwegmannen en de rk schildersgezellen
De stoet eindigde voor het huis
van burgemeester Van Roijen aan het Klein
Weezenland Die sprak zijn vreugde erover
uit dat bevolking haar liefde voor de koningin
en trouw aan de regering had laten blijken en
hoopte dat hij bij herhaling van deze gebeurtenissen
weer een beroep op de christelijke partijen
mocht doen Daarna werd de stoet onder
gezang en gejuich ontbonden en trokken de
verschillende groepen zingende huiswaarts46
Landelijke oproep in
de Zwolse Courant
tot steun aan koningin
en regering november
1918
26 jrg 35 nr 1 zwols historisch tijdschrift
Het contrast met de menigte die met wethouder
Vogt naar het Assendorperplein was getrokken
kon niet groter zijn Nog nooit was de politieke
verdeeldheid zo zichtbaar en hoorbaar geweest
De tegenstellingen tussen de Zwolse socialisten en
de Oranjegezinden van diverse pluimage zouden
nog tientallen jaren aanhouden In veel huisgezinnen
gold voortaan je vierde de verjaardag van de
koningin f de dag van de arbeid op 1 mei maar
niet allebei
Epiloog
The Great War zoals de Engelsen de Eerste
Wereldoorlog vaak noemen was dan eindelijk
voorbij De gevolgen van de oorlog in Nederland
waren niet te vergelijken met die in de oorlogvoerende
landen ma

Lees verder

Zwolse Historisch Tijdschrift 2017, Aflevering 2

Door 2017, Aflevering 2, Afleveringen, Jaartal, Zoek in ons tijdschrift

Zwols Historisch Tijdschrift
150 jaar voortgezet onderwijs
aan de Bagijnesingel
34e jaargang 2017 nummer 2 850 euro
Suikerhistorie
Chinees Indisch Restaurant Wen Chow
Sassenstraat 26
Het hoekpand Sassenstraat 26 met zijn afgeronde
gevel is een product van de tijd Het is rond 1875
in eclectische stijl opgetrokken een bouwstijl die
zich kenmerkt door stijlelementen uit vroegere
tijden te combineren tot een nieuw geheel
An Pai Lau geb 1912 begon als eerste in
Zwolle een Chinees Indisch restaurant Hij was in
1937 in Nederland komen wonen en had aanvankelijk
met textiel gevent In 1945 streek hij neer
in Zwolle waar hij in de Walstraat op nr 58 een
klein Chinees restaurant begon Lau maakte zelf
bami en slachtte de kippen in de tuin De eerste
gasten waren vooral oudIndigangers en oud
KNILmilitairen maar al snel kwamen er ook veel
Zwollenaren over de vloer In 1951 verhuisde het
restaurant daarom naar de Sassenstraat en kreeg
de naam Wen Chow Het was nieuw dat je bij de
Chinees eten kon afhalen Je moest dan wel je
eigen pannetje meenemen De latere eigenaar veranderde
naam van het restaurant in Yang Zhing
De Chinees in de Sassenstraat werd in Zwolle
een begrip waar je zestig jaar lang lekker en goed
kon eten
Sinds 2014 is in het pand het Blauwdruck
Zwolsch Warenhuis gevestigd een winkel met een
multifunctionele ontmoetingsruimte waar onder
meer kunst sieraden en keramiek te koop zijn Je
treft er ook een lunchroom aan met huisgemaakte
taarten De Chinese tekens boven de ingang en
het Chinese plafond herinneren nog aan de vorige
bestemming Voor 2014 kon je er alleen maar
eten nu vind je er eten n kunst onder n dak
54 jrg 34 nr 2 zwols historisch tijdschrift
Wim Huijsmans
Collectie ZHT
Het pand Sassenstraat 26 in juli 2017
Foto Elske Bootsma
zwols historisch tijdschrift jrg 34 nr 2 55
Inhoud
Suikerhistorie Wim Huijsmans 54
Van Rijks HBS tot Deltion Sprint Lyceum
150 jaar voortgezet onderwijs aan
de Bagijnesingel Jan Gulikers 56
Selma
een leven een tentoonstelling Ingrid Petiet 76
Hanzestad Zwolle
Het ontstaan van een nieuw imago
Frank Inklaar 86
Op zoek naar de verdwenen kaak
Jan van de Wetering 92
Bloemisterij Krajenbelt en Koldewee
Gerrit Banck en Geert Banck 97
Zwollerkerspel gordel en levensader
rondom de stad Wim Coster 103
Auteurs 109
Redactioneel
Het is dit jaar 150 jaar geleden dat in
Zwolle de Rijks Hogere Burgerschool
Rijks HBS of RHBS van start ging aan
de Bagijnesingel De Rijks HBS was de voorloper
van de huidige Van der Capellen Scholengemeenschap
De school verhuisde al in 1970 naar de
Lassuslaan maar het oorspronkelijke gebouw
functioneert nog altijd als onderwijsinstelling en
is daarmee het oudste schoolgebouw in Zwolle
dat nog als zodanig in gebruik is Jan Gulikers laat
150 jaar gebouw en gebruikers de revue passeren
Ingrid Petiet beschrijft hoe aan het leven van
de joodse Selma Wijnberg die als een van de weinigen
Sobibor overleefde in een expositie in de
synagoge vorm is gegeven
Vanwege de internationale Hanzedagen van
1518 juni dit jaar in Kampen zet Frank Inklaar
vraagtekens bij het gebruik van de Hanze als
merknaam terwijl er in onze stad maar bitter weinig
herinnert aan de Hanze van weleer
Jan van de Wetering neemt ons mee op bedevaart
naar Frankrijk niet naar Lourdes of Lisieux
maar naar de verdwenen kaak van Thomas a
Kempis die in de schrijn in de Onze Lieve Vrouwebasiliek
ontbreekt
De gebroeders Banck wier ouders in de
bloemen werkten zeggen het met bloemen Zij
beschrijven de bloemisterij van Krajenbelt en Koldewee
vlakbij de Van Karnebeekstraat
De zomer van 1967 staat bekend als Summer
of Love Voor inwoners van Zwollerkerspel gold
dat bepaald niet toen hun gemeente op 1 augustus
1967 werd opgeheven Wim Coster vertelt naar
aanleiding van zijn recent verschenen boek over
enkele aspecten uit de boeiende geschiedenis van
de ruim dertig dorpen en buurtschappen die gezamenlijk
Zwollerkerspel vormden
Wij wensen u weer veel leesplezier
Coverfoto Het Deltion Sprint Lyceum aan de
Bagijnesingel 2017 Foto Jan Gulikers
Inzet Eindexamenklas hbsb uit 1951 Voor namen
zie pagina 65
56 jrg 34 nr 2 zwols historisch tijdschrift
De omgeving van het gebouw van de voormalige
Rijks Hogere Burger School verder
Rijks HBS aan de Bagijnesingel is in
de afgelopen jaren drastisch veranderd De laatste
monumentale en beeldbepalende kastanjebomen
links van het gebouw bij de ingang van de fietsenstalling
zijn een paar jaar geleden verdwenen De
bloederziekte heeft deze oude paardenkastanjes
de das omgedaan Het is even wennen met de
nieuwbouw aan de Bagijneweide en de Rhijnvis
Feithlaan Het ziet er verzorgd maar een beetje
kaal uit en de jonge aanplant voor het gebouw
heeft nog wat tijd nodig Maar nog steeds heeft
het gebouw een onderwijsbestemming al 150 jaar
lang Op de gevel prijkt nu de aanduiding Deltion
Sprint Lyceum
Het aanzien van het neoclassicistische schoolgebouw
aan de Bagijnesingel ontworpen door
stadsarchitect B Reinders en in 1867 in gebruik
genomen1 is in hoofdlijnen intact gebleven Het
gebouw lag aan het einde van de negentiende
eeuw in een groene omgeving met bomen aan
weerszijden en een groene achtertuin Alleen het
middendeel van het gebouw ziet er anders uit
In 19511952 vond er een ingrijpende verbouwing
plaats waarbij dit deel werd voorzien van
een tweede verdieping Bij die verbouwing werd
tevens het trappenhuis vernieuwd en werd de
De Rijks HBS aan de
Bagijnesingel omstreeks
1900 Collectie HCO
Van Rijks HBS tot Deltion Sprint Lyceum
150 jaar voortgezet onderwijs aan de Bagijnesingel
Jan Gulikers
zwols historisch tijdschrift jrg 34 nr 2 57
ingang aangepast De door de gemeente geschonken
oude klok boven de ingang oorspronkelijk
afkomstig van de BinnenDiezerpoort die in 1829
was afgebroken werd na de verbouwing in bruikleen
afgestaan aan de St Jozefkerk in de Assendorperstraat
2 Ook de klassieke ornamenten aan de
voorgevel zijn er niet meer
Thorbecke zou het schoolgebouw vast nog wel
herkennen Hij was als minister van Binnenlandse
Zaken tevens belast met de portefeuille onderwijs
en hij was nauw betrokken bij de totstandkoming
van de hbs in Nederland en de vestiging van een
rijkshbs in zijn geboortestad Zwolle
Ruim honderd jaar heeft de Rijks HBS gebruik
gemaakt van het gebouw Na invoering van de
Mammoetwet in 1968 verhuisde deze school in
1970 naar een nieuw gebouw aan de Lassuslaan
en ging verder als rijksscholengemeenschap
voor mavo havo en vwo in 1990 omgedoopt tot
gemeentelijke Van der Capellen Scholengemeenschap
In 2008 kreeg het gebouw aan de Bagijnesingel
de status van gemeentelijk monument omdat het
object niet alleen stedenbouwkundig en geschiedkundig
maar ook architectuurhistorisch van
waarde is De bouwstijl wordt aangeduid als eclecticisme
traditionalisme van de Delftse school3
Het ontstaan van de hbs in Nederland
De grondwet van 1848 verplichtte de regering al
het onderwijs in wetten te regelen Begin 1862
kort na het aantreden van een nieuw kabinet
onder leiding van de liberale voorman Johan
Rudolph Thorbecke werd een wetsvoorstel ingediend
dat een jaar later mei 1863 uitmondde in
de Wet op het Middelbaar Onderwijs4 Thorbecke
de geestelijke vader van de wet zorgde daarmee
voor een wettelijk geregelde opleidingsvorm die
in de ons omringende landen Duitsland Frankrijk
en Engeland al een tijd bestond De discussie
rond het wetsvoorstel spitste zich toe op het
thema wat diende onder middelbaar onderwijs
te worden verstaan Volgens Thorbecke hoorden
de gymnasia die de leerlingen voorbereidden op
het studeren aan de universiteit niet tot het middelbaar
onderwijs maar tot het hoger onderwijs
De universitaire opleiding en de school die daartoe
voorbereidde het gymnasium moesten een
eenheid blijven vormen Hij maakte daarmee het
principile onderscheid tussen het onderwijs voor
de kleine minderheid der samenleving die de
geestelijke leiding daarvan heeft en het onderwijs
voor de talrijke burgerij die voorbereid moest
worden om te werken in de nijvere maatschappij
5
De nieuwe opleiding Hogere Burgerschool
was bestemd voor dat deel van de burgerij dat
geen wetenschappelijke opleiding maar een brede
algemene ontwikkeling en maatschappelijk nuttige
kennis wenste Jongelieden uit de gezeten
burgerij konden daarmee worden voorbereid
op hogere functies in handel en industrie Het
vakkenpakket van de nieuwe opleiding omvatte
vakken als boekhouden handelskennis moderne
talen alsmede wiskunde natuurkunde en scheikunde
De hbs moest oorspronkelijk drie jaar
duren en was tevens bedoeld als onderbouw van
een aantal landbouwscholen Op enkele plaatsen
in het land moest een vijfjarige variant komen ter
voorbereiding op de te stichten Polytechnische
School in Delft
In 1864 stichtte het Rijk de eerste rijks hogere
burgerscholen Maar geheel volgens de denkwijze
van de liberaal Thorbecke moest de rol van de
staat beperkt blijven een paar modelscholen dat
was voldoende nieuwe scholen kwamen er dan
MMS
In het uiteindelijke wetsvoorstel uit 1863 werd ook nog plaats ingeruimd
voor de Middelbare School voor Meisjes mms bestemd voor meisjes uit
de meer gegoede en burgerklasse Voorschriften over de inrichting van het
onderwijs aan de mms werden niet gegeven24 Er werd lesgegeven in vele
vakken een brede en algemene vorming was het uitgangspunt Het examen
voor het mmsdiploma omvatte een vast vakkenpakket met daarin de
vakken Nederlands Frans Duits Engels aardrijkskunde en geschiedenis
Het diploma gaf geen toelating tot de universiteit maar wel tot een aantal
voortgezette middelbare opleidingen tegenwoordig hboopleidingen zoals
de kweekschool de kunstacademie en de school voor maatschappelijk werk
Ook werd de mms als een goede vooropleiding voor het beroep van secretaresse
gezien bijvoorbeeld bij Schoevers
58 jrg 34 nr 2 zwols historisch tijdschrift
vanzelf Voor het overige moest vooral de lagere
overheid de handen uit de mouwen steken6 Het
Rijk stichtte vijf rijks hogere burgerscholen met
een vijfjarige cursus en tien met een driejarige
opleiding en introduceerde daarmee tevens een
nieuw fenomeen in het onderwijsstelsel het Rijk
als scholenstichter Diverse gemeenten volgden
dit voorbeeld De eerste rijkshbsen kwamen in
Groningen en Roermond de eerst gemeentelijke
hbsen in Zutphen Leiden Delft Haarlem Sneek
Deventer en Maastricht7 In de praktijk ontstonden
twee soorten scholen namelijk de driejarige
en de vijfjarige hbs Ook is er enige tijd een zesjarige
cursus geweest met eenzelfde programma
als de vijfjarige Bij alle opleidingen lag de nadruk
op het onderwijs in wiskunde exacte vakken en
moderne talen Anders dan verwacht werd vooral
de vijfjarige hbs een succes de driejarige variant
werd grotendeels verdrongen door de mulo waar
in vier jaar dezelfde stof onderwezen werd
Aanvankelijk gaf het diploma van de hbs geen
recht tot toegang tot de universiteit Wie toch toegelaten
wilde worden moest een toelatingsexamen
doen en moest in een aantal vakken testimoniacolleges
aan de universiteit volgen Bij uitzondering
gaf de minister vrijstelling van de toelatingseisen
In de Wet op het Hoger Onderwijs 1876
werden de mogelijkheden voor hbsabiturinten
vastgelegd en in de decennia daarna werd de toegang
tot de universiteit voor gediplomeerden van
zowel hbsa als hbsb in een aantal etappes verder
vergemakkelijkt en in de Hoger Onderwijswet van
1937 opgenomen8
Dat heeft mede geleid tot de expansie van het
hoger onderwijs en daarmee heeft de hbs de facto
bijgedragen aan de emancipatie van de middenklasse
De Rijks HBS in Zwolle 1867
In het najaar van 1863 kwamen enige ingezetenen
van Zwolle in de Harmonie aan de Grote Markt
bijeen om het initiatief te nemen tot de oprichting
van een hoogere burgerschool met vijfjarigen
cursus9 Enkele maanden later besloot de gemeenteraad
aan het college van B en W te vragen een
verzoek aan de minister van Binnenlandse Zaken
te richten om een dergelijke school in Zwolle te
mogen vestigen Minister Thorbecke reageerde
instemmend op het verzoek maar stelde daarbij
wel de voorwaarden dat het Instituut voor Jongens
van de heer Elberts moest worden opgeheven
geen concurrentie en dat de gemeente een
financile bijdrage zou moeten leveren In juli
1864 stemde de gemeenteraad in met de voorwaarden
en in oktober van dat jaar volgde het
akkoord van de minister
Aletta Jacobs
In 1870 was Aletta Jacobs de eerste Nederlandse vrouw die als toehoorster
officieel werd toegelaten tot de hbs in haar geboorteplaats Sappemeer Zij
was als achtste van elf kinderen geboren in een Joods gezin Haar vader de
arts Abraham Jacobs maakte zich al vroeg sterk voor het recht op hoger
onderwijs voor vrouwen Een jaar later vroeg ze minister Thorbecke toestemming
om aan de universiteit te studeren Ze werd in 1871 toegelaten
als studente medicijnen aan de Rijksuniversiteit Groningen aanvankelijk
voor een proefperiode van n jaar
Elberts en Heimans
Willem Antonie Elberts en twee van zijn secondanten werden na de opheffing
van de kostschool benoemd tot leraar aan de Rijks HBS en de leerlingen
van het instituut werden ingeschreven op de hbs Elberts geboren in
1820 in Deventer was een gerespecteerd man die aan het einde van zijn
loopbaan in 1894 tijdelijk de functie van directeur aan de rijkshbs vervulde
25 Elberts is vooral bekend geworden door zijn publicatie Historische
wandelingen in en om Zwolle uit 1890 bij Waanders in 1973 herdrukt
Elberts overleed in 1903 en zijn graftombe staat op begraafplaats Bergklooster
Een van de leerlingen uit de beginperiode van de Rijks HBS was de in
1861 geboren Eli Heimans Het was de bedoeling dat hij na de hbs scheikunde
zou gaan studeren maar zover kwam het niet In de vierde klas
verliet hij de school omdat hij in het bedrijf van zijn vader een stoffenververij
het contact met de klanten moest onderhouden In zijn vrije tijd
studeerde hij voor hulponderwijzer en na enkele jaren hulponderwijzer
geweest te zijn in Zwolle werd hij hoofd van een lagere school in Amsterdam
26 Daar ontmoette hij Jac P Thijsse en samen propageerden zij de
natuurstudie en de veldbiologie Vele publicaties verschenen van zijn hand
waaronder het boekje Uit ons Krijtland uit 1911 De Heimansgroeve in
ZuidLimburg is naar hem genoemd27
zwols historisch tijdschrift jrg 34 nr 2 59
Een andere voorwaarde was dat er een
lagere school zou komen die aansloot op de
hbs Dat was de aanleiding voor de oprichting
van School 1 een lagere burgerschool waar ook
de beginselen van het Frans en van wiskunde
aan de orde kwamen School 1 verhuisde in
1929 naar de huidige locatie aan de Westerlaan
In 1959 veranderde de naam van de school in
Parkschool Heel lang heeft de Parkschool de
reputatie gehad van opleidingsschool voor hbs
en gymnasium met een sterke nadruk op de
cognitieve aspecten van het onderwijs Voor
creatieve en sociale vorming kon je beter een
andere school kiezen In 2017 viert ook de
Parkschool het 150jarig bestaan
Aanvankelijk werd gedacht om de nieuwe school
te huisvesten in de lokalen van de Beurs eertijds
Wijnhuis aan het Grote Kerkplein maar Thorbecke
vond dat geen goed idee noch voldoende
noch doelmatig De Badhuiswal was een andere
optie maar dan zou de daar aanwezige molen
moeten worden afgebroken Uiteindelijk werd
gekozen voor de locatie aan de Bagijneweide De
bouwkosten van het Uvormige gebouw bedroegen
81250 waarvan het Rijk 20000 voor
zijn rekening nam de overschrijding van de
oorspronkelijk geraamde kosten10 Na twee jaar
bouwen was de school in 1867 gereed en op 10
september van dat jaar vond de officile opening
plaats
Zoals al opgemerkt is de school gebouwd naar
een ontwerp van stadsarchitect B Reinders11 De
concirgewoning 1909 en het gymnastieklokaal
1907 zijn van latere datum Architect Reinders
is in de tweede helft van de negentiende eeuw ook
betrokken geweest bij de ontwikkeling van de
paardentram in en rond Zwolle Een gedeelte van
de remise en de stallingen zijn nog terug te vinden
in de tuin van het voormalige Katerveerhuis
De eerste directeur dr Huberts mocht in het
openingsjaar 1867 jaar in totaal 74 leerlingen
begroeten ingeschreven in de klassen 1 tot en met
4 Het waren allen jongens De eerste vrouwelijke
leerling Gerritje Muijderman werd in 1876 toegelaten
In 1898 telde de Rijks HBS in Zwolle 76
leerlingen 67 jongens en 9 meisjes Bij het veertigjarig
bestaan in 1907 waren er 143 leerlingen
bijna een verdubbeling van het aantal van tien jaar
daarvoor In de Buitensociteit werd een renistenbijeenkomst
gehouden
Een eindexamenopgave
stelkunde uit 1875
voor de Hoogere Burgerscholen
Collectie
Hans van Lint
In 1903 bezocht Paul Kruger president van de ZuidAfrikaanse Republiek
Zwolle Voor de Rijks HBS kreeg hij bloemen aangeboden door enthousiaste
leerlingen Collectie HCO
60 jrg 34 nr 2 zwols historisch tijdschrift
De periode 1900 tot 1940
Bij het vijftigjarig bestaan in 1917 telde de school
197 leerlingen In de periode tussen de beide
wereldoorlogen nam het aantal leerlingen niet
verder toe In 1934 is het leerlingenaantal zelfs
gedaald tot 16512 Het zijn aantallen die in de huidige
tijd ondenkbaar zijn per jaar stroomden ook
maar enkele tientallen nieuwe leerlingen in Vaksecties
zullen er niet geweest zijn per vakgebied
was er doorgaans slechts n leraar Leraar Zijlstra
herinnerde zich in het gedenkboek uit 1967 dat hij
in 1934 werd benoemd onder de voorwaarde dat
hij alle lessen Frans op de hbs zou verzorgen aan
in totaal tien klassen
In dit gedenkboek uitgebracht naar aanleiding
van het honderdjarig bestaan van de Rijks
HBS halen leerlingen en leraren herinneringen
op aan hun schooltijd in de eerste helft van de
twintigste eeuw13 Dat is geen eenvoudige zaak
schoolherinneringen ophalen van een halve eeuw
geleden zo begint Henk Olland zijn bijdrage
over zijn schooltijd in de periode rond de Eerste
Wereldoorlog Natuurlijk herinnerde hij zich zijn
klasgenoten en hun eigenaardigheden En uiteraard
ook de leraren met hun bijnamen als de Sik
de Paf de Klont en de Zoere Directeur Wigman
Dr LWTh Wigman
directeur van de Rijks
HBS van 19091916
Collectie Hans van
Lint
De eindexamenklas
van de Rijks HBS uit
1905 Uit Honderd
Jaar RHBS Zwolle
Docenten en leerlingen van de Rijks HBS gefotografeerd op de binnenplaats aan de achterkant van de
school Omstreeks 1920 Foto Eelsingh collectie HCO
zwols historisch tijdschrift jrg 34 nr 2 61
ging in die jaren in 1916 met pensioen en werd
opgevolgd door directeur Botermans Terugblikkend
concludeert Olland dat de school zeker heeft
bijgedragen aan zijn intellectuele ontwikkeling
maar geen aandacht besteedde aan recreatie
sport culturele uitingen of gezelligheidsleven
Met enige afgunst spreekt hij over het gymnasium
de enige andere middelbare school in die tijd in
Zwolle Daar hadden ze wel een eigen gymnasiastenbond
met onderlinge avonden met een eigen
leerlingenbestuur en een jaarlijkse feestavond met
bal in Odeon
Het aantal meisjes dat de hbs bezocht bleef
tot aan de Tweede Wereldoorlog ver achter bij
het aantal jongens Zo werden in het schooljaar
19271928 dertig jongens en acht meisjes aangemeld
Tijdens de pauze werden jongens en meisjes
streng gescheiden gehouden De jongens verbleven
op de binnenplaats de meisjes liepen wat
door de tuin die als een parkje was ingericht
Mogelijk is de daling in leerlingenaantal in het
interbellum mede veroorzaakt door de start van
een christelijke hbs in 1919 Vanaf 1925 is deze
school gevestigd aan de Veerallee en staat sinds
1971 bekend als het Carolus Clusius College Het
CCC maakt tegenwoordig onderdeel uit van de
Landstede Groep
De Rijks HBS in de oorlogsjaren
Jan Louwen de bekende Zwolse schrijverjournalist
deed in 1937 toelatingsexamen Destijds
werden er wekelijks 32 lessen gegeven Nederlands
Frans Duits aardrijkskunde geschiedenis
natuurlijke historie wiskunde tekenen en lichamelijke
oefening Pas in de tweede klas kwamen
daar Engels scheikunde en natuurkunde bij
Achter de voorgevel aan twee zijden afgesloten
door de zijvleugels van het hoofdgebouw was een
ruimte die ook weer in twee delen was gesplitst
Het eerste gedeelte met grint bedekt was bestemd
voor de jongens Daarachter lag een romantische
tuin waar de meisjes konden wandelen In
de praktijk werkte dat wonderwel Het hoorde
gewoon zo precies zoals het niet was toegestaan
dat in de tweepersoons banken in de klas een
jongen en een meisje naast elkaar plaatsnamen
W Zijlstra werd aangesteld
in 1934 en bleef
jarenlang docent Frans
aan de Rijks HBS Uit
Honderd Jaar RHBS
Zwolle
Luchtfoto van de Rijks HBS van vlak na de oorlog waarop de groene omgeving van de school duidelijk
zichtbaar is De tuin rechtsvoor hoorde bij het Sophia Ziekenhuis Collectie HCO uitsnede
Dr AJ Botermans
directeur van de Rijks
HBS van 19161934
Collectie HCO
62 jrg 34 nr 2 zwols historisch tijdschrift
Leerlingen mochten niet roken de leraren wel
ook gedurende de les Velen deden dat ook zeker
de leraar aardrijkskunde die vanwege zijn eeuwige
sigaar de bijnaam de Paf had14
In het gedenkboek naar aanleiding van het
125jarig bestaan van de Rijks HBSRSG Van der
Capellen blikt oudleerling Wil Cornelissen terug
op zijn schoolperiode tijdens de oorlogsjaren15
Een van de belangrijkste gebeurtenissen voor de
school uit die tijd is het ontslag en de arrestatie
van directeur Baumann in juli 1941 De directeur
werd door de bezetter verweten dat hij niet op
de hoogte was van het insigneverbod dat er een
verboden boek op school in gebruik was en vooral
dat de uit zijn ambt ontheven leraar Salomon
Sam Elte herhaaldelijk de school bezocht Ook
lerares Van Zanten mocht vanwege haar joodse
achtergrond niet langer lesgeven Zij heeft de oorlog
niet overleefd De joodse leraar J Polak werd
De jongens in de pauze
vr op de binnenplaats
de meisjes daarachter
in de tuin Uit
Honderd Jaar RHBS
Zwolle
Leerlingen van de Rijks HBS op 29 juni 1940 de verjaardag van prins Bernhard Daarom dragen de scholieren
allemaal een witte anjer als teken van protest tegen de bezetter Bovenste rij vlnr Jan Horseling
Hennie Rijk Cor Romijn tweede rij staand Diny van Aalderen Yta Jonkers Annie Bep Mulder
Rike Ruiter Mien Mulder zittend Jopie Tielbaard Jaap Stoffer Benno Levie Henk de Jager Piet Poelstra
Han Collectie HCO
zwols historisch tijdschrift jrg 34 nr 2 63
met ziekteverlof gestuurd en ging enkele jaren
later met pensioen
De taak van de directeur werd overgenomen
door inspecteur De Bruijn maar ook hij werd aan
het einde van dat jaar uit zijn functie ontheven In
1942 werd de directeur vervangen door PA van
Rossem de man die belast was geweest met het
onderzoek naar de gedragingen der leerkrachten
Hij was sinds 1931 leraar Frans aan het Christelijk
Lyceum aan de Veerallee Van Rossem was in 1894 in
het Belgische Temsche geboren en tijdens de Eerste
Wereldoorlog een zeer actief flamingant geweest
Na zijn aanstelling begon er een waar schrikbewind
te heersen Kort na zijn benoeming werd
er aandacht besteed aan het 75jarig bestaan
van de school maar de tijd leende zich niet voor
feestelijkheden Na de bevrijding verdween Van
Rossem in een gevangenenkamp en directeur
Baumann en inspecteur De Bruijn keerden op
hun posten terug
Op 15 augustus 1941 ontving de burgemeester
van Zwolle van de Duitse bezetter de opdracht
om alle joodse leerlingen per 1 september te laten
verwijderen van de Nederlandse openbare en
particuliere scholen en hen onder te brengen in
joodse scholen met joodse leerkrachten Voor de
Rijks HBS betekende dit dat er 13 leerlingen van
school verwijderd werden en voortaan les kregen
op het Joods Lyceum in het gebouw van de protestantenbond
aan de Thorbeckegracht Ook joodse
leerlingen uit regiogemeenten als Deventer Meppel
Steenwijk Kampen en Coevorden bezochten
in de periode 19411943 het Joods Lyceum in
Zwolle Van de 58 ingeschreven leerlingen zijn er
zeker 33 in de concentratiekampen omgekomen16
Na de grote razzias in oktober en november 1942
heeft het Joodse onderwijs in Zwolle bijna niet
meer gefunctioneerd
In een artikel in het Zwols Historisch Tijdschrift in
2001 beschrijft oudleerling Willem Boxma een
bijzonder incident dat zich afspeelde in december
194216 De leraar Duits B de Jong vanwege
zijn gelijkenis met een traditionele kelner statige
houding platvoeten en een vlinderstrikje door
de leerlingen aangeduid als Herr Ober was tot
aan de meidagen van 1940 een redelijk populaire
leraar Maar spoedig na de inval van de Duitsers
ontpopte hij zich als een NSBer Met zijn openlijke
sympathie voor het nazisme hij kwam al in
de meidagen van 1940 in zwart uniform op school
verspeelde hij de sympathie van de leerlingen
Aan een van de eindexamenklassen had hij een
repetitie gegeven met een stukje tekst uit Hitlers
Mein Kampf Overrompeld en bevreesd voor
eventuele represailles hadden de leerlingen de
opgave morrend gemaakt Tijdens de pauze kregen
de leerlingen van de parallelklas te horen wat
er was gebeurd Zij spraken met elkaar af dat ze
zouden weigeren om de repetitie te maken Herr
Ober schreef de tekst met een krijtje op het bord
terwijl de spanning in de klas was te snijden Toen
de leraar klaar was stond klassenvertegenwoordiger
Gjalt Spijkstra op en deelde mede dat de klas
de opgave weigerde te maken Dat wordt dan een
onvoldoende voor jullie allemaal zei Herr Ober
en verliet het lokaal om zijn beklag te doen bij
directeur Van Rossem Volgens Jan Louwen een
van de klasgenoten ging de klas uiteindelijk toch
overstag en maakte de repetitie De dag daarna
werd Spijkstra uit de klas gehaald en afgevoerd
naar het Huis van Bewaring in Arnhem Pas na
vier weken kwam hij vrij
De eerste klas in oktober
1943 Uit Vijfmaal
zilver
64 jrg 34 nr 2 zwols historisch tijdschrift
Het onderwijs ging zo goed en zo kwaad als mogelijk
was tijdens de oorlogsjaren verder maar in
1944 moest de school geheel worden ontruimd
omdat de Duitsers het gebouw opeisten De
leerlingen vonden onderdak in schoolgebouwen
in de Bloemendalstraat en op het Assiesplein
Na de slag bij Arnhem en tijdens de winter van
19441945 voelde men zich niet veilig meer en
de lessen werden onregelmatig gegeven Gedurende
enkele maanden was er zelfs helemaal geen
onderwijs meer totdat op 1 mei 1945 de school
weer werd opgestart Pas in de herfst van 1945 kon
het gebouw aan de Bagijnesingel weer in gebruik
genomen worden Het was direct na de oorlog
ernstig vervuild achtergelaten en er moest een
vlooienplaag bestreden worden Het heeft wel tot
1950 geduurd voordat het onderwijs weer echt
normaal was Leraren beklaagden zich erover dat
het moeilijk was om leerlingen na die turbulente
jaren weer tot een gedisciplineerde werkhouding
te bewegen
Onstuimige groei in de jaren vijftig en zestig
en de terugloop daarna
In 1949 werd JH Co van Lint directeur van de
Rijks HBS In die tijd stonden samenwerking en
wederopbouw van ons land op de voorgrond Het
gezag van een directeur werd als iets vanzelfsprekends
beschouwd de directeur was schoolleider
in de letterlijke zin van het woord Hij gaf leiding
zorgde voor rust en orde binnen de school en voor
een strakke organisatie Hij nam beslissingen en
verwachtte van zijn medewerkers volledige toewijding
en volgzaamheid Van Lint was tevens een
zeer gewaardeerd leraar wiskunde en mechanica
aan de school Leraren genoten respect van hun
leerlingen en het beroep van leraar had status
Jonge leraren die zich bij de voornaam lieten
noemen werden door hun collegas er op geattendeerd
dat dit niet de bedoeling was Een bepaalde
afstand tot de leerling was zeker gewenst
Na de oorlogsjaren bloeide de school als nooit
tevoren Dat was mede te danken aan de komst
van de Rijks MMS in 1950 Op initiatief van
directeur Van Lint werd het middelste gedeelte
en de ingang van het schoolgebouw in 195152
vernieuwd en met een extra verdieping uitgebreid
Een ingrijpende verbouwing waarbij wel het
oorspronkelijke aanzien van het schoolgebouw
intact bleef Maar het ruimtegebrek was daarmee
niet opgelost Ondanks de start van een roomskatholieke
hbs in Zwolle in 1950 de voorloper
van het huidige Thomas a Kempis College kon
het gebouw aan de Bagijnesingel de grote toeloop
van leerlingen het effect van de naoorlogse
geboortegolf niet verwerken In het jaarverslag
over schooljaar 19571958 staat vermeld dat het
gebouw te klein is geworden
Een practicum uit
1950 Aan witte jassen
deed men toen nog niet
Uit Vijfmaal zilver
Hoe ingrijpend de verbouwing
in 195152
was laat deze foto goed
zien het hele middengedeelte
van de school
werd afgebroken en
opnieuw opgebouwd
Foto Dolf Henneke
collectie HCO
zwols historisch tijdschrift jrg 34 nr 2 65
Eersteklassers begin jaren vijftig met juffrouw Reinders docent
Frans Collectie Hans van Lint
De eindexamenklas hbsb uit 1951 Voorste rij vlnr Juffrouw Velthuizen lerares wis en natuurkunde Han Zimmerman Hans van
Lint A Geerdes tweede rij van der Most Willy Broekhart Riet Koning Van Bekkum Betty Siebzehner derde rij Jan Burks
H van der Bosch M Muller Maureau A Visser achterste rij H van de Velde Henk de Lange Collectie Hans van Lint
Een van de eerste mmsklassen medio jaren vijftig Collectie
Hans van Lint
66 jrg 34 nr 2 zwols historisch tijdschrift
In de jaren vijftig gingen
er nog steeds minder
meisjes dan jongens
naar de hbs bovendien
was de mms toen net
opgericht Alle meisjes
die zich aanmeldden in
een leerjaar werden in
dezelfde klas geplaatst
zodat er parallelklassen
ontstonden met alleen
maar jongens Hier
zon jongensklas met
de heer Postma docent
Duits Collectie Hans
van Lint
Groepsfoto van de leraren in de lerarenkamer in de jaren vijftig Staand vlnr Noorman Nederlands Bos wis en natuurkunde
Postma Duits Goedemoed boekhouden Goor gymnastiek Harry Tarzan wiskunde Engels Nijenhuis geschiedenis
De Vries aardrijkskunde Smit wiskunde Hubert biologie Douwes Frans Vegter economie zittend Van Nifterik aardrijkskunde
Frans De Kok geschiedenis Sennema geschiedenis Van Lint directeur tevens wiskunde en mechanica Caspers tekenen
Op de foto ontbreken een aantal docenten onder meer Elte Nederlands Entjes Nederlands Van der Ende Nederlands Van Went
scheikunde Zijlstra Frans Van der Veen tekenen Meijer Engels Van Soldt Duits Collectie Hans van Lint
zwols historisch tijdschrift jrg 34 nr 2 67
Het aantal klassen 23 is groter dan het aantal
leslokalen 22 Het ontbreken van een tweede
gymlokaal een aula een overblijflokaal en een
kamer voor de onderdirecteur wordt als een ernstig
gemis ervaren Bij de start van dat schooljaar
zijn er 572 leerlingen 330 jongens en 142 meisjes
voor de hbs en bovendien 70 leerlingen voor de
mms18
Op het hoogtepunt in 1962 telde de Rijks HBS
MMS meer dan 900 leerlingen verdeeld over 36
klassen In 1961 kreeg de school toestemming
voor het bouwen van een achtklassige noodschool
Die lokalen werden geplaatst in de tuin
rechts van het hoofdgebouw schuin achter de
concirgewoning19 Later werden ook nog enkele
noodlokalen achter het hoofdgebouw bijgeplaatst
waarin onder meer tekenles werd gegeven
In 1955 was al een aanvraag ingediend voor een
gymnastieklokaal maar dat is er nooit gekomen
De school moest zich behelpen met een veel te
krappe gymzaal en een kippenhok als kleedruimte
Vanwege dit gebrek aan ruimte werd er
ook druk gebruik gemaakt van het Stilobad op de
Turfmarkt vooral in de winter Jongens kregen
gymles en meisjes zwemles en de week daarna was
het omgekeerd En als de weersomstandigheden
het maar enigszins toelieten werd er gymles gegeven
op de grasvelden van wasserij de Boschbleek
nu de plek van het Gerechtsgebouw en later op
de sportvelden aan de Ceintuurbaan
De school stond in de jaren vijftig en begin
jaren zestig van de vorige eeuw bekend als een
conservatieve en strenge school Rust orde en
discipline waren belangrijke uitgangspunten bij
de organisatie van het onderwijs passend bij het
heersende tijdsbeeld Maar de opkomende jeugdcultuur
vrijere opvattingen over seksuele moraal
en de democratiseringsbeweging in de jaren zestig
zou grote veranderingen in de schoolcultuur
teweeg brengen
Na de snelle groei in de jaren vijftig volgde er
in het begin van de jaren zestig een scherpe daling
van het aantal leerlingen In het jaarverslag over
schooljaar 19641965 de terugloop is dan al
enkele jaren gaande staat vermeld Deze voortdurende
achteruitgang was mede het gevolg daarvan
dat de gemeente Zwolle voortdurend melding
maakte van het feit dat er aan de gemeentelijke
HBSA een Bafdeling zou worden gecreerd
Dat hierdoor de Rijks HBS in een zeer ongunstige
positie is komen te verkeren behoeft geen nadere
uitleg Een jaar later wordt gesproken over een
moeilijk jaar vooral ten gevolge van de ongezonde
concurrentie die in deze stad is ontstaan door de
oprichting van een gemeentelijke HBS B afdeling
En verder Door het voortdurend dalen van
het leerlingenaantal ontstond grote onrust binnen
het lerarencorps
Hans van Lint zoon van de toenmalige directeur
en zelf zowel oudleerling als leraar aan de
Rijks HBS en conrector van de Van der Capellen
Gymnastiekles bij de
Boschbleek jaren vijftig
Collectie Hans van
Lint
68 jrg 34 nr 2 zwols historisch tijdschrift
Scholengemeenschap tot 1996 vertelt over die
periode De start van de gemeentelijke hbsb
afdeling in 1961 gebeurde zonder toestemming
van het ministerie De gemeente heeft toen fors
genvesteerd in praktijklokalen voor vakken als
natuurkunde en scheikunde terwijl er in die
tijd geen behoefte was aan uitbreiding van het
onderwijsaanbod Het is schandelijk dat de kosten
voor deze uitbreiding destijds in de gemeentelijke
begroting zijn weggemoffeld
Maar behalve met terugloop in leerlingenaantallen
en onrust onder de leraren had de school
nog een ander probleem zo lezen we in het jaarverslag
over schooljaar 19661967 Wat het zeer
grote probleem der sexuele voorlichting aangaat
de waarnemend directeur is van oordeel dat
hierbij de ouders ten nauwste betrokken dienen
te zijn Een arts heeft een causerie bij een film
gehouden en voor de leerlingen van de eerste
en tweede klassen zijn onder deskundige leiding
Der alte Kameraden
Lerarencabaret op een
schoolfeest in 1964
Collectie Hans van
Lint
Een voetbalwedstrijd tussen teams van de eindexamenklassen 5a en 5b in
1965 Scheidsrechter is wiskundeleraar Hans van Lint Collectie Hans van
Lint
zwols historisch tijdschrift jrg 34 nr 2 69
gespreksgroepen gevormd De roerige jaren zestig
hadden dan toch ook de Rijks HBS niet onberoerd
gelaten al waren de leraren en de schoolleiding
door de snelle veranderingen en de nieuwe tijdgeest
misschien enigszins overrompeld
Op de teldatum in september van 1967 honderd
jaar na de start was het leerlingenaantal
naar een dieptepunt gezakt Wel stonden er voor
het eerst meer meisjes 249 dan jongens 229
ingeschreven In totaal zijn er dan 478 leerlingen
369 voor de hbs en 109 voor de mms Het leerlingenaantal
was in vijf jaar bijna gehalveerd De
stemming aan de vooravond van de viering van
het honderdjarig bestaan is dan ook in mineur
zo valt op te maken uit het jaarverslag van waarnemend
directeur Noorman Wij zullen slechts
met moeite het hoofd kunnen bieden aan de
krachtige reclame die de gemeente voert voor
haar gemeenschap van scholen Daarmee werd
de samenwerking tussen het Gymnasium Celeanum
en de gemeentelijke hbs bedoeld een soort
openbaar lyceum En nu hebben ze ook nog de
beide gemeentelijke uloscholen geannexeerd
waardoor de Rijks HBS gesoleerd is komen te
staan20 De oude Rijks HBS had inmiddels toestemming
gekregen voor de bouw van een nieuwe
school maar was het nog wel nodig
In 1968 werd de Mammoetwet ingevoerd en daarmee
kwam er na ruim honderd jaar ook een einde
aan het schooltype hbs Co van Lint werd in dat
jaar officieel opgevolgd door Roel Noorman die
al enkele jaren waarnemend directeur was omdat
de eerste door ziekte zijn taak niet meer kon
uitoefenen Noorman was bij zijn medewerkers
niet direct geliefd maar hij werd gewaardeerd
vanwege zijn onvoorstelbare energie en doorzettingsvermogen
21 Hij had door zijn bestuurservaring
binnen de NGL Nederlands Genootschap
van Leraren en de Rijks Leraren Vereniging in de
loop der jaren goede relaties met het ministerie
opgebouwd en kon daarmee veel voor het landelijke
onderwijs en de school betekenen Zowel
Van Lint en Noorman hadden beide veel hart voor
de zaak het waren mannen van de naoorlogse
opbouwperiode ze werkten hard en waardeerden
dat ook bij de docenten en leerlingen
In 1970 verhuisde de Rijks HBS naar de Lassuslaan
In het nieuwe gebouw was eindelijk ruimte
voor een behoorlijke sportaccommodatie met
twee gymzalen uitgebreide douchegelegenheden
en naast de school een groot sportveld De school
Een eersteklas eerste
helft jaren zestig met
gymnastiekleraar Goor
Collectie Hans van
Lint
Geslaagde hbsa leerlingen poseren met hun diplomas op de trap in de hal Van
de 35 leerlingen slaagden er 34 Midden jaren zestig Collectie Hans van Lint
70 jrg 34 nr 2 zwols historisch tijdschrift
ging als gevolg van de Mammoetwet herstructurering
van het Voortgezet Onderwijs verder
als rijksscholengemeenschap met de opleidingen
mavo havo en vwo Er kwam weer nieuw leven in
de school de verhuizing naar een nieuw gebouw
en de komst van nieuwe opleidingen legden de
school geen windeieren
Toen de rijksoverheid eind jaren tachtig
besloten had om het rijksonderwijs af te stoten
werd de RSG per 1 januari 1990 omgedoopt en
omgevormd tot de gemeentelijke Van der Capellen
Scholengemeenschap Tegenwoordig heeft de
school ook vestigingen in Wijhe Dedemsvaart
en Elburg De school maakt onderdeel uit van de
koepelorganisatie Stichting Openbaar Onderwijs
Zwolle en Regio OOZ Deze stichting heeft 41
scholen onder haar hoede varirend van primair
onderwijs speciaal onderwijs tot voortgezet
onderwijs De voormalige gemeentelijke hbs werd
in 1969 onderdeel van de Thorbecke Scholengemeenschap
momenteel ook behorend tot de koepel
organisatie OOZ
Dependance van het TaK 1970 1992
Enkele maanden na het vertrek van de Rijks HBS
had het gebouw aan de Bagijnesingel al weer
nieuwe bewoners Als gevolg van de invoering
van de Mammoetwet vonden er samenvoegingen
van scholen plaats De Sint AntoniusMulo voor
jongens tot dan gevestigd aan de Grote Baan in
de wijk Kamperpoort en de Heilige Theresia van
Avilo Mulo vooral voor meisjes aan de Blekerstraat
gelegen bij het voormalige katholieke
ziekenhuis nu verdwenen werden in 1970 onderdeel
van de Stichting Thomas a Kempis Scholengemeenschap
Daarmee kreeg het TaKlyceum er
circa 600 leerlingen bij In de jaren tachtig van de
vorige eeuw werd de naam van de school gewijzigd
in Thomas a Kempis College Sinds 1 oktober
1970 werd bovengenoemde stichting huurder van
het gebouw Bagijnesingel 4 en 622 In het gebouw
werden de brugklasleerlingen en de mavoleerlingen
ondergebracht De havo en vwoleerlingen
kregen les in het nabijgelegen hoofdgebouw aan
de Schuurmanstraat
Drs JH Co van Lint
directeur van de Rijks
HBS van 19491968
Collectie Hans van
Lint
Het schoolgebouw aan
de Bagijnesingel vlak
voor de verhuizing van
de Rijks HBS naar de
Lassuslaan Docenten
mochten hun autos
voor het gebouw zetten
Collectie HCO
zwols historisch tijdschrift jrg 34 nr 2 71
Peter Zweerink 1946 in 1971 begonnen als
leraar Lichamelijke Opvoeding herinnert zich
de krappe gymzaal maar al te goed Omdat het
in die tijd gewoonte was dat jongens en meisjes
apart gymles kregen was er maar n kleedkamer
nodig maar die was veel te krap bemeten Een
kippenhok Een groep meisjes van mavo4 was
de kleedkamer zo beu dat ze geheel spontaan de
verfkwast ter hand namen en mij zo volledig prettig
verrasten met een vers geschilderde kleedkamer
Gelukkig kon er ook op de sportvelden van
SV Zwolle aan de Marslanden gesport worden
maar door de verplaatsing heen en terug bleef er
van de les niet veel over Later kon het TaK ook de
grasvelden achter het Provinciehuis gebruiken
Hoogtepunten voor de sectie lichamelijke oefening
waren onder meer de tweedeklaskampen
naar Ansen vwo Hellendoorn mavo en Zuidwolde
havo
Hessel Nieuwenhuis 1947 kwam in 1974
vanuit Den Haag naar Zwolle om Nederlands te
geven aan het TaK Hij herinnert zich dat collegas
van het hoofdgebouw het toch enigszins beneden
hun stand vonden om aan de mavoleerlingen
en de brugklassers aan de Bagijnesingel les te
geven De gang naar de vrijdagmiddagborrel aan
de Bagijnesingel maakten de meeste leraren echter
zonder problemen Maar daar werd door de
directie een einde aan gemaakt Het liep een beetje
uit de hand en in de jaren zeventig werd nog wat
losser gedacht over de combinatie van alcohol en
autorijden
Maar na een bloeiperiode in de jaren zeventig
liepen de leerlingenaantallen in de jaren tachtig
bij het TaK drastisch terug Het aantal brugklassen
was eind jaren tachtig gehalveerd Het was niet
langer vanzelfsprekend dat katholieke basisscholen
uit de omgeving hun leerlingen adviseerden
om naar een katholieke school voor voortgezet
onderwijs te gaan Bijkomend probleem was dat
de school een slechtere reputatie had gekregen
de leerlingen zouden te veel in de stad rondhangen
Dat betrof overigens niet de leerlingen aan
de Bagijnesingel de brugklassers mochten tijdens
schooluren het schoolterrein niet verlaten
maar de leerlingen van de hogere klassen aan de
Schuurmanstraat Bakker Bart beleefde gouden
tijden Het gebouw aan de Bagijnesingel was door
de terugloop van leerlingen overbodig geworden
Bovendien had het TaK toestemming gekregen
om een dependance in ZwolleZuid te openen
een relatief jonge wijk met veel potentile leerlingen
Het IJsselcollege en het Deltion Sprint Lyceum
1992 heden
In 1992 kreeg het IJsselcollege in 1971 gestart
als een scholengemeenschap voor voortgezet
onderwijs aan volwassenen zijn eigen schoolgebouw
in de voormalige rijkshbs aan de
BagijnesingelEindelijk verzuchtte de toenmalige
rector Fred Revet we hoefden niet meer les te
geven in achteraf lokaaltjes verspreid over de stad
Voor mij was het betrekken van het gebouw aan
Leerlingen vertrekken
per fiets vanaf de Bagijnesingel
naar hun tweede
klaskamp 1978
Foto Peter Zweerink
Kader Abdolah leerling
van de Taalschool
omstreeks 1993 ontvangt
op 14 april 2000
een koninklijke onderscheiding
uit de handen
van burgemeester Jan
Franssen Uit Van
Ambachtsschool tot
campus
72 jrg 34 nr 2 zwols historisch tijdschrift
de Bagijnesingel een bekroning van de ontwikkeling
van het volwassenenonderwijs23 In de jaren
negentig van de vorige eeuw vond ook de Taalschool
Nederlands als tweede taal er onderdak
een snel groeiende afdeling omdat Zwolle een
centrum voor asielonderzoekers werd Op een
bepaald moment volgden cursisten van wel tachtig
verschillende nationaliteiten onderwijs op de
Taalschool Ook de afdeling Basiseducatie van het
IJsselcollege kreeg een plek aan de Bagijnesingel
maar de meeste cursisten van die afdeling volgden
onderwijsprogrammas in vestigingen in de regio
Basiseducatie is een vorm van onderwijs waar
volwassenen met een beperkte of onafgewerkte
schoolloopbaan hun basisvaardigheden op het
gebied van taal wiskunde ICT of maatschappelijke
vorming kunnen opfrissen en versterken
Het oude schoolgebouw vertoonde in die tijd de
sporen van achterstallig onderhoud Beter gezegd
het gebouw was behoorlijk uitgewoond maar wie er
door heen kon kijken zag de grandeur van weleer
In 1996 ging het IJsselcollege onderdeel uitmaken
van het ROC Deltion College Rond de
eeuwwisseling werden plannen gesmeed voor de
bouw van de huidige campus aan de Mozartlaan
om daarmee de verschillende onderwijslocaties te
centraliseren op n locatie Het winkelcentrum
aan het Sweelinckplein en garage Pouw moesten
wijken voor de nieuwbouw In 2003 presenteerden
vijf architectenbureaus hun plannen Het
winnende ontwerp van bureau AGS uit Heerlen
was gebaseerd op het idee van een overdekte
straat mede genspireerd door het Crystal Palace
in London gebouwd voor de wereldtentoonstelling
in 1851 In 2009 vond de officile opening
plaats en alle opleidingen van het Deltion College
vonden er onderdak Alle Toch niet Het volwassenenonderwijs
koesterde zijn eigen gebouw aan
de Bagijnesingel en kon voorlopig aan de Bagijnesingel
blijven Enkele jaren geleden leek het pleit
beslecht ook het VAVO Voortgezet Algemeen
Vormend Onderwijs zou onderdak vinden op de
Deltion Campus Maar het beoogde gebouw het
voormalige Grafisch Lyceum moest aangepast
worden en dat bleek een te kostbare aangelegenheid
De knoop werd doorgehakt en met de
gemeente Zwolle werd afgesproken dat het VAVO
nog zeker tien jaar het gebouw aan de Bagijnesingel
mocht blijven gebruiken
Directeur Jan Drentje Binnen het Deltion
College heeft het VAVO altijd een aparte plaats
ingenomen Vanaf dag n voelden wij een match
met het gebouw Dit gebouw straalt rust veiligheid
en structuur uit Het is overzichtelijk en kleinschalig
en onze leerlingen varen er wel bij Hier wordt
onderwijs tot zijn essentie teruggebracht en dat
is het volgen van lessen Onze doelgroep wordt
gevormd door leerlingen die binnen het reguliere
onderwijs zijn uitgevallen en bij ons een tweede
Dr Jan Drentje rector
van het Deltion Sprint
Lyceum aan de Bagijnesingel
Uit Van
Ambachtsschool tot
campus
zwols historisch tijdschrift jrg 34 nr 2 73
kans krijgen om alsnog een diploma te halen op
vmbo havo of vwoniveau Onze leerlingen zijn
ook vaak al wat ouder twee derde van onze 800
leerlingen is boven de achttien Daarom kunnen wij
hen ook op een meer volwassen manier tegemoet
treden Het gebouw wordt ook optimaal benut
omdat wij zowel dagonderwijs als avondonderwijs
verzorgen Een aparte doelgroep vormt de groep
van ongeveer veertig havovwoleerlingen met
autistische trekken De leerlingen worden begeleid
door mensen van De Ambelt en de lessen worden
verzorgd door de VAVOdocenten
Zo heeft het oude onderkomen van de voormalige
Rijks HBS weer een nieuwe passende functie
gekregen Er wordt ook weer genvesteerd in het
gebouw Elk lokaal is voorzien van een beamer
alle krijtborden worden vervangen door whiteboards
en zelfs de oude vloer in de gymzaal nog
steeds met de belijning van het basketbal wordt
vervangen door een exemplaar dat past bij de huidige
functie van overblijfruimte Alle noodlokalen
zijn verdwenen en vervangen door nieuwe en nu
in gebruik bij de basisschool aan de Turfmarkt
Aan de achterzijde van het gebouw is een grote
nieuwe studieruimte geplaatst voor zelfstandig
leren Vanaf de binnenplaats aan de achterzijde is
nu vrij uitzicht op de nieuwbouw aan de Bagijneweide
en de gebouwen van het voormalige Sophia
Ziekenhuis nu gebruikt door ArtEZ de hogeschool
voor de kunsten
Tot op de dag van vandaag maken leerlingen de
gang naar het statige gebouw aan de Bagijnesingel
Ze gaan nu niet meer naar de hbs maar proberen
hun vmbo havo of vwo diploma te behalen
Omdat ook in de komende jaren het Deltion
Sprint Lyceum hier gevestigd blijft wordt er ook
weer gesproken over nieuwe investeringen Met
de gemeente Zwolle de eigenaar wordt overlegd
om het gebouw te verduurzamen vooral op
gebied van isolatie Het vervangen van de enkelglasramen
in de gietijzeren sponningen heeft
daarbij prioriteit
Thorbecke zou er trots op zijn dat zijn
gebouw honderdvijftig jaar na de ingebruikname
nog steeds een onderwijsfunctie heeft
Renies
In 1992 kwamen oudleerlingen van de Rijks HBSMMS voor een renie
bijeen in hun oude gebouw dat toen weer tijdelijk het oorspronkelijke
opschrift boven de hoofdingang kreeg Ter gelegenheid van het 125jarig
bestaan van de Rijks HBS en haar rechtsopvolgers werd in dat jaar het
gedenkboek Vijfmaal zilver uitgegeven Nog n keer konden de oudleerlingen
de geur van hun oude school opsnuiven alvorens de nieuwe
bewoners hun intrek namen in het gebouw Het 125jarig bestaan werd
afgesloten met een groots slot in de Buitensociteit
Een gedenkboek ter gelegenheid van het 150jarig bestaan zal niet verschijnen
Voor de huidige medewerkers en schoolleiding is het gebouw aan de
Bagijnesingel buiten beeld geraakt Wel wordt op 7 oktober 2017 door de Van
der Capellen Scholengemeenschap een renie georganiseerd aan de Lassuslaan
ter gelegenheid van het 150jarig bestaan Op die dag is ook de renie van de
Parkschool Het Deltion Sprint Lyceum onderdeel van het Deltion College
organiseert op 9 november 2017 een renie ter gelegenheid van 25 jaar gebruik
van het gebouw aan de Bagijnesingel door het IJsselcollegeVAVO
Dit jaar is het ook 600 jaar geleden dat naamgever Joan Cele van het
Gymnasium Celeanum is overleden hier wordt aandacht aan besteed op
20 en 21 april 201828
Deltion weggevlogen
een van de drie schilderijen
die dit jaar werden
vervaardigd door
Bard Sloven als cadeau
voor drie afscheidnemende
leraren met een
lange staat van dienst
Particuliere collectie
74 jrg 34 nr 2 zwols historisch tijdschrift
Noten
1 Informatieblad Monumentenzorg en archeologie in
Zwolle
Zie ook BrinkmanHameete
2 Louwen J en Han Prins p 269
3 De Stentor 19 juni 2008
4 Boekholt en De Booy p 179
5 Idem p 181
6 Boekholt en De Booy p 183
7 Idem p 185
8 Jansma en De Vries p 2023
9 Laan ea p 12 ev
10 BrinkmanHameete p 138
11 Informatieblad Monumentenzorg en archeologie in
Zwolle
12 Idem p 21
13 Laan p 51
14 Louwen
15 Borghgraef ea p 1226
In het Zwols Historisch Tijdschrift 12 1995 nr 1
p 412 is een artikel van Wil Cornelissen gepubliceerd
De Zwolse Rijks HBS in de oorlogsjaren Dit
is een bewerking van zijn bijdrage aan het gedenkboek
Vijfmaal Zilver
16 VierstraeteErdtsieck
17 Boxma
18 Rijks HBS te Zwolle Jaarverslagen 1957 tot 1967
HCO toegangsnr 03443 Inventarisnr 9
19 HCO toegang 07021 Gemeente Zwolle secretarie
bouwvergunningen Inventarisnr 373
20 Rijks HBS te Zwolle Jaarverslag 1967 HCO toegangsnummer
03443 Inventarisnr 9
21 Borghgraef p 58
22 HCO toegang 07021 Gemeente Zwolle secretarie
bouwvergunningen Inventarisnr 6515
23 Gulikers en Noordermeer p 93 ev
24 Boekholt p 184
25 Witt Huberts pag 199
Wetering Jan van de Willem Antonie Elberts
26 Laan p 119 ev
27 Voor meer informatie over Eli Heimans zie Wetering
Jan van de In het spoor van Eli Heimans
28 Informatie van Theo van Buren
Literatuur
Boekholt PThFM en EP de Booy 1987 Geschiedenis
van de School in Nederland vanaf de middeleeuwen
tot aan de huidige tijd Van Gorcum Assen
Maastricht
Borghgraef Marijke Theo van Buren Henk Grobben
Henk Helsloot Jan Meijer en Roeland Walsarie
Wolff red 1992 Vijfmaal zilver RHBS MMS
RSG Van der Capellen Scholengemeenschap Zwolle
Boxma Willem Herr Ober in Zwols Historisch Tijdschrift
18 2001 nr 1 p 1217
BrinkmanHameete Danielle Berend Reinders 1825
1890 stadsarchitect in Zwolle van 1855 tot 1875
in Zwols Historisch Tijdschrift 20 2003 nr 4 136
142
Gemeente Zwolle Sector Stadsbeheer 1997 Informatieblad
Monumentenzorg en archeologie in Zwolle
Nr 21 september 1997
Gulikers JMEH en JAGM Noordermeer 2009
Van Ambachtsschool tot Campus Zwolle Deltion
College
Jansma G en H de Vries 1997 Veranderingen in het
hoger onderwijs in Nederland tussen 1815 en 1940
Hilversum Verloren
Laan HH vd KAW Stutterheim en W Zijlstra red
1967 Honderd jaar Rijks HBS Zwolle
Louwen Jan en Han Prins 1980 Ach Lieve Tijd deel
11 750 jaar Zwolsen Zwollenaren en hun onderwijs
Waanders Zwolle
Louwen Jan 2000 Zwolse herinneringen aan de jaren
19381945 Zwolse Historische Reeks nr 1 ZHV
IJsselacademie
Parkschoolgeschiedenis deel 1 18671985
Rijks HBS te Zwolle Jaarverslagen 1957 tot 1967
VierstraeteErdtsieck G 1983 Het Joodse onderwijs
in Zwolle 19411943 Scriptie geschiedenis mo 2
Noordelijke Leergangen
Wetering Jan van de 2017 Willem Antonie Elberts
wwwzwolsehistorischeverenigingnl
Wetering Jan van de In het spoor van Eli Heimans
Natuurbescherming en educatie in Zwols Historisch
Tijdschrift 29 2012 no 3 p 92119
Witt Huberts WJA de Levensbericht van WA Elberts
Jaarboek van de Maatschappij der Nederlandse Letterkunde
1903
Aanvullende informatie werd verkregen van
Theo van Buren leerling Rijks HBS van 19641969 en
sinds 1975 tot heden leraar geschiedenis aan de Van
der Capellen Scholengemeenschap
Jan Drentje rector Deltion Sprint Lyceum
Hans van Lint 1934 eindexamen Rijks HBSB 1951
vanaf 1958 leraar wiskunde Rijks HBS en conrector
Van der Capellen Scholengemeenschap tot schooljaar
19951996
Hessel Nieuwenhuis 1946 docent Nederlands aan het
Thomas a Kempis College locatie Bagijnesingel
vanaf 1974 en later ook aan het VAVO van het Deltion
Sprint Lyceum
Peter Zweerink 1945 docent lichamelijke oefening
aan het Thomas a Kempis College locatie Bagijnesingel
vanaf 1971
zwols historisch tijdschrift jrg 34 nr 2 75
Het Deltion Sprint Lyceum aan de Bagijnesingel 2017 met rechts de oorspronkelijke concirgewoning Foto auteur
76 jrg 34 nr 2 zwols historisch tijdschrift
Selma
een leven een tentoonstelling
Ingrid Petiet In het oosten van Polen stroomt de rivier de
Boeg Aan de andere kant van de meanderende
rivier ligt Oekrane De uitgestrekte
en verstilde bossen aan weerszijden van de Boeg
maken deel uit van nationale parken Het land is
kalm en lijkt er al eeuwen zo te liggen Zondoorstoofd
en groen in de zomer ijzig en besneeuwd
in de winter Altijd dunbevolkt Altijd ver van de
bewoonde wereld
Aan een van de smalle wegen ligt het dorp
Sobibor Het telt nog geen 400 inwoners Eerder
al en je moet er op letten om het op te merken
passeer je het voormalige stationnetje en daar
tegenover de restanten van het vroegere vernietigingskamp
En je moet er echt op letten want
voor je het weet gaat de weg over in een zandpad
dat zulke imposante kuilen heeft dat een gewone
personenauto er makkelijk een as op kan breken
Het pad is bedoeld als fietspad en het is aangelegd
met behulp van subsidie van de provincie Gelderland
Dat althans vertelt een groot bord aan het
begin van het pad
Het gebied dat zich uitstrekt tot zeker
Zamoscmeer in het zuidoosten van Polen en
Lviv in Oekrane was ooit vooral moerassig Dat
was het nog toen in 1941 begonnen werd met
Aktion Reinhardt een nauwgezet uitgewerkt
plan om efficint en snel zo veel mogelijk Joden
te vermoorden Met dat doel werden de kampen
Treblinka Belzec en Sobibor gebouwd In Sobibor
zouden in 1942 en 1943 zon 170000 Joden
worden vermoord 34313 van hen kwamen uit
Nederland 168 uit Zwolle
Drie jonge vrouwen uit Zwolle overleefden
op bijna ongelofelijke wijze hun dodenreis naar
Sobibor De zusjes Veterman werden er geselecteerd
om te werken Zij vertrokken meteen naar
een kamp bij Lublin om via onder meer Trawniki
Auschwitz en BergenBelsen Jetje en Trawniki
Auschwitz Buchenwald Lippstadt en Kaunitz
Sientje na de oorlog weer in Nederland aan te
komen De derde jonge vrouw was Selma Wijnberg
Familie Wijnberg
Selma of Saartje Wijnberg werd in 1922 in Groningen
geboren Ze was het vierde kind van
Samuel en Alida WijnbergNathans Het kleine
zusje van Abraham Maurits of Mozes en
Marthijn In 1929 verhuisde het gezin naar Zwolle
waar hotel Pinas aan de Beestenmarkt werd overgenomen
Toen de veehandel verhuisde naar de
dan nieuwe Veemarkt bouwde Samuel daar hotel
Wijnberg Dat was een goed besluit Hotel Wijnberg
werd het koshere en stralende middelpunt
van Joods Zwolle Maar niet alleen van Joods
Zwolle ook menig Joodse handelsreiziger wist het
koshere hotel te vinden als een prima plek om tijdens
de reizen te verblijven Bovendien mochten
de vele Joodse veehandelaren die tot in de oorlog
op de Veemarkt vee kochten en verkochten graag
Sobibor de plaatsaanduiding
bij het voormalige
stationnetje
Dit bord stond er in de
jaren veertig ook al
Collectie auteur
zwols historisch tijdschrift jrg 34 nr 2 77
gebruik maken van het hotel Overigens was hotel
Wijnberg ook voor nietJoodse mensen een graag
bezochte plek Selmas oudste broer Bram gaf er
dansles
Na de lagere school School I later de Parkschool
bezocht Selma de huishoudschool Ze
zegt later van zichzelf dat ze niet goed kon stilzitten
dus de theorievakken waren niet aan haar
besteed Bovendien ging ze als dochter uit een
orthodox Joods gezin vier dagen per week naar de
Joodse school in de Voorstraat Er werd op haar
stilzitten dus nogal een beroep gedaan Op school
leed ze onder pesterijen van meisjes uit NSBgezinnen
Na de huishoudschool ging Selma werken
in de keuken van het Sophia Ziekenhuis Daar
bereidde ze maaltijden voor de Joodse patinten
Oorlog
Selma was nog net zeventien toen de oorlog uitbrak
Haar vader overleed in 1941 en haar moeder
nam de leiding over van het hotel Dat duurde tot
het moment waarop een Zwolse herensociteit
het gebouw opeiste voor de eigen activiteiten We
hebben nog niet kunnen achterhalen om welke
sociteit dat ging Het was er een waar advocaten
lid van waren vertelt Selma later Selma en haar
broer Maurits en hun moeder moesten intrekken
bij de familie Walg die in een klein huisje aan de
Voorstraat 24 woonde Het was er verstikkend en
armoedig Het huisje bestaat niet meer
Door de week woonde Selma inmiddels in
Apeldoorn waar ze bij een ouder echtpaar werkte
Maurits trouwde in die tijd met Betje Jakobs1
Omdat Joden niet meer mochten verhuizen bleven
ze beiden in hun ouderlijk huis wonen Betje
was graag in het gezelschap van haar schoonmoeder
en ze was dan ook regelmatig aan de Voorstraat
te vinden
In 1942 werd Selma gewaarschuwd door een
priester in de buurt vermoedelijk uit de pastorie
Aankondiging voor een
Nieuwjaarsbal in hotel
Wijnberg Zwolse Courant
31 december 1938
Links Selma en broer
Bram als dansinstructeurs
Selma met haar broers
Bram Maurits en
Marthijn Van de broers
Wijnberg overleefde
alleen Bram de oorlog
Maurits en Marthijn
werden in januari
1943 omgebracht in
Auschwitz
78 jrg 34 nr 2 zwols historisch tijdschrift
op de hoek van de Voorstraat en de Drostenstraat
dat ze beter kon onderduiken Hij hielp haar in
september onder te duiken in Utrecht Korte tijd
later moest ze verhuizen naar een adres in De Bilt
Op 18 december 1942 werd Selma gearresteerd
door de Nederlandse politieman Smorenburg een
beruchte Jodenjager
Ze werd gevangen gezet en belandde uiteindelijk
via de kampen Vught en Westerbork in het
dodentransport van 6 april 1943 naar Sobibor
samen met 2019 anderen Op 9 april kwam het
transport aan in Sobibor Daar leek het allemaal
erg mee te vallen Aan de overkant van het stationnetje
stonden vrolijke huisjes die zo uit Tirol
leken te zijn gekomen en zelfs namen hadden als
Schwalbennest De reis was vreselijk geweest maar
de bestemming leek alles goed te maken En zo
was het ook bedoeld De huisjes in het Vorlager
waar de SSers en de Oekraense bewakers woonden
waren vermomd als een vakantieoord om
ervoor te zorgen dat de tienduizenden mensen
die op weg waren naar de gaskamer niet in paniek
zouden raken Dat ze niet door zouden hebben
dat hun laatste station bereikt was Het was een
dubbele misleiding want bij aankomst werden de
oude mensen en de zieken in kiepkarretjes gesmeten
die regelrecht naar de gaskamer reden
Altijd toch zon geluk gehad
Het was niet de bedoeling dat Selma de volwassen
leeftijd van eenentwintig jaar zou halen Maar
zoals ze zelf zegt ze heeft altijd toch zon geluk
gehad Dat moet wel want als een van de weinigen
werd zij uit de trein vol mensen geplukt om
te gaan werken Selma moest kleding sorteren
Bovendien moesten de davidsterren en de namen
eruit getornd worden De mensen in Duitsland
die deze kleding via Kraft durch Freude zouden
ontvangen mochten niet weten waar deze vandaan
kwam In de kleding en in de bagage van de
getransporteerden zat nog wel eens geld sieraden
of eten verborgen Natuurlijk moest dat ingeleverd
worden maar soms lukte het iets te verbergen
Als er geen kleding te sorteren viel moest er
gewerkt worden in het bos of aan de spoorlijn De
spoorlijn dankzij welke op deze afgelegen plek dit
vernietigingskamp was gebouwd
s Avonds moesten de Joden dansen voor de
SSers Tijdens die eerste dansavond was een van
haar danspartners de Poolse Jood Chaim Engel
Selma en Chaim werden al snel gezien als een stelletje
Hij verbleef al een half jaar in Sobibor en hij
was broodmager Hij zag er een beetje bizar uit
omdat hij altijd twee broeken over elkaar droeg
Dat was om minder pijn te hebben als hij werd
geslagen Hoe het ook zij de liefde tussen Selma
en Chaim hielp beiden om de ontberingen aan te
kunnen En ook praktisch hielpen zij elkaar door
het gestolen voedsel te delen Toen Selma tyfus
kreeg zorgde Chaim voor haar Zij zorgde dat hij
extra kleding kreeg
Het was heel gevaarlijk om te stelen uit de
bagage Berucht is het verhaal over de jongen die
een blikje sardines opende om eruit te eten Hij
werd betrapt en moest deze misdaad met zijn
leven bekopen Een andere jongen werd gedood
omdat hij niet snel genoeg wakker was Een
vluchtpoging werd altijd met de dood bestraft en
altijd te midden van de andere gevangenen Maar
ook pure willekeur kon het einde betekenen Frenzel
de kampcommandant had er gewoon zin in
iemand dood te schieten en dat deed hij dan ook
Of een Oekraense bewaker raakte gerriteerd en
sloeg met zijn zweep iemand dood De dood stond
altijd net om de hoek
Opstand
Half oktober 1943 waarschuwde Chaim zijn
vriendin dat zij op een bepaalde dag klaar moest
staan met zoveel mogelijk kleren aan Hij was zijdelings
betrokken bij de opstand die voorbereid
werd onder leiding van Alexander Petsjerski een
krijgsgevangen soldaat uit het Rode Leger en Leon
Feldhendler Men kwam tot de voorbereidingen
van een opstand omdat het gerucht ging dat het
kamp zou worden opgeheven Wat dat betekende
was de gevangenen onder meer gebleken uit
briefjes uit de kleding van de laatste gevangenen
uit Belzec Daarin werden zij gewaarschuwd voor
hetzelfde lot als deze gevangenen hadden ondergaan
het kamp werd opgeheven en de laatste
gevangenen werden naar Sobibor vervoerd om
daar vergast te worden Ze wisten dat dit hun lot
zou zijn en ze lieten zich niet zomaar naar de gaszwols
historisch tijdschrift jrg 34 nr 2 79
kamer voeren Ze werden op het perron van het
stationnetje doodgeschoten
Toen een van de jonge gevangenen het toch
niet aandurfde een bewaker te doden zoals de
afspraak was nam Chaim zijn taak over Later
zegt hij daarover Het was afschuwelijk maar het
moest nu eenmaal gebeuren
In de verwarring tijdens het appl na de
opstand wisten Selma en Chaim te vluchten Ze
zwierven een paar dagen rond in de bossen in de
buurt van het kamp kwamen andere opstandelingen
tegen van wie een deel zich later aansloot
bij lokale partizanengroepen Het stel trok verder
en wist onderdak te vinden bij een boer Het
grote geluk was dat Chaim Pools sprak Zonder
hem zou Selma opnieuw reddeloos verloren zijn
geweest
Via deze boer kwamen ze terecht bij een eenvoudig
boerenechtpaar met een kleine boerderij
Adam en Stefka leken niet over te lopen van hartelijkheid
maar zij verschaften dit jonge Joodse stel
negen maanden onderdak op een klein zoldertje
boven de paardenstal De omstandigheden waren
beroerd Het eerder verborgen geld en de sieraden
maakten het leven bij tijden iets dragelijker
Ondanks het schijnbare gebrek aan vriendelijkheid
bij Adam en Stefka kan niet voldoende
gewaardeerd worden wat zij hebben gedaan In
het zeer antisemitische Polen hebben zij hun eigen
leven en dat van hun hele dorpsgemeenschap in
de waagschaal gesteld door onderdak te bieden
aan Chaim en Selma Toen het dorp later ontdekte
wat het echtpaar had gedaan waren de reacties
dan ook niet bepaald vriendelijk
Dagboek en bevrijding
Selma hield in de periode van de onderduik een
dagboek bij Een deel daarvan is bewaard gebleven
Er valt in te lezen dat ze zich ervan bewust
was dat ze waarschijnlijk de enige overlevende was
van het gezin waar ze in geboren was Toch was ze
gelukkig met haar man Ze schrijft zelfs Ik wist
niet dat het zo heerlijk was getrouwd te zijn Dat
geluk sloeg om in paniek toen ze ontdekte dat ze
zwanger was Ze vreesde dat dit het begin van het
einde zou zijn Toen ze zes maanden zwanger was
werd het oosten van Polen echter bevrijd door het
Rode Leger Emiel werd in vrijheid geboren
Zo gauw het enigszins mogelijk was ging
het gezin via Odessa met de boot naar Marseille
Onderweg overleed baby Emiel Terug in Zwolle
konden Selma en Chaim in hotel Wijnberg gaan
wonen bij haar broer Bram zijn vrouw Jettie en
hun inmiddels vier kinderen Ze werkten mee in
het hotel Na verloop van tijd begonnen ze hun
eigen stoffen en modezaak
In Nederland had geen mens van Sobibor
gehoord en men was er ook niet in genteresseerd
Bovendien was Chaim hier niet welkom Hij was
een Pool en moest terug naar zijn eigen land
Selma was door haar huwelijk met hem Poolse
geworden en moest ook weg Chaim moest zelfs
een tijdje onderduiken in Amsterdam De brieven
van minister van Justitie Kolfschoten en van politiecommissaris
Lettinck liegen er niet om Het is
pijnlijk en beschamend om te lezen dat zij na de
oorlog nog steeds spreken over een nietArir
In 1951 vertrokken Selma en Chaim en hun
kinderen Lidy en Freddy naar Isral Chaim kon
daar niet wennen onder meer omdat hij het leger

Lees verder

Zwolse Historisch Tijdschrift 2016, Aflevering 1

Door 2016, Aflevering 1, Afleveringen, Jaartal, Zoek in ons tijdschrift

Zwols Historisch Tijdschrift
Koninklijke
bezoeken
aan Zwolle
33e jaargang 2016 nummer 1 850 euro
Suikerhistorie
Grand Hotel Wientjes
In een nummer grotendeels gewijd aan koninklijke
bezoeken aan Zwolle kan Hotel Wientjes niet
ontbreken Steevast streek de koninklijke familie
in Zwolle neer in Wientjes om een defil dat in
een lange stoet over de Stationsweg voorbijtrok
vanaf het terras in ogenschouw te nemen
Het pand ligt vlakbij het station De eerste
trein reed in 1864 Zwolle binnen Het station
kwam in 1868 gereed Tussen het station en het
centrum verrezen grote en voorname panden
Stationsweg 7 het latere Wientjes werd in 1867
gebouwd als woning voor jhr WCTh van
Nahuijs toen hij als burgemeester in Zwolle aantrad
Na hem bewoonden vooraanstaande en rijke
Zwollenaren de wit gepleisterde villa Hotelier
Frans Wientjes kocht het in 1928 aan voor 34000
gulden en liet het tot hotel verbouwen Het pand
werd daarbij meer dan verdubbeld Het was een
chique hotel met veel luxe en van alle gemakken
voorzien Het viel in de smaak bij de gegoede burgerij
Rond 1980 werd het hotel van top tot teen
gerenoveerd en flink uitgebreid De capaciteit
werd ongeveer verdubbeld maar het oorspronkelijke
front bleef in tact Na drie generaties Wientjes
maakt het hotel sinds 1992 deel uit van de Bilderberggroep
onder de naam Grand Hotel Wientjes
Van de historische grandeur heeft het hotel wel
iets verloren maar nog steeds straalt het een zekere
voornaamheid uit Het hotel is niet alleen een
begrip in Zwolle en omstreken maar gezien alle
koninklijke bezoeken ook bij de Oranjes
2 jrg 33 nr 1 zwols historisch tijdschrift
Wim Huijsmans
Collectie Rudi Neplenbroek
Koningin Juliana en prins Bernhard bezochten ter gelegenheid van hun
vijfentwintigjarig huwelijk in 1962 alle provincies Op 5 mei 1962 deden ze
Zwolle aan samen met hun dochters de prinsessen Beatrix Irene Margriet
en Christina Het koninklijk gezelschap nam vanaf een speciaal hiervoor
opgerichte tribune voor het bordes van Wientjes een defil af van praalwagens
en delegaties uit heel Overijssel Collectie HCO
zwols historisch tijdschrift jrg 33 nr 1 3
Inhoud
Suikerhistorie Wim Huijsmans 2
Wij stellen Ons veel voor van Ons bezoek aan Zwolle
Koninklijke bezoeken aan Zwolle vanaf 1811 Frank Inklaar 4
Koning Willem III en een dominee in april 1862 Wim Coster 8
De jonge Koningin betreedt thans Neerlands troon
De Kroningsfeesten te Zwolle in 1898 Frank Inklaar 11
Zwolle bejubelt vorstenpaar Harry Stalknecht 15
Koningin Juliana en de miljoenste naoorlogse woning
Een defil aan de Hogenkampsweg in 1962 Frank Inklaar 20
Een stop bij het gebouw Eben Hazer van de Keiezen
Het bezoek van koningin Juliana in 1970 aan Holtenbroek Frank Inklaar 24
David Wijnbeek de Zwolse Oranjekenner 19151975
Aranka Wijnbeek 27
Matchfixing avant la lettre PEC beschuldigd van omkoping in 1936
Onze menschen zijn aan de schandpaal genageld Steven ten Veen 35
De kaak van Thomas a Kempis Lydie van Dijk 44
Relicten en relieken
Omzwervingen van Thomas gebeente Ton Hendrikman 46
Twee eeuwen de krant van Tijl
Aflevering 10 Verandering van hoofdredacteur viel niet mee
Willem van der Veen 56
Recent verschenen 62
Mededelingen 64
Auteurs 65
Redactioneel
Coverfoto Mei 1921 koningin Wilhelmina heeft net het Vrouwenhuis bezocht
aan de Melkmarkt 53 Collectie HCO
4 zwols historisch tijdschrift
Wij stellen Ons veel voor van Ons bezoek
aan Zwolle
Koninklijke bezoeken aan Zwolle vanaf 1811
Hunne Majesteiten Koning Willem
Alexander en Koningin Mxima zijn
woensdag 27 april 2016 aanwezig
bij de viering van Koningsdag in de gemeente
Zwolle in de provincie Overijssel De keuze voor
Zwolle is in overleg met de burgemeester tot stand
te komen Zo luidde nieuwsbericht 331 van de
Rijksvoorlichtingsdienst op 10 december 2015
WillemAlexander en Mxima zijn zeker niet de
eerste majesteiten die naar Zwolle komen Een rij
bezoeken is hieraan vooraf gegaan Dat zijn zowel
officile als nietofficile bezoeken Dit artikel gaat
vooral over de officile bezoeken van regerend
vorsten Dus niets over de overnachtingen van
Bernhard in de villa Frisia State aan de Ruiterlaan
in de jaren dertig of het bezoek van Beatrix
en Claus in 1971 of de vele andere nietofficile
bezoeken van leden van het koninklijk huis aan
Zwolle En zelfs de officile bezoeken zullen niet
allemaal aan bod komen
Lodewijk Napoleon
Het eerste koninklijke bezoek aan Zwolle was
niet van een Oranje maar van Lodewijk Napoleon
Koning van Holland Hij maakte tijdens
zijn koningschap meerdere rondreizen door het
koninkrijk Bij zijn rondreis door Overijssel in
1811 deed hij ook Zwolle aan De overnachting
van de koning overviel de Zwolse autoriteiten
wat want het bleef tot zeer kort voor de dag een
verrassing wanneer Lodewijk zou komen Dat hij
in Zwolle bleef overnachten had waarschijnlijk te
maken met de status van Zwolle als provinciale
hoofdstad Dat feit gaf en geeft tot op de dag van
vandaag Zwolle een voorsprong Immers officile
kennismakingsbezoeken van nieuwe monarchen
of provinciale herdenkingen worden meestal in de
provinciehoofdstad gehouden
Na Lodewijk Napoleon zijn alle Oranjevorsten
met uitzondering van koning Willem I een
of meerdere keren in Zwolle geweest Koning
Willem II bezocht de stad tijdens een rondreis
door Overijssel in 1842 Zijn opvolger Koning
Willem III deed hetzelfde in 1862 In beide
gevallen bleven de vorsten meerdere dagen in de
stad waardoor ze ook uitgebreid kennis konden
maken met Zwolle en haar inwoners Er was geen
specifieke reden voor de bezoeken van Lodewijk
Napoleon en de beide Willems Als vorst diende je
je zo af en toe te vertonen aan je onderdanen in de
provincie Een vorst wilde ook nog wel eens langskomen
na een grote ramp maar daar bleef Zwolle
Nadat koning Willem II tijdens een reis door de noordelijke provincies op
23 juli 1846 in Kampen de derde Overijsselsche Nijverheid en Kunsttentoonstelling
had bezocht voer hij met zijn stoomjacht van Kampen naar het Katerveer
bij Zwolle waar hij aan boord overnachtte De volgende dag hield de koning in
Zwolle een intocht en audintie en was er een lintjesregen Op de achtergrond de
kerk van Hattem Lithografie door SH Sern Collectie HCO
Frank Inklaar
zwols historisch tijdschrift 5
gelukkig van verschoond Een andere reden kon
de opening van een belangrijk infrastructureel
object zijn een kanaal een spoorlijn of een brug
maar in het geval van het negentiendeeeuwse
Zwolle kwamen daar geen vorsten voor Wel voor
tentoonstellingen Willem II deed de stad nog aan
in 1846 nadat hij in Kampen de derde Overijsselsche
Nijverheid en Kunsttentoonstelling aldaar
met zijn aanwezigheid had opgeluisterd
Koninklijke bezoeken konden ook ingezet worden
om de populariteit van het koningshuis te vergroten
Met de benoeming van koninginweduwe
Emma als regentes in 1890 was zon publiciteitsoffensief
zeer welkom want er waren enige
twijfels over een vrouw als vorst en de positie van
de Oranjes in een constitutionele eenheidsstaat
Daarom reisde Emma met haar jonge dochter
Wilhelmina de toekomstige koningin systematisch
het hele land af Deze bezoeken trokken
voor het eerst massale aandacht van het publiek
Zo ook in 1895 in Zwolle bij het bezoek van beide
vorstinnen Sedertdien heeft een koninklijk
bezoek altijd veel publieke belangstelling gehad
In de twintigste eeuw stierf het meerdaagse vorstenbezoek
uit In 1921 kwamen koningin Wilhelmina
prins Hendrik en de twaalfjarige Juliana
nog drie dagen naar Zwolle Het is het eerste
koninklijk bezoek aan Zwolle waarvan filmbeelden
zijn Het laatste meerdaagse bezoek was dat
van koningin Juliana en prins Bernhard in 1949
Daarentegen nam de frequentie van bezoeken toe
Dat had ongetwijfeld te maken met de verbeterde
transportmogelijkheden Zeker na de Tweede
Wereldoorlog werd het simpel om even een paar
uurtjes langs te komen Overigens werd op een
ander terrein een bezoek alleen maar moeilijker
Beveiliging is een factor geworden waar zeker de
laatste decennia Zwolse bestuurders steeds meer
grijze haren van kregen
Het programma voor het koninklijk bezoek in 1895
van koninginregentes Emma en het jonge koninginnetje
Wilhelmina Het kostte tien cent maar omvatte
ook maar liefst 78 paginas Alle hoogwaardigheidsbekleders
feestcommissies koor en orkestleden aan
de optochten deelnemende verenigingen praalwagens
en versierde boten stonden er in met heel veel
advertenties van Zwolse bedrijvenCollectie auteur
Emma en Wilhelmina
in de Luttekestraat tijdens
hun rondrit door
Zwolle in 1895 Op de
achtergrond is de fraai
in Moorschen stijl versierde
Nieuw Havenbrug
nog zichtbaar
Collectie Wijnbeek
6 zwols historisch tijdschrift
Provinciehoofdstad
Waarom komen vorsten en vorstinnen eigenlijk
naar Zwolle Een belangrijk punt blijft dat de
monarchie met enige regelmaat gezien moet worden
Dat gebeurt bijvoorbeeld bij de zogenaamde
kennismakingsbezoeken Het bezoek van 1921 was
voor prinses Juliana een soort van kennismakingsbezoek
Maar zeker zodra er een nieuwe vorst op
de troon komt reist hijzij het land door om kennis
te maken met de bevolking Zwolle heeft dan het
voordeel om provinciehoofdstad te zijn want juist
die steden worden in de kennismakingstournee
bezocht Het genoemde bezoek in 1949 van Juliana
die een jaar eerder de troon besteeg valt in deze
categorie Maar ook Beatrix in 1980 en Willem
Alexander en Mxima in 2013 bezochten bij hun
rondreis door Nederland de stad
In de rol van provinciehoofdstad staat Zwolle
ook vaak in het middelpunt bij herdenkingen
En die zijn op hun beurt weer vaak reden voor
het koninklijk huis om een bezoek te brengen
Zo vierde in 1970 koningin Juliana 25 jaar
bevrijding mee in Zwolle Bij jubilea werkt het
precies zo Dat kunnen jubilea zijn die direct te
maken hebben met het koninklijk huis zelf zoals
Koningin Wilhelmina
bezocht tijdens het
meerdaags koninklijk
bezoek in mei 1921
ondermeer het Vrouwenhuis
aan de Melkmarkt
53 In het houtwerk
boven de deur
staat de spreuk Praestant
Aeterna Caducis
het eeuwige gaat boven
het vergankelijke
Collectie HCO
Het kersverse koningspaar
Beatrix en Claus
ingehuldigd op 30
april is op 9 mei 1980
aanwezig bij de opening
van een door de Centrale
Commissie Oranje
georganiseerd twee
dagen durend oranjecongres
in de Nieuwe
Buitensociteit
Collectie HCO
zwols historisch tijdschrift 7
het bezoek in 1962 vanwege de viering van het
25jarig huwelijksjubileum van koningin Juliana
en prins Bernhard Ook de functie van monarch
kan centraal staan in jubilea zoals bij de viering
van het 25jarig regeringsjubileum van koningin
Beatrix in 2005 of vorig jaar nog bij de viering
van 200 jaar Koninkrijk met WillemAlexander
en Mxima Maar ook jubilea van organisaties
en verenigingen kunnen aanleiding zijn voor een
koninklijk bezoek zoals bij de viering van 150 jaar
Odeon 1989 150 jaar VORG Vereeniging tot
beoefening van Overijselsch Regt en Geschiedenis
2008 tot zelfs 1000 jaar Russisch Orthodoxe
kerk 1988 Speciale evenementen trekken ook
koninklijke belangstelling Zo verschenen koningin
Wilhelmina en prins Hendrik bij de tentoonstelling
PONT Provinciale Overijsselsche Nijverheidstentoonstelling
in 1913 terwijl koningin
Beatrix acte de prsence gaf op het landelijke
Oranjecongres van de Stichting Centrale Commissie
in 1980 En tenslotte zijn er de gewone of
werkbezoeken zoals het bezoek van Juliana aan
Overijssel en Zwolle in 1979
Core business
Op 13 oktober 1999 meldde prins Claus bij de opening
van het hoofdkantoor van de ABN AMRO in
Amsterdam Ik ben de bank heel dankbaar voor
de uitnodiging Ik kan teruggaan naar mijn core
business het doorknippen van een lint Dat heb
ik heel lang niet gedaan En inderdaad openingen
vormen de core business van koninklijke personen
ook in Zwolle Zo kwam koningin Juliana om de
miljoenste naoorlogse nieuwbouwwoning te openen
1962 en het nieuwe Provinciehuis 1973 Het
stokje of misschien beter gezegd de schaar werd
overgenomen door Beatrix voor de opening van
Hogeschool Windesheim 1987 De Spiegel 2006
en de Hanzespoorlijn 2012 terwijl kort geleden
2013 koningin Mxima de nieuwbouw van de
Isala Klinieken heeft geopend en koning Willem
Alexander het nieuwe distributiecentrum van
Wehkamp 2015
Herdenkingen jubilea evenementen en openingen
dat waren de voornaamste redenen voor
koninklijk bezoek Soms bestond de behoefte
de band met de bevolking nader aan te halen en
de plaats van de monarchie te versterken In alle
gevallen had Zwolle het voordeel van de status
als provinciehoofdstad Hierdoor is Zwolle goed
bedeeld geweest bij bezoeken van regerende vorsten
En dan nu Koningsdag 2016 De bekroning
van al die prinsesse koninginne en koningsdagen
die al vanaf het eind van de negentiende eeuw
enthousiast in Zwolle zijn gevierd En dat enthousiasme
past helemaal in het plaatje dat je bij al die
koninklijke bezoeken steeds weer ziet Nog steeds
kunnen de koninklijke bezoekers met recht zich
veel voorstellen van een bezoek aan deze stad
Koningin Wilhelmina bij het bezoek aan Zwolle in
1921 httpskoninklijkebezoekenzwollemijnstadmijndorp
nlverhalen1921koninginnefeesteneen
punterendeprinses
De feestelijk vlaggende
en versierde Oude
Vismarkt ter gelegenheid
van het koninklijk
bezoek van 2729 mei
1921 Collectie HCO
Links Koningin Juliana
bezocht op 18 oktober
1979 WestOverijssel
en Zwolle Tijdens een
stadswandeling bekeek
ze de vorderingen met
de renovatie van het
oude stadscentrum
Hier wandelt ze met
burgemeester Drijber
over het Pelserbrugje
Collectie HCO
8 zwols historisch tijdschrift
Koning Willem III en een dominee in april 1862
Wim Coster In april 1862 mocht Zwolle zich vereerd voelen
met een bezoek van koning Willem III Over
de persoon van deze vorst bestonden toen
hij in 1849 werd ingehuldigd na het plotselinge
overlijden van zijn vader Willem II veel zorgen
Hij stond niet bekend als bijzonder tactvol wel
om zijn reactionaire opvattingen en zijn erotische
escapades Zijn huwelijk met Sophie van Wrttemberg
een volle nicht van hem gold als dramatisch
slecht Desondanks kregen zij drie kinderen
voordat zij vanaf 1855 na zestien miserabele
jaren gescheiden van elkaar verder gingen leven
Erg veel trek om zijn vader op te volgen had de
in 1817 geboren Willem III niet gehad Van zowel
minister Thorbecke als diens Grondwet van 1848
had hij een hartgrondige afkeer Het laatste omdat
zijn bevoegdheden als soeverein vorst daardoor
werden beperkt In zijn ogen was Nederland niet
alleen zijn land maar ook zijn persoonlijk bezit
waarover hij naar eigen inzichten mocht regeren
De praktijk was anders Zelfs zijn positie als
kroonprins had hij om die reden formeel willen
opgeven ten behoeve van zijn zoontje Willem
maar dat was staatsrechtelijk niet mogelijk In de
jaren vijftig dreigde hij verschillende keren de brui
aan het koningschap te geven maar noodgedwongen
bleef hij morrend en wel op de troon
Willems geringe populariteit kreeg in 1861 een
duwtje in de goede richting door zijn optreden bij
een grote watersnoodramp Het jaar daarop zou
zijn optreden leiden tot een nieuwe ramp maar
dat gebeurde geheel buiten zijn schuld Op 1 mei
1862 had hij Enschede bezocht De textielstad was
nog in feesttooi gehuld toen er op 7 mei in het
huis van een fabrieksarbeider brand uitbrak Toen
er ook nog een stevige wind begon te waaien
bood het verdorde groen volop brandstof voor het
gretige vuur waardoor een groot deel van de stad
in de as werd gelegd
Uit ieders borst de juichtoon
Maar dat gebeurde allemaal n het achtdaagse
koninklijk bezoek aan Overijssel dat op woensdag
23 april was begonnen in Zwolle Liefst vijf
dagen verbleef de koning in de provinciehoofdstad
van waaruit hij overigens ook de nabije
omgeving bezocht Volgens de Provinciale Overijsselsche
en Zwolsche Courant was het n groot
feest vol van gelukzalige momenten voor zowel de
stad als de koning zelf De banden tussen vorst en
volk zouden daardoor nauw zijn aangehaald
Koning Willem III
omstreeks 1865
Internet
zwols historisch tijdschrift 9
Minder dan twee weken had Zwolle gehad om
zich voor te bereiden op het bezoek van koning
Willem Maar toen hij de 23ste om vijf uur s middags
vanuit Apeldoorn van over de IJssel arriveerde
bij het Katerveer stond iedereen paraat
Een jonge vrouw schreef een gedicht dat door de
krant van uitgever Tijl werd opgenomen als een
uitdrukking van de situatie en de stemming
Laat de driekleur vrij nu wappren
Tooi Oranje iedereen
Laat het groen de huizen sieren
Willem III zal binnentren
Willem Willem van Oranje
Heel het volk verheff zijn zang
Klinke uit ieders borst de juichtoon
Koning Willem leve lang
Tijdens de vijf dagen waarop de koning in de stad
verbleef waande Zwolle zich als een ster die volop
en onophoudelijk schitterde Versierd en wel vol
van illuminaties recepties diners bals audinties
rondritten en toejuichingen Op de Grote
Markt stond een erepoort met in het Latijn aan de
ene kant de tekst Die wij zo lang hebben gewenst
en aan de andere kant Hier zult U met genoegen
ondervinden Vader en Vorst genoemd te worden
Op zaterdagavond was de gehele stad verlicht Het
was allemaal ongekend schreeuwde de krant Het
schitterendst gezicht leverde de Grote Markt waar
behalve de ereboog en de Hoofdwacht de sociteit
De Harmonie met haar schone illuminatie en
de duizend lichten aan de guirlandes die langs de
huizen prijkten een betoverend schouwspel leverden
Het werd nog groter door de sierlijk verlichte
tempel aan het eind van de Melkmarkt Overal
wedijverde men in schone verlichting getuige het
Gouvernementsgebouw de Waag het Raadhuis
het Gerechtshof het Odon de Kamperpoortenen
Vispoortenbrug en ook bijna alle woningen in
de voornaamste straten De Kamperstraat was in
een lichtberceau herschapen de Koestraat prijkte
met een aanzienlijk aantal Chinese lampions de
Bloemendalstraat was een sierlijk verlicht prieel
de Roggenstraat werd door bogen en lichtkronen
versierd en De Dijk nu Thorbeckegracht bood
het schoonste gezicht door de overgrote dubbele
rij van lichten
Galgenmaal
De zondagochtend voor zijn vertrek woonde
de koning in de Grote of Sint Michalskerk een
dienst bij En zo verscheen hij onder het gehoor
van dominee Johannes Gerrit van Rijn de in
dienstjaren minst ervaren van de zes predikanten
Een aantal gemeenteleden vooral afkomstig
uit de kleine burgerij had zich sterk gemaakt voor
het orthodoxe geluid dat deze nieuwkomer verkondigde
Met het oog op de Heer alleen vind ik
vrijmoedigheid om in het besef van de geringheid
mijner krachten de gewichtige en moeilijke taak
te aanvaarden die mij bij u wacht had hij nederig
geschreven aan de kerkenraad Doordrongen
door de liefde van Christus was hij bereid de
moeilijke strijd aan te gaan met de zonde in welke
vorm die zich ook zou voordoen Hoe moeilijk
die strijd tegen de zonde zou worden en op welke
manier hij die aan moest gaan zal de dominee wel
niet hebben vermoed
In september 1858 had Van Rijn zijn intree
gedaan en vanaf het begin had hij indruk gemaakt
Toneelspelers uit den lande kwamen naar Zwolle
Het Katerveer
omstreeks 1860 De
koning reisde vanaf Het
Loo in Apeldoorn over
land naar Hattem en
stak vanaf de Gelderse
kant met het veer de IJssel
over De veerlieden
die hem en zijn gevolg
overzetten kregen veertig
gulden fooi Tekening
door W Hekking
jr Collectie SMZ
10 zwols historisch tijdschrift
om te zien hoe deze predikant zijn publiek in zijn
ban wist te krijgen Bijna 185 meter lang was hij
ongeveer twintig centimeter meer dan de gemiddelde
man in die tijd Ook zijn neus was opvallend
Fors Hij had bruin haar dito wenkbrauwen
een ovaal gezicht een rond voorhoofd en bruine
ogen
Zo stond hij daar op 26 april 1862 36 jaar oud
hoog op het preekgestoelte met aan zijn voeten
de koning en zijn gevolg bestuurders van provincie
stad kerk en rechtbank hoge militairen
voorname burgers en anderen die erbij wilden
horen Na een korte voorbede hield de dominee
opnieuw volgens de krant een hartelijke en
gepaste toespraak tot de koning en daarop sprak
hij een zegenbede over Zijne Majesteit uit waarop
de gemeente in staande houding naar de koning
gekeerd het vierde enigszins gewijzigde vers van
psalm 121 zong Hierop volgde de leerrede over
Openbaring XXII17b Als tussenzang werd nog
gezongen Gezang 43 vers 1 en als nazang Gezang
152 vers 3 De gehele godsdienstoefening werd bij
de duizenden toehoorders gekenmerkt door
grote orde en eerbiedige stilte wat zeker ten dele
ook was toe te schrijven aan de gepaste maatregelen
van heren kerkvoogden Het moet een groot
moment zijn geweest voor een predikant die tien
jaar eerder als zoon van een eenvoudige kaarsenmaker
nog stond te preken in een gemeente in
een klein plaatsje in de provincie Utrecht s Middags
mocht hij op persoonlijke uitnodiging van
de koning nog deelnemen aan een diner ten huize
van de Commissaris des Konings
Maar Johannes Gerrit van Rijn had ook zorgen
grote zorgen Hij mocht zich afvragen of deze
maaltijd in een letterlijk schitterende stad voor
hem niet ook het begin van het einde markeerde
Het einde van zijn carrire als man van aanzien
als predikant Of het luisterrijk diner niet een
galgenmaal was geweest Hoe is het met je rug en
zij en hoofd en lijf en keel Hoe is het met de misselijkheid
had hij op 14 april geschreven aan de
jonge weduwe Pruimers Heb je goed geslapen
Ook nog misselijk Hoe is het met het verwachte
vroeg hij haar twee weken later
De koning was toen net weer uit Zwolle vertrokken
maar nog een paar jaar lang kon hij in de
pers berichten volgen over de barones en de dominee
en hun verboden liefde
Zie verder Wim Coster De barones en de dominee
Een verboden liefde in de negentiende eeuw in de
rubriek Recent verschenen op p
Literatuur
Zie voor koning Willem III
Dik van der Meulen Koning Willem III 18171890
Amsterdam 2013
RE van Ditzhuysen OranjeNassau Een biografisch
woordenboek Haarlem 1992 244245
Jacqueline Doorn Willem III Emma en Sophie Geluk
en ongeluk in het Huis van Oranje Zaltbommel
1986
Zie voor Johannes Gerrit van Rijn
J Erdtsieck en W Faber Een aanzienlijke gemeente
met eerlijke verdraagzaamheid Verkenning in de
Zwolse Hervormde Gemeente gedurende de Jaren
18301940 Zwolle 1989 4246
Zie voor het bezoek van Willem III
Gert van der Horst Koninklijk bezoek Willem III
in Zwolle In Zwols Historisch Tijdschrift 10 1993
nr 3 7680
Provinciale Overijsselsche en Zwolsche Courant 16
26 28 en 30 april 1862
De preekstoel in de
Grote Kerk omstreeks
1880 Vanaf deze kansel
ging dominee Van Rijn
voor in de door koning
Willem III bijgewoonde
dienst Collectie HCO
zwols historisch tijdschrift 11
De jonge Koningin betreedt thans
Neerlands troon
De Kroningsfeesten te Zwolle in 1898
In 1890 stierf koning Willem III Het koningschap
onder het huis van Oranje bestond een
kleine honderd jaar maar nu was er een groot
probleem De opvolgster van Willem III prinses
Wilhelmina was nog maar tien jaar oud De acht
jaar tot haar meerderjarigheid moest overbrugd
worden Dat gebeurde door Emma van Waldeck
Pyrmont de weduwe van Willem III als regentes
uit te roepen Zoals Bank en Van Buuren aangeven
Emma had te kampen met twee uitdagingen
Zij moest als vreemdeling bewijzen de Nederlandse
constitutionele verhoudingen te respecteren
en als vrouw daarin haar gezag te kunnen
doen gelden Bovendien moest ze het koningschap
in Nederland trachten te nationaliseren
overeenkomstig het algemeen streven in Europa
om de van huis uit internationaal georinteerde
dynastien sterker in de natiestaat te verankeren
Monarchie zichtbaar
Emma kweet zich uitstekend van haar taak Door
middel van bezoeken in het land maakte zij de
monarchie zichtbaar als samenbindend nationaal
symbool Stelselmatig liet ze zich met haar
dochter in de provinciehoofdsteden door het hele
land zien Hun bezoek was overal voornamelijk
symbolisch van aard Om het maar weer in de
woorden van Bank en Van Buuren te zeggen Het
Versieringen op de
Melkmarkt ter gelegenheid
van het bezoek
van koninginregentes
Emma en koningin
Wilhelmina in 1895
Collectie Wijnbeek
Frank Inklaar
12 zwols historisch tijdschrift
beeld van een jong koninginnetje met hangend
haar tezamen met haar moeder werd een dierbaar
gekoesterde herinnering werd als het ware
met een scherpe naald in het nationale geheugen
getst Zo bezochten beide vorstinnen in september
1895 een enthousiast Zwolle Opvallend was
de participatie van vrijwel alle bevolkingsgroepen
aan de feesten Klaarblijkelijk werd de monarchie
een echt nationaal symbool voor liberalen hervormden
gereformeerden en katholieken En dat
was met name voor de laatste groep nieuw Slechts
de net georganiseerde arbeidersbeweging ontbrak
in het feestgedruis De verjaardag van Wilhelmina
werd al vanaf het eind van de regeerperiode van
Willem III ingezet als promotiemiddel voor de
monarchie Vanaf haar vijfde jaar werd haar verjaardag
als Princessedag gevierd Dit veranderde
na de dood van Willem III in 1890 in Koninginnedag
Deze dag ontwikkelde zich vooral als
een feestdag voor kinderen Maar het stond ook
uitdrukkelijk in het teken van nationale eenheid
onder de Oranjemonarchie
Inhuldiging
In 1898 was het dan zover de achttienjarige Wilhelmina
mocht de troon bestijgen Ze kwam wat
betreft de nationale acceptatie van de constitutionele
monarchie in een gespreid bedje Of in de
woorden van Bank en Van Buuren Onder liberale
leiding en met confessionele instemming werd
in Nederland de monarchie per feestelijk plebisciet
opnieuw vastgeklonken in het natiebesef
Toen ook werd de verjaardag van Wilhelmina 31
augustus van prinsessefeest een koninginnedag
een feestdag van staatswege die in naam van de
Oranjedynastie tegenstellingen voor 24 uur kan
doen vergeten al bleven overtuigde socialisten
aan de kant staan
De inhuldiging van Wilhelmina als koningin
vond plaats op 6 september 1898 in Amsterdam
een week na haar achttiende verjaardag Het
werd een grootse gebeurtenis die in de collectieve
herinnering van de tijdgenoten is opgeslagen
Deels kwam dat door nieuwe media als fotografie
en film die ruimschoots aanwezig waren Deels
kwam het ook door de jeugdige koningin Het
nationale feest van de inhuldiging was bij uitstek
een burgerlijk feest met allerlei manifestaties door
het hele land Hoewel Amsterdam en Den Haag de
centra van viering van het nationale zelfvertrouwen
waren vormden zich overal burgercomits
die plaatselijke kroningsfeesten of andere manifestaties
organiseerden En overal was een nieuw
orangisme prominent aanwezig De geschiedenis
van ons land werd vereenzelvigd met de geschiedenis
van het huis van Oranje een historische
gang van Willem van Oranje tot Wilhelmina Zo
werd in de officile aubade voor het paleis het
Wilhelmus gezongen op een aangepaste tekst van
Nicolaas Beets Het lied verwijst uiteraard naar
Wilhelmus van Nassauwe Willem van Oranje
maar in de tweede en derde strofe gaat het over
Wilhelma van Nassauwe Wilhelmina
Wilhelma van Nassauwe
Tot Koningin gekroond
U blijft het volk getrouwe
Dat u zijn liefde toont
In u zien wij herleven
Wat ons herleven doet
Ten top van eer verheven
Oranjes Naam en Bloed
Kroningsfeesten
In Zwolle was men vroeg met de Kroningsfeesten
De verjaardag van Wilhelmina en de dag erna
werden aan feestelijkheden besteed Dus een
paar dagen voor de officile inhuldiging Voor de
organisatie was er een feestcommissie geassisteerd
door maar liefst elf subcommissies De tien leden
van het hoofdbestuur van de feestcommissie
waren bij de feestelijkheden te herkennen aan een
Strik in de Zwolsche kleuren waarop Oranjecocarde
met knoop in de nationale kleuren en
eenige kroningsattributen
Een groot deel van de feestelijkheden bestond
uit muziekuitvoeringen in diverse soorten en
maten Het begon al op woensdag 31 augustus
om 7 uur met het luiden der klokken van 830 tot
10 uur gevolgd door een rondgang door de stad
van het Stedelijk Muziekkorps Datzelfde korps
hield van 12 tot 14 uur op de Grote Markt een
Matine met kroningsmarsen jubelouvertures
en dergelijke In de Grote Kerk was van 14 tot 15
uur het Feestconcert met orgelspel en liederen
zwols historisch tijdschrift 13
van vrolijk nationale aard s Avonds werd er weer
verder gemusiceerd Om 20 uur speelde het Stedelijk
Muziekcorps weer op de Grote Markt terwijl
in de Buitensociteit een concert van Eduard
Strauss met zijn voltallige orkest uit Wenen plaatsvond
Na afloop was er een Balchamptre een
openluchtbal waar achtereenvolgens de volgende
dansen konden worden uitgevoerd de Polonaise
Polka de Wals de KreuzPolka weer een Wals
een Pas de quatre een Quadrille des Lanciers en
nog een Wals de WashingtonPost een Mazurka
en als afsluiting een Wals
De volgende dag begon weer met een rondgang
van twee uur van het Stedelijk Muziekcorps door
de stad Om 11 uur was het de beurt aan de Zwolse
kinderen Een koor van 750 kinderen trad op in de
Grote Kerk begeleid door het Stedelijk Muziekkorps
Ze voerden daar onder meer de Oranje
NassauCantate uit voor de gelegenheid gecomponeerd
door Catharina van Rennes En ook daar
met een fier nationaal gevoel zoals blijkt uit de
Slotzang
Ons Neerland is een vurig land
Het heeft een leeuw met klauwen
En wie aan t vuur zijn vingers brandt
Die zal t nog lang onthoun
Want l die geestdrift l die gloed
Door nen naam wordt leeuwenmoed
Wilhelma van Nassauwe
Ons Neerland is een krachtig land
Al is zn vorst een Vrouwe
En wie t er ooit heeft aangerand
Die moet het bloedig rouwen
En t krachtig Neerland n van zin
Staat pal voor Neerlands Koningin
Wilhelma van Nassauwe
s Middags was er weer een concert in de Grote
Kerk nu van een aantal vocale solisten en koor
met kinderkoor en strijkorkest Zij brachten onder
meer de KoninginneCantate en een feestzang van
Beets ten gehore En de avond werd besloten met
een concert in de Buitensociteit van het Stedelijk
Muziekcorps gevolgd door een zelfde openluchtbal
als de vorige avond Het Stedelijk Muziekcorps
wist klaarblijkelijk niet van ophouden want dit
muziekgezelschap speelde van 1030 tot 12 uur
nog verder op de Grote Markt
Concours van versierde voertuigen
Muziek in overvloed dus Maar er waren gelukkig
voor de Zwollenaren die niet zo genteresseerd
waren in muziek ook andere feestelijke activiteiten
Op de verjaardag van de toekomstige koningin
was de belangrijkste nietmuzikale activiteit
het concours van versierde voertuigen in de Wipstrikkerallee
Voor dit evenement dat van 1415
uur s middags duurde waren maar liefst 13 verguld
zilveren 13 zilveren en 21 bronzen medailles
uitgeloofd De voertuigen waren ingedeeld in
diverse categorien Er waren rijtuigen reclamewagens
onder meer van de slagersgezellen en de
meubelmakerspatroonsvereniging ezel en bokkenwagens
sportkarren en fietsen of rijwielen in
de toenmalige terminologie Hierbij werden als
categorie onderscheiden heren rijwielen dames
Het programma van de
kroningsfeesten in 1898
in Zwolle Collectie
auteur
14 zwols historisch tijdschrift
rijwielen jongens rijwielen meisjes rijwielen
en groepen waaronder twee of meerpersoons
rijwielen voor volwassenen en kinderen En dan
was er nog de categorie degenen die het rijwiel
in de uitoefening van enig beroep gebruiken Dat
fietsen vooral een bezigheid van de elite was blijkt
uit deelname van baron van Voorst tot Voorst bij
de heren en mej Lycklama verwant aan de commissaris
van de koningin bij de dames Na afloop
trok de stoet van voertuigen als bloemencorso
naar het Stationsplein
Volksspelen en vuurwerk
Op de eerste september waren er meer nietmuzikale
evenementen Een hiervan doet sterk denken
aan de ons welbekende koninginnedagen de
volksspelen op de Turfmarkt Deelnemers hieraan
vertrokken om 1330 van het Rodetorenplein naar
de Turfmarkt waar van 14 tot 17 uur allerlei wedstrijdjes
werden gehouden Er waren tien onderdelen
ringrijderij te paard hoepellopen mastklimmen
wedloop met hindernissen stroophappen
zaklopen hardlopen op drie benen tonsteken
rollopen en de nieuwe rutschbaan Anders dan wij
gewend zijn konden bij al deze onderdelen geldprijzen
gewonnen worden Vijf onderdelen waren
speciaal bestemd voor jongens onder zestien jaar
En de andere onderdelen lijken ook vooral voor het
mannelijke geslacht bedoeld te zijn
s Avonds waren er nog twee grote evenementen
Op de stadsgracht tussen de Nieuwe Havenbrug
en het Kerkbrugje was een waterfeest met
een wedstrijd van verlichte vaartuigen De mooist
verlichte vaartuigen in de categorien zeilvaartuigen
roeivaartuigen en andere vaartuigen konden
weer prijzen winnen Na afloop voeren de boten
door de stadsgracht En dat alles in een decor van
verlichte oevers De gemeente zorgde ervoor dat
de Nieuwe Havenbrug en de Sassenpoortenbrug
waren verlicht en de feestcommissie nam het
Kerkbrugje en de oevers tussen de beide bruggen
voor haar rekening Bengaals vuur en watervuurwerk
maakten het waterfeest compleet O ja er
was ook nog muziek op het water
De finale van de feestdag komt ook welbekend
voor vanaf 2130 uur vuurwerk op de Turfmarkt
De Koninklijk Nederlandsche Pyrotechnische
fabriek zorgde voor een waar spektakel met
Bengaals vuur vuurkardoezen Chinese bomen
Romeinse kaarsen draaiende sterren een pyrotechnische
fluitende telegraaf een draaiende
bloemvaas vuurpijlen luchtslangen bommen en
zwermpotten Aan het begin was er een decoratie
van de koningin temidden van vuurwerk De slotdecoratie
bestond uit Twee medaillons waarin
de letters W en R Wilhelmina Regina gedekt
door de Koninklijke Kroon waarboven een rijzende
zon alles in diamantvuur omgeven door
een lauwertak groen licht en door guirlandes
van gekleurd licht verbonden aan de flankeering
mozaiekvuur en schuine batterijen van Romeinsche
kaarsen Frontbreedte 30 M In de guirlandes
de woorden Leve onze Koningin De eind
negentiendeeeuwse variant van de eenentwintigste
eeuwse lasershow
Zin uit de Koninginnecantate op 1 september 1898
uitgevoerd door het Oranjekoor in de Grote Kerk
Literatuur
J Bank en M van Buuren 1900 Hoogtij van burgerlijke
cultuur Den Haag 2000
Feestwijzer voor de Kroningsfeesten te Zwolle 31 Augustus
1 September 1898 Zwolle 1898
Tekst van aubade van Nicolaas Beets httpwww
dbnlorgtekstbeet005gedi07_01beet005gedi07_
01_0372php
Optocht en versieringen
op de Grote Markt voor
de kroningsfeesten in
1898 Collectie HCO
zwols historisch tijdschrift 15
Zwolle bejubelt vorstenpaar
Op maandag 6 september 1948 werd
prinses Juliana in de Nieuwe Kerk in
Amsterdam ingehuldigd als koningin In
de periode daarna legde het nieuwe vorstenpaar
kennismakingsbezoeken af in alle provincies
Overijssel werd aangedaan op 11 en 12 oktober
1949 Koningin en prins arriveerden op dinsdag
11 oktober in Zwolle Ze bleven overnachten in de
ambtswoning van de commissaris van de koningin
aan de Roopoort en trokken de volgende dag
de provincie in
De Centrale Commissie
De organisatie van de feestelijkheden ter gelegenheid
van dit bezoek lag in de vertrouwde handen
van de CC de Centrale Commissie voor Nationale
Feesten of kortweg de Centrale Commissie
Oranje die al sinds haar oprichting in 1903 zich
de organisatie van Oranjefeesten tot doel gesteld
had Daarin vormden de bezoeken van leden
van het koninklijk huis aan Zwolle natuurlijk een
hoogtepunt Want zo vaak gebeurde het niet dat
de Oranjefamilie de Blauwvingerstad aandeed
De laatste keer dat Zwolle die eer te beurt viel was
in 1928 geweest goed twintig jaar geleden Toen
bezochten Wilhelmina Hendrik en Juliana de
landbouwtentoonstelling Zwolland De periode
van onthouding had de dorst naar de vorstin
alleen maar versterkt En zeker na de moeilijke
jaren van de Duitse bezetting was de populariteit
van het huis van Oranje gestegen tot ongekende
hoogte
Onnodige spanning
De Centrale Commissie had het er druk mee
Gehoopt werd dat de meeste Zwollenaren de dag
van het bezoek vrij zouden krijgen Misschien zo
suggereerde men konden de werknemers alvast
dagelijks een half uurtje extra werken om de snipperdag
mogelijk te maken In ieder geval riep de
CC de werkgevers op de dag van het koninklijk
bezoek vrijaf te geven Dit tot groot verdriet van
de Nijverheidsraad Volgens de leden van die raad
leidde de oproep bij sommige bedrijven tot onnodige
spanning Er werden verwachtingen gewekt
die niet altijd beantwoord konden worden Beter
was het als de CC zich voortaan niet meer over
dergelijke zaken zou uitspreken voordat er met
het bedrijfsleven overleg was geweest
Ondertussen maakte de stad zich op voor
de komst van het koninklijk paar En niet alleen
Zwolle Vanuit de wijde omgeving zouden groe
De omslag van het
feestprogramma voor
het koninklijke bezoek
aan Zwolle in oktober
1949 Collectie Wijnbeek
Harry Stalknecht
16 zwols historisch tijdschrift
pen en mensen naar de Overijsselse hoofdstad
komen om een glimp van Hare Majesteit op te
vangen Delegaties uit Urk Staphorst en Haerst
hadden hun komst al aangemeld
Feestverlichting
De organisatie wilde niets aan het toeval overlaten
Zo werd op de avond voor het bezoek de door
particulieren aangebrachte feestverlichting gecontroleerd
Daarbij werd vooral gelet of er geen
lampen waren die de verschillende optochten
zouden hinderen Ook moesten verkeersmaatregelen
worden genomen De gehele binnenstad zou
worden afgesloten voor gemotoriseerd verkeer en
bespannen wagens Ook de stadsdienst ontkwam
niet aan dit gebod De Veerallee was tijdens de
doorkomst van de koningin voor fietsers taboe
Rond de Roopoort waar de majesteit en haar
gemaal in de ambtswoning van de commissaris
van de koningin zouden overnachten was geen
publiek toegestaan
Aan de oproep om de stad uitbundig te versieren
werd massaal gehoor gegeven s Avonds
brandden duizenden lichtjes Vooral Hotel
Wientjes had er veel werk van gemaakt De
Westerstraat om de hoek van de Roopoort zag
er ook prachtig uit net als vele andere straten
Overal waar men keek zag men bloemen slingers
vlaggen en erepoorten In het hartje van de stad
stond een fraaie muziektent ontworpen door de
Zwolse kunstenaar Teun van der Veen In het licht
van de vele speciaal voor het bezoek opgestelde
schijnwerpers bood de stad een betoverende aanblik
Het was de avond voor het bezoek van het
koninklijk paar dan ook enorm druk in de stad
Duizenden waren gekomen om van de sprookjesachtige
verlichting te genieten
Massaal onthaal
De ochtend van de elfde oktober brak aan In
alle vroegte klonken de klanken van de reveille
door de stad Op de Turfmarkt werd die ochtend
door leden van rijvereniging Rijden is Kunst
uit Ittersum een ruiterdemonstratie gegeven Op
het Grote Kerkplein verzamelde zich de jeugd uit
de verschillende wijken voor de grote kinderoptocht
Ondertussen voerden bussen voortdurend
bezoekers van buiten aan Vooral uit de kop van
Overijssel waren velen gekomen Het was iets
over half drie s middags toen de koninklijke stoet
van over de IJsselbrug arriveerde een juichkreet
ontlokkend aan de duizenden die daar op het
grondgebied van de toenmalige gemeente Zwollerkerspel
het paar opwachtten Onder de tonen
van het Wilhelmus stapten Juliana en Bernhard
over in een gereedstaande landauer Aan de wachtende
burgemeester van Zwollerkerspel C Slager
vroeg de koningin nog vlug Burgemeester zien
wij u vandaag nog waarop Slager antwoordde
ik hoop vanavond mevrouw waarna Juliana met
een dan tot ziens richting Zwols grondgebied
Sssst
In de nacht van 11 op 12 oktober 1949 wapperde de koninklijke standaard
van huize Roopoort 1 Koningin en prins logeerden naar oud gebruik in
de woning van de Commissaris der Koningin Op dat moment was dat ir
JBGM ridder de van der Schueren Voor de oorlog was het gouverneurshuis
in het Ter Pelkwijkpark de ambtswoning Het werd ook wel het hotel
van de Commissaris der Koningin genoemd In 1895 had de toen vijftienjarige
Wilhelmina er met haar moeder overnacht Omdat het Gouverneurshuis
midden in de stad lag werd destijds aan de posterende agenten
gevraagd er voor te zorgen dat er s avonds niet te veel lawaai op straat zou
worden gemaakt Dat hoefde men de Zwollenaren niet twee keer te zeggen
Ssst het koninginnetje slaapt werden gevleugelde woorden
Aankomst van
koningin Juliana en
prins Bernhard in de
toenmalige gemeente
Zwollerkerspel waar
zij in de gereedstaande
landauer overstapten
Collectie HCO
zwols historisch tijdschrift 17
vertrok De koninklijke stoet reed over de Veerallee
de stad binnen toegejuicht door het enthousiaste
publiek Kinderen zwaaiden fanatiek met
oranje en roodwitblauwe vlaggetjes Voor de
stoet uit reden drie vrachtwagens van de gemeentereiniging
Ze waren gevuld met zand Dit zand
werd op de weg gestrooid om te voorkomen dat de
paarden zouden uitglijden op de toch wat gladde
stenen van het wegdek Duizenden mensen waren
op de been om een glimp van het koninklijk paar
op te vangen Aangekomen op het Stationsplein
werd de koningin een vaandelgroet gebracht
Sportverenigingen en allerlei andere Zwolse
organisaties stonden daartoe in gelid opgesteld
Spontaan begonnen enkele meisjes het lied Voor
Koningin en Vaderland te zingen Binnen een
paar seconden galmde het uit duizenden kelen
Een koninklijk besluit
Vorstin en prins bezochten aansluitend het katholieke
ziekenhuis aan het Groot Weezenland en het
Provinciehuis toen nog in de Diezerstraat Maar de
officile ontvangst was in de mooiste zaal van het
stadhuis de Schepenzaal Daar kreeg de koningin
van de kleine Elly Alferink een tuiltje bloemen
Ondertussen wachtte buiten een grote menigte
Want daarna zou op het Grote Kerkplein door de
Zwolse kinderen een zanghulde worden gegeven
Langs de gevels van de huizen waren oplopende
Koningin en prins
maakten een rijtour
door de stad hier rijden
ze langs het Sophia Ziekenhuis
aan de Rhijnvis
Feithlaan Collectie
HCO
Bij de officile ontvangst
in de Schepenzaal
kreeg de koningin
van de kleine Elly Alferink
bloemen aangeboden
Collectie HCO
18 zwols historisch tijdschrift
houten verhogingen gemaakt zodat de Melkmarkt
wel wat weg had van een amfitheater Toen tegen
zessen het koninklijk paar weer buiten verscheen
barstten de vele wachtende kinderen uit in een
daverend gejuich Na de muzikale hulde had de
koningin voor de kinderen een verrassing in petto
Bij koninklijk besluit gaf zij alle kinderen de volgende
dag vrijaf van school Opnieuw gejuich De
koningin fluisterde schertsend in de oren van de
heer Wansink de voorzitter van de CC Hoe zou
het toch komen dat de kinderen zo graag vrij van
school hebben Zouden ze het erg naar vinden
Polonaise
Na de zanghulde vertrok het koninklijk paar naar
hun gastenverblijf in het huis van de commissaris
van de koningin om zich wat op te frissen
Daarna was het tijd voor een kleine rijtoer door de
stad Groot was de teleurstelling van het publiek
toen het paar in een gesloten wagen snel voorbij
suisde Vanwege de regen had men namelijk
afgezien van de open landauer s Avonds was er
voor de koninklijke gasten een soiree met genodigden
in Hotel Wientjes Daar zagen zij ook een
indrukwekkende lichtoptocht voorbij trekken
Veertig fraai verlichte wagens passeerden het
hotel Thema van de stoet was Zwolle als stad van
industrie en nijverheid Vervolgens ging het naar
de Bollebieste Blijkbaar had Juliana gehoord van
de eerdere teleurstelling want ondanks een fijne
motregen werd nu toch de landauer genomen De
bewoners van de Bollebieste werden door vorstin
en prins wel wat overvallen Niemand had gedacht
dat ze al zo vroeg zouden arriveren De buurt had
zich juist overgegeven aan een oerHollandse
polonaise Even was er verwarring maar al snel
wist men de juiste toon weer te vinden De meisjes
Tineke ter Zweege en Mini Lindeboom boden de
koningin gelukkig weer geheel conform het zorgvuldig
opgestelde programma bloemen aan Na
een kort onderhoud met enkele buurtbewoners
vertrok Juliana weer naar de woning van de commissaris
van de koningin
Iedereen tevreden
De volgende dag maakte het koninklijk paar zich
op voor een rondtocht door Overijssel Het ver
Zwolse taartjes
Voor banketbakker Chris Lindeboom was het bezoek van de koningin Juliana
in 1949 extra spannend Vier weken had hij aan een taart voor de koningin
gewerkt Het resultaat was een meesterwerkje dat de belangrijkste gebouwen
van Zwolle liet zien De taart werd eerst officieel aangeboden in de Schepenzaal
maar twee dagen na het koninklijk bezoek mocht de familie Lindeboom
samen met een delegatie van de CC het zoete kunststuk afleveren op paleis
Soestdijk De vier prinsesjes stonden al met smart te wachten en toonden
zich dolenthousiast We hebben nog nooit zon mooie taart gehad meende
prinses Beatrix En na het aansnijden van het lekkers Ik wist niet dat Zwolle
zo lekker smaakte ik krijg er kleefvingers van De sfeer op het paleis was
kinderlijk ongedwongen Gerrit en Fietje Lindeboom genoten van een groot
glas limonade Bij het afscheid liet het wijsneuzerige Beatrixje nog weten We
weten nu waar we in Zwolle gebakjes moeten gaan eten
De taart met de prominentste gebouwen van Zwolle Collectie HCO
Met de taart in de tuin van paleis Soestdijk Collectie HCO
zwols historisch tijdschrift 19
trek was in overeenstemming met de wens van de
koningin in alle stilte Maar natuurlijk waren er
toch een paar honderd Zwollenaren gekomen om
haar uit te zwaaien De inwoners van Berkum kregen
nog een mazzeltje Hoewel een goederentrein
uit de richting Zwolle nog ruim een kilometer van
de overweg was verwijderd wilde de rijkspolitie
geen enkel risico nemen De koninklijke stoet
moest voor de overweg wachten Hierdoor kregen
de Berkummers onverwacht een prachtig zicht op
vorstin en prins
En wat kostte dat nou allemaal is een vraag
die de Nederlander graag mag stellen En gewoontegetrouw
wordt daar dan geheimzinnig over
gedaan Een tip van de sluier kan hier toch opgelicht
worden de begroting telde in totaal een
bedrag van achtduizend gulden waarvan de post
onvoorzien er duizend voor zijn rekening nam
Want zo zijn de Hollanders per slot ook ze gaan
graag op zeker
Dit artikel licht aangepast verscheen eerder in 100
jaar CCO Zwolle Zwols Historisch Tijdschrift 20
2003 nr 3 p 108112
Banketbakker Chris Lindeboom maakte ter gelegenheid van het koninklijke bezoek een fraaie taart die hij tijdens de officile ontvangst
in de Schepenzaal samen met zijn kinderen aan het koninklijk paar mocht aanbieden Collectie HCO
20 zwols historisch tijdschrift
Koningin Juliana en de miljoenste
naoorlogse woning
Een defil aan de Hogenkampsweg in 1962
Frank Inklaar In november 1962 haalde Zwolle het nationale
nieuws met de opening van de miljoenste
naoorlogse nieuwbouwwoning Op de televisie
was er een speciaal programma en in het
achtuurjournaal viel er van alles te zien uit Zwolle
In de bioscoop kon je in het Polygoonjournaal
hiervan genieten De karakteristieke stem van
Philip Bloemendaal ondersteunde de beelden van
het bezoek van koningin Juliana aan de portiekflat
aan de Hogenkampsweg Hierbij vielen de
onthulling van een kunstwerk een kopje thee bij
de bewoners van de flat en het afnemen vanaf het
balkon van het defil van bouwers en hun bouwmaterieel
haar ten deel
Naoorlogse nieuwbouw
Woningbouw en woningnood waren hot items in
naoorlogs Nederland Tot in de jaren zestig scoorde
de woningnood in NIPOenqutes hoog op
de lijst van de grootste problemen in Nederland
In de troonrede van 1956 verklaarde koningin
Juliana Het woningtekort is de zwaarste nood
waaronder ons volk lijdt De wederopbouwtaak
was ook enorm Nederland had lang te kampen
met de naween van de oorlogsschade Er was
schaarste aan bouwmaterialen en dan groeide de
bevolking ook nog explosief Een ware cocktail
van problemen die elkaar versterkten Er moest
gebouwd worden en onder regie van de Rijksoverheid
gebeurde dat ook met de nodige bergen en
dalen De woningnood vergde snel en goedkoop
bouwen industrieel bouwen waardoor in de jaren
vijftig en zestig massaal woningen uit de grond
werden gestampt En elke minister die voor de
volkshuisvesting verantwoordelijk was voorspelde
dat binnen tien jaar de woningnood verleden tijd
zou zijn Ondanks de enorme inspanningen lukte
dat maar steeds niet In 1947 werd feest gevierd
vanwege de 50000ste nieuwbouwwoning in Tiel
In 1957 was er feest in Groningen vanwege de
halfmiljoenste nieuwbouwwoning In 1962 was
het dan de beurt aan Zwolle met de miljoenste
naoorlogse woning En nog becijferde het Economisch
Instituut voor de Bouwnijverheid een
tekort van 280000 woningen 50000 meer dan in
1945 was begroot
Mijlpalen
Het was gezien het belang van de woningbouw
volstrekt logisch dat er ruim aandacht werd
besteed aan mijlpalen van de woningbouw in
Nederland In 1962 was de miljoenste naoorlogse
woning klaar Dat deze woning in Zwolle
stond was natuurlijk enigermate toevallig En
dat Hogenkampsweg 139 uitverkoren werd was
al helemaal toeval Op 22 augustus meldde de
Zwolse Courant nog dat er sprake van zou zijn dat
er koninklijk bezoek kwam bij de opening van het
miljoenste huis in Zwolle Al maanden zou het
insiders bekend zijn dat Zwolle was uitverkoren
om het miljoenste huis te hebben De opening zou
in oktober plaatsvinden en de woning zou een van
de huizen van het complex etagewoningen aan de
rijksweg ZwolleMeppel zijn En wellicht zou dat
gebeuren in aanwezigheid van een van de leden
van het koninklijk huis Het werd allemaal wat
anders
Dat een lid van het koninklijk huis naar Zwolle
kwam voor de miljoenste naoorlogse woning
bleek geen loos gerucht Sterker nog het was niet
zo maar een lid van het koninklijk huis het was de
koningin zelf De Zwolse Courant presenteerde op
7 november het programma van de feestelijke dag
Om circa 1415 zou de koningin verwacht mogen
worden aan de Zwolse stadsgrens Onder politiebegeleiding
werd dan het gezelschap van de IJsselbrug
rechtstreeks naar Odeon gebracht Voor het
gerechtsgebouw tegenover Odeon stonden vijfzwols
historisch tijdschrift 21
honderd kinderen met Jong Jubal ter begroeting
Wie de bloemen aan de koningin zou geven was
ook al bekend Het was het tienjarige dochtertje
van de minister van Volkshuisvesting en Bouwnijverheid
mr J van Aartsen De minister zou
vervolgens in Odeon een redevoering houden
waarna er een film werd vertoond over de naoorlogse
woningbouwinspanningen Vervolgens zou
dan het hele gezelschap worden verplaatst naar
de locatie Hogenkampsweg 139 Daar moest dan
rond 1630 uur de plechtigheid bij de miljoenste
woning van start gaan De route van Odeon naar
Dieze via Luttekestraat Diezerstraat Diezerkade
Thomas a Kempisstraat Meppelerstraatweg Paulus
Buysstraat en Radewijnstraat was natuurlijk
afgezet en het Zwolse publiek moest ook rekening
houden met gesloten straten in Dieze Oost De
Zerboltstraat de Isac van Hoornbeekstraat en de
Casper Fagelstraat waren gereserveerd voor het
opstellen van een grote optocht van bouwers met
hun gereedschappen en bouwmaterialen die aan
de koningin voorbij zouden trekken
Hoge gast
De volgende dag was het dan zover Volgens het
verslag van de Zwolse Courant stopte de grote
zwarte limousine met koningin Juliana om drie
minuten over half drie voor Odeon Iets te laat
Dat kwam omdat de stoet na het passeren van de
Zwolse stadsgrens vaart moest minderen vanwege
het enthousiaste welkom van duizenden op het
trottoir Dit spontane welkom kreeg zijn hoogtepunt
voor Odeon waar de honderden schoolkinderen
opgetogen met vlaggetjes zwaaiden en luid
juichten Juliana werd bij Odeon officieel welkom
geheten door minister Van Aartsen de commissaris
van de koningin JBGM ridder de van der
Schueren en burgemeester Roelen Onder het
schelle licht van de televisiefilmers ging de hoge
gast de hal van de stadsschouwburg binnen waar
de tienjarige Wilma van Aartsen haar een boeket
gele rozen aanbood De koningin die gekleed
was in een deuxpices van fijn lilapaars met een
bijpassend hoedje werd hierop naar het balcon
geleid waar zij op de eerste rij plaats nam Staande
Het defil van bouwers
met hun gereedschappen
en materialen dat
op de Hogenkampsweg
aan de koningin voorbijtrok
Foto Henneke
collectie HCO
22 zwols historisch tijdschrift
applaudisseerden de genodigden in de zaal uit
alle schakeringen die bemoeienis hebben met de
bouwnijverheid bij het binnenkomen van de
vorstin In Odeon was de belangrijkste spreker
minister Van Aartsen Hij hield een uitgebreid
verhaal over de naoorlogse woningbouwinspanningen
Hoewel tevreden met het bereikte resultaat
van de naoorlogse woningbouw was de strijd
tegen de woningnood nog niet gewonnen Of in
de woorden van de minister Er is reden tot een
zekere dankbaarheid voor het bereikte resultaat in
kwantiteit en kwaliteit En toch is er geen reden tot
feestvreugde Er is nood en daarom moet er
hard gewerkt worden zo mogelijk nog met meer
inspanning dan tevoren Na deze toespraak werden
enige onderscheidingen uitgedeeld en voerden
anderen waaronder Anton van Duinkerken
het woord Tenslotte kreeg het gezelschap nog een
film te zien gemaakt door het ministerie over de
woningbouw tot aan de miljoenste woning
Op de thee
Hoewel de minister geen reden zag tot feestvreugde
was de rest van het programma toch
behoorlijk feestelijk Het hele gezelschap werd
in bussen geladen en vertrok naar de plek van de
heugelijke gebeurtenis Hogenkampsweg 139
De koningin volgde even later met haar gevolg
in gesloten autos Aangekomen bij de miljoenste
woning gingen de plechtigheden weer verder
Er waren toespraken van burgemeester Roelen
van JAP Nelissen van het gelijknamige bouwbedrijf
en van ir K van der Pols voorzitter van het
Metaalpensioenfonds Na de woorden kwamen
de daden Voor de ingang van de portiekflat stond
al een sokkel gereed Een kraandrijver liet hierop
een grote kist zakken Met een druk op een knop
beduidde de koningin dat de kist omhoog getrokken
kon worden waarmee zij het kunstwerk Het
gezin van Henk Krijger onthulde Even wankelde
het plastiek nog vervaarlijk maar de toegeschoten
hoogwaardigheidsbekleders hoefden niet in te
grijpen Het voorval versterkte de symboliek van
het kunstwerk alleen maar Immers het kunstwerk
staat voor een huis dat beschutting geeft aan het
gezin De ouderen heffen het dak op waaronder
de jongere generatie veilig kan opgroeien Zelfs als
alles even wankelt
Hierna was het tijd voor de koningin om de burger
te ontmoeten In dit geval was dat een wel
heel huiselijk bezoek namelijk aan de bewoners
van Hogenkampsweg 139 Want zoals in het programma
stond het echtpaar Hendriks zal haar
thee offreren geholpen door een bewoonster van
de er beneden gelegen vrijgezellenflat mej Keller
Er werd thee geschonken en gedronken waarbij
de zeven maanden oude dochter Marion lekker
in haar kinderwagen lag en de vierjarige zoon des
huizes Erik de koningin een doosje Zwolse lekkernijen
aanbood Afhankelijk van welke krant je
openslaat waren dat Zwolse biscuits Leeuwarder
Courant of Zwolse balletjes Nieuwsblad van
het Noorden De Leeuwarder Courant maakte
veel werk van het verslag van het verblijf van
de koningin bij de familie Hendriks Koningin
Juliana vertoefde geruime tijd in de woning van
het gezin Hendriks Ze gebruikte daar ook de
Het kunstwerk Het
gezin van Henk Krijger
Collectie HCO
zwols historisch tijdschrift 23
thee Het zoontje Eric van de familie bood de
vorstin ietwat ongenteresseerd een blikje Zwolse
biscuits aan om vervolgens weer gauw de hoge
bezoekster de rug toe te keren om voor het raam
naar al die mensen te kijken Koningin Juliana
bekeek vol belangstelling de vertrekken van deze
nieuwe woning en had bijzondere aandacht voor
het feestgeschenk dat de minister van Volkshuisvesting
en Bouwnijverheid de bewoners van de
miljoenste woning had aangeboden een tekening
van beide kinderen van de familie Hendriks
En daarna was er een volgend hoogtepunt De
koningin verplaatste zich naar het balkon van de
woning om vandaar de bonte stoet van 64 wagens
met modern bouwmateriaal aan zich voorbij te
laten gaan En hoewel de koningin gewend was
aan defils is het de vraag in hoeverre ze van dit
defil gecharmeerd zal zijn geweest In ieder geval
deed ze haar best en wuifde enthousiast de deelnemers
toe Het Nieuwsblad van het Noorden sloot
af met Met een gebaar van schrik snel omslaand
in nieuwsgierigheid en hilariteit reageerde de
vorstin op het fel knallende vuurwerk dat boven
het flatgebouw losbarstte en het eindsignaal betekende
van deze plechtigheid
Na afloop vertrok koningin Juliana via de Hogenkampsweg
naar de Rondweg waarvandaan ze
naar Soestdijk terugreed De overige gasten
keerden met de bus terug naar Odeon Daar was
minister Van Aartsen ten spijt een feest met een
koud buffet een filmvertoning en een speciaal
optreden van Wim Kan Tot negen uur werd dit
feestje gevierd En na afloop klonk er nog muziek
op de Blijmarkt en de Grote Markt
Literatuur
H van der Cammen en L de Klerk Ruimtelijke ordening
Van grachtengordel tot Vinexwijk 2e druk
Utrecht 2006
Zwolse Courant 228 711 en 811 1962
Leeuwarder Courant 911 1962
Nieuwsblad van het Noorden 911 1962
Op het Youtubekanaal van het Oversticht is een fragment
te zien van de plechtigheden bij Hogenkampsweg
139
Erik Hendriks biedt
koningin Juliana een
doosje met waarschijnlijk
Zwolse balletjes
aan Collectie HCO
24 zwols historisch tijdschrift
In 1970 werd het heugelijke feit gevierd van de
vijfentwintigste verjaardag van de bevrijding
van Nederland Reden voor koningin Juliana
om alle provincies te bezoeken om de provinciale
bevrijdingsfeesten mee te maken Zo kon zij haar
medeleven met het Nederlandse volk een belangrijk
aspect van haar functie uiten De tournee
voerde haar op 14 april naar Overijssel Hiervoor
had ze respectievelijk Limburg NoordBrabant
Zeeland en Gelderland al aangedaan In Overijssel
bezocht de koningin drie locaties De dag begon
in Markelo waar Juliana een krans legde bij het
verzetsmonument Vandaar liep de reis naar Holten
waar de Canadese begraafplaats werd bezocht
Het grootste deel van de dag bracht de koningin in
provinciehoofdstad Zwolle door
Grote Kerk en Odeon
Het programma in Zwolle begon vrij voor de hand
liggend Om 1200 uur werd de koningin verwacht
bij de Grote Kerk voor het bijwonen van de provinciale
herdenking van de 25jarige bevrijding
De Zwolse Courant meldde De vorstin arriveerde
ongeveer een kwartier later dan was gepland bij de
Grote Kerk waar ze door een grote schare vooral
jonge Zwollenaren hartelijk werd toegejuicht Bij
de Grote Kerk werd ze ook alweer geheel traditioneel
ontvangen door burgemeester Drijber en
mocht ze het onvermijdelijke boeket bloemen in
ontvangst nemen Dit keer kreeg ze bloemen van
de zesjarige Doutzen Langkamp de kleindochter
van een gevallen verzetsman De herdenking in de
Grote Kerk had als hoogtepunt de rede van ds J
Buskes waarvan gemeld werd dat alle aanwezigen
zeer onder de indruk waren Ook de Commissaris
van de Koningin jhr mr dr OFAH van Nispen
tot Pannerden mocht nog een woordje zeggen
Het programma werd muzikaal omlijst door het
Groot Mannenkoor Zwolle
Na deze plechtigheid liep het gezelschap door
de Luttekestraat naar de Blijmarkt Ook hier weer
veel met name jonge juichende Zwollenaren in
een feestelijk vlaggende stad Op de Blijmarkt
werd men vergast op een optreden van de Canadese
drum en bugelband La Clique Vervolgens
ging men naar Odeon voor een informele bijeenkomst
Hier ontmoette Juliana naast de onvermijdelijke
notabelen van stad en provincie ook
diverse verzetshelden Die waren ter gelegenheid
van de 25jarige bevrijding in Zwolle voor een
renie bijeen
Een stop bij het gebouw Eben Hazer
van de Keiezen
Het bezoek van koningin Juliana in 1970 aan Holtenbroek
Koningin Juliana krijgt
onder het goedkeurend
oog van burgemeester
Drijber bloemen aangeboden
door de zesjarige
Doutzen Langkamp
Zwolse Courant
14 april 1972
Frank Inklaar
zwols historisch tijdschrift 25
Schoolkinderen
Koninklijke bezoeken worden vaak opgevrolijkt
met schoolkinderen Zo ook nu De dag werd
besloten met een bezoek aan het Doefeest In de
veilinghal in Berkum waren zeshonderd scholieren
uit de zesde klas van de lagere school uit heel
Overijssel bijeengebracht voor een creativiteitsspel
Hierin konden de scholieren hun creativiteit
en hun speellust ontdekken zoals dat in het
programma omschreven werd Kostuums maken
met decors werken zelfgemaakte spelen opvoeren
schilderen versieren met allerlei materialen
werken het moest een fontein van creativiteit
worden Het betekende een feestelijk zij het zeer
lawaaiig slot van de Overijsselse bevrijdingsviering
volgens de Zwolse Courant Maar ondanks
het oorverdovende lawaai vermaakte Juliana zich
zeer De koningin werd omstuwd door jongeren
moest over hopen afval stappen bukkend onder
kleurig geverfde zeildoeken door En ze deed het
allemaal met zichtbaar veel plezier en zei na afloop
tegen de artistieke leider van het Doefeest de
heer JP Franssen uit Enschede dat zoiets eigenlijk
iedere week zou moeten gebeuren
Holtenbroek
De dag was eigenlijk een bezoek zoals je dat kunt
verwachten Met een serieus deel voor de herdenking
en met lawaaiige schoolkinderen als een
vrolijke eindnoot Tussen beide onderdelen zat
nog een route die afgelegd moest worden tussen
de Grote Kerk en de veilinghal in Berkum In de
Zwolse Courant valt te lezen Het was de wens
van de Koningin om tijdens de rijtoer iets van de
nieuwbouw in Zwolle te zien waardoor het grootste
deel van deze tocht door de wijk Holtenbroek
loopt En een staartje van de route ging door de
allernieuwste woonwijk Aalanden Daar werd
sinds een paar jaar driftig gebouwd Kom er nu
nog eens voor dat een lid van het koninklijk huis
als speciale wens opgeeft om door Holtenbroek te
mogen rijden Het zegt veel over de status die de
wijk toen had Geen probleem kracht of prachtwijk
maar een toonbeeld van een bloeiende nieuwe
woonwijk het Zwolse antwoord op de strijd
tegen Volksvijand nr 1 de woningnood Een wijk
waarmee de stad Zwolle zich kon presenteren aan
de buitenwereld In 1970 bestond Holtenbroek
ruim tien jaar De eerste paal was op 17 september
1958 door minister Witte van Volkshuisvesting en
Bouwnijverheid geslagen De wijk waarin ruim
14000 mensen woonden was vrijwel voltooid
Een echte Wederopbouwwijk met oorspronkelijk
een kleine 4400 woningen waarvan ruim 80 procent
midden en hoogbouw Zeker in 1970 was het
een wijk met veel gezinnen met kleine kinderen
Verder kende de wijk een doorsnee Zwolse bevolkingsopbouw
En hoewel er hier en daar best wat
kritiek was op al die hoogbouw en rechtlijnigheid
toch was de teneur vooral die van tevredenheid
met een wijk met goede voorzieningen en een
behoorlijk wooncomfort Een wijk met een homogene
bevolking witte gezinnen merendeels met
een redelijk en stijgend inkomen die groeiden
in omvang De homogeniteit uitte zich in een veelgeprezen
saamhorigheid
De Keiese gemeenschap
De route door Holtenbroek was vol met schoolkinderen
die een half uurtje vrij van school hadden
gekregen om te juichen en met vlaggetjes te
zwaaien Juliana zag in Holtenbroek het toonbeeld
van nieuwe woningbouw in Zwolle Maar er was
nog een tweede reden om naar Holtenbroek te
gaan Want Holtenbroek was niet helemaal een
wijk met een homogene witte bevolking Dat uitte
zich in een stop onderweg bij het gebouw Eben
Hazer aan de Lassuslaan De Zwolse Courant
meldde De rondrit door Holtenbroek duurde
langer dan was voorzien omdat de Koningin vrij
lang temidden van de Keiezen bij het gebouw
Eben Hazer vertoefde De vorstin werd door de
in Holtenbroek wonende Keiezen begroet met het
in t Maleisch gezongen Wilhelmus De genoemde
Keiezen waren oorspronkelijke inwoners van de
Keieilanden een eilandengroep in de Molukken
Samen met andere bewoners van de Molukken
bijvoorbeeld van het eiland Ambon waren zij
in 1951 naar Nederland gekomen Zon 12500
Molukkers veelal KNILsoldaten met hun gezinnen
maakten deze reis In Nederland aangekomen
werden ze ondergebracht in woonoorden
Deze huisvesting gescheiden van de Nederlandse
samenleving was bedoeld als tijdelijk Eind jaren
26 zwols historisch tijdschrift
vijftig veranderde het regeringsbeleid Terugkeer
van de Molukkers naar Indonesi werd niet
realistisch geacht en daarom was het tijd om de
Molukkers te laten integreren in de Nederlandse
samenleving Dat zou het best groepsgewijs kunnen
gebeuren Daarom moesten er in dorpen
en steden woonwijken worden gebouwd voor
groepen Molukkers Dat kon in de vorm van een
geheel eigen wijk of als onderdeel van een grotere
nieuwbouwwijk Door te wonen en werken midden
in de Nederlandse samenleving zou er meer
contact met Nederlanders komen In 1960 ontstond
zo de eerste Molukse wijk in Appingedam
In de jaren daarna volgden er nog meer dan zestig
Vaak kwamen de woonwijken in de buurt van de
oude woonoorden soms speelde werkgelegenheid
een doorslaggevende rol in de vestiging van een
wijk
Ook de gemeente Zwolle kreeg een verzoek van
de Rijksoverheid om Molukkers te huisvesten
In 1964 besloot Zwolle veertig Keiese families uit
woonoord Laarbrug bij Ommen op te nemen Ze
werden ondergebracht in de nieuwbouwwijk Holtenbroek
Aangezien d

Lees verder