Suikerhistorie
Restaurant snackbar Oase
Groot Wezenland 35
De panden Groot Wezenland 25 zijn gelegen aan
de doorgaande weg naar Assendorp en rond 1885
gebouwd in neorenaissance stijl Aanvankelijk
waren kleine middenstanders eigenaar De nummers
4 en 5 zijn rond 1900 samengevoegd In het
begin van de vorige eeuw was nr 3 eigendom van
GHS Elfrink banketbakker en kok In 1921
werd de zaak overgenomen door de Amsterdammer
W Gemke die al eigenaar was van nr 4 en
5 Hij liet het geheel verbouwen Naast de bakkerswinkel
kwam er nu ook een lunchroom Deze
situatie duurde tot 1958 toen Antony Kamphuis
telg uit een bekende Zwolse horecafamilie het
pand overnam verbouwde tot cafrestaurant en
de naam Oase gaf Wellicht dat het in de oase te
rustig bleef Na drie jaar droeg hij het pand over
aan SJ Elzinga die het voortzette onder de naam
kippen en eierenrestaurant sic De Roerdomp
In 1978 werd het pand weer opgesplitst In nr 3
kwam bar De Faun in nr 4 caf de Singel en
nr 5 boven werd ingericht voor kamerverhuur
Onlangs vierde de Singel zijn veertigjarig bestaan
Nog steeds hangt er een gezellige sfeer in dit caf
De drankjes zijn er goed de tapas lekker en qua
muziek is het onder meer genieten van funk en
soul soms live
Op nr 3 kun je pizzas uit een hout gestookte
oven bestellen en afhalen Vandaar ook de naam
Fornos Zwolle Buon appetito
Wim Huijsmans
Collectie ZHT
Groot Wezenland 25 anno 2018 met links op nummer 4 caf de Singel en
rechts op nummer 3 Fornos Zwolle Foto Annt Bootsma
114 jrg 35 nr 3 zwols historisch tijdschrift
Suikerhistorie Wim Huijsmans 114
Vitragewinkels in Assendorp
Voorgoed gesloten winkels langs stille
straten in een Zwolse wijk
Kees Canters 116
Zwolle in de jaren zestig
Aflevering 16 Spandoeken voor
het stadhuis 1968
Jan van de Wetering 143
Flevoland ontworpen op
Zwolse tekentafels
Maarten F Otto 159
Boeken 165
Auteurs 169
Tijdens een etentje in Assendorp werd
Kees Canters zich bewust van de vele
voormalige winkelpanden in de wijk
door hem benoemd als vitragewinkels Aan de
pui is nog te zien dat het pand oorspronkelijk
een winkel is geweest maar de oorspronkelijke
etalages zijn afgesloten met vitrage omdat er nu
alleen nog wordt gewoond Dit verschijnsel prikkelde
de nieuwsgierigheid van Canters dusdanig
dat hij besloot de opkomst bloei en neergang
van het winkelbestand in Assendorp in kaart te
brengen
Jan van de Wetering is bij zijn beschrijving
van Zwolle in de jaren zestig van de vorige eeuw
aangeland bij het jaar 1968 Een tumultueus jaar
vanwege de protesten tegen de oorlog in Vietnam
de Praagse Lente die zo bruut werd beindigd de
studentenprotesten in Parijs en de moorden op
Martin Luther King en Robert F Kennedy in de
Verenigde Staten In Zwolle was het wat dat betreft
heel erg rustig al gingen tweeduizend scholieren
wel de straat op om te protesteren tegen de inval
van Rusland in TsjechoSlowakije Maar toen
daarbij ook een spandoek tegen de oorlog in Vietnam
werd ontrold greep de politie in
Maarten F Otto heeft een biografie geschreven
over het leven en met name het werk van zijn
vader Will Otto 19192008 die van 1963 tot
1976 directeur was van de Rijksdienst voor de
IJsselmeerpolders waarvan het hoofdkantoor in
Zwolle Flevogebouw stond Als directeur heeft
Otto een belangrijke invloed gehad op de ontwikkeling
van Flevoland en met name Lelystad
Tenslotte uw aandacht voor de rubriek boeken
waar de recent verschenen biografie van
Thorbecke en het nieuwe boek over Assendorp
besproken worden De redactie wenst u weer veel
leesplezier
Cover Vitragewinkels aan de Van Karnebeekstraat
Detail meerkleurenhoutdruk zie ook p 141
Kees Canters 2016
Redactioneel Inhoud
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 3 115
116 jrg 35 nr 3 zwols historisch tijdschrift
Vitragewinkels in Assendorp
Voorgoed gesloten winkels langs stille straten
in een Zwolse wijk
Kees Canters Een tijdje geleden zat ik samen met anderen te eten bij een restaurant in Assendorp op een kruising van
straten We zaten buiten het was een heerlijke zomeravond en ik keek wat om me heen Opeens constateerde
ik dat er op de drie andere hoeken van de kruising een winkelwoning stond weliswaar allemaal niet meer
als winkel in gebruik maar wel onmiskenbaar als winkel gebouwd Wat me ook opviel was dat om inkijk
te voorkomen en wellicht ook bedoeld als zonnewering de oorspronkelijke etalages waren afgesloten met
vitrages Het waren vitragewinkels geworden dat wil zeggen panden die oorspronkelijk als winkels waren
bedoeld met de pui nog min of meer in takt en met direct achter de ramen hangende vitrages of jaloezien1
Nieuwsgierig geworden besloot ik vervolgens om te proberen de opkomst de bloei en de neergang van het
winkelbestand in Assendorp in kaart te brengen
De eeuw van de winkel
De twintigste eeuw kan worden beschouwd als
de eeuw van de winkel het toen in gebruik zijnde
intermediair tussen producent en consument
voor het verhandelen en doorgeven van meestal
betrekkelijk kleine artikelen artikelen die je in een
tas kunt meenemen
Van de vijftiende tot de achttiende eeuw
speelde detailverkoop aan de straat zich af voor de
pui van een woonhuis meestal onder een afdak
met naar voren neerklappende vensterluiken die
als toonbank fungeerden2 In de eerste helft van
de negentiende eeuw kwamen er etalagekasten in
zwang om de aangeboden artikelen aan potentile
kopers te tonen buiten het gevelvlak uitstekende
vitrinevormige etalages met kleine ruiten3
Na deze rechthoekige etalagekasten moet
er rond 1870 een voorkeur zijn ontstaan voor
winkelpuien bestaande uit een houten raamwerk
met drie of vier pilasters De meest voorkomende
puien waren driedelig bestaande uit twee etalagevensters
met daartussen een deur of deurnis
maar er kwamen ook twee of vierdelige puien
met segmentbogen rondbogen ezelsrugbogen en
vlakke bogen met afgeronde bovenhoeken voor
De pilasters waren in het begin vlak later meestal
voorzien van verticale verdiepte panelen met
decoratieve vullingen waarvan de elementen ook
te vinden zijn in kapitelen bogen en kroonlijst
Verkoop op straat de
vensterluiken werden
omhoog en naar voren
geklapt waardoor er
licht kon toetreden in
de winkel en er tegelijkertijd
ruimte ontstond
droog om de
koopwaar uit te stallen
Detail Stadhuis van
Amsterdam P Saenredam
1657 Rijksmuseum
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 3 117
Vooral rond 188090 ontstond er een voorkeur
voor halfzuiltjes en vrijstaande zuiltjes van hout
of gietijzer in vorm en versiering verwant aan
de sedert 186070 gebruikelijke modellen van
lantaarnpalen4 In het onderstaande zal ik aan de
hand van voorbeelden uit Assendorp vooral op dit
type winkelpui wat dieper ingaan Maar eerst nog
wat achtergronden van het winkelwezen in het
algemeen en een verkenning van het winkelbestand
in Assendorp in de laatste honderd jaar
Achtergronden
Tot ver in de negentiende eeuw was er veelal f
sprake van productie voor eigen gebruik f
er was een veel directer contact tussen producent
veelal in werkplaatsen en consument die bij wijze
van spreken om de hoek woonde Door de industrialisatie
werd het mogelijk om bijvoorbeeld
kruidenierswaren in kleine verpakking te leveren
hetgeen de detailhandel in die artikelen inclusief
de aanvoer met paard en wagen of per automobiel
in hoge mate zal hebben gestimuleerd Hierdoor
kwam er een scheiding tot stand tussen het
productiegebied en het consumptiegebied Waar
die gebieden voorheen samenvielen binnen een
regio vielen ze nu uiteen en werd het mogelijk om
producten wezenlijk goedkoper aan te bieden Dit
betekende de opkomst van het winkelwezen in het
begin van de twintigste eeuw
Parallel hieraan verliep de opkomst van de
grote producenten in de voedingsindustrie zoals
CSM suiker en stroop Zwanenberg vleeswaren
Van den Bergh en Jurgens beide margarine later
gefuseerd en vervolgens opgegaan in Unilever
Niemeyer tabak en koffie en Van Nelle tabak
koffie en thee Om zo voordelig mogelijk in te
kopen ontstonden er omstreeks 1900 coperaties
Ook in Assendorp zoals de Coperatieve Broodbakkerij
en Verbruikersvereeniging Vooruit
1904 aan het Assendorperplein of de Nieuwe
Coperatieve Zwolsche Winkelvereeniging 1903
aan de Assendorperstraat 6470 waar nu de Action
zit De onderlinge concurrentie tussen landelijke
coperaties zoals Enkab Centra VG en ViVo5
leverde natuurlijk ook weer hier en daar een extra
kruidenierswinkel op in Assendorp kwamen er op
deze wijze een Centrawinkel en een ViVowinkel
Voorbeeld van winkelpui
met etalagekast
1927 in Leiden Fotograaf
onbekend collectie
Rijksdienst voor
het Cultureel Erfgoed
objectnr 8874
Bouwtekening van de
hand van GG Post
uit 1904 van Assendorperplein
19 de
bakkerswinkel r en de
ingang van de stalling
voor de broodkarren
van de Coperatieve
Broodbakkerij en Verbruikersvereeniging
Vooruit Collectie
HCO
118 jrg 35 nr 3 zwols historisch tijdschrift
En er ontstonden winkelketens met een
fijnmazig netwerk van verzorgde en uniform
ingerichte kruidenierswinkels verspreid over
het hele land Deze ketens kwamen voort uit wat
veelal oorspronkelijk was begonnen als een enkele
winkel zoals de familiebedrijven Simon de Wit
Albert Heijn P de Gruyter Albino en De Spar
waarvan de laatste drie ook in Assendorp een vestiging
hadden Na de Tweede Wereldoorlog probeerden
de coperaties ook tegengas te geven aan
deze grootgrutters De meeste familiebedrijven en
coperaties bleken op den duur niet opgewassen
tegen de supermarkten die in de jaren zestig en
zeventig de voedingsmiddelenmarkt veroverden
Het zich snel ontwikkelende winkelwezen in
het begin van de eeuw bracht met zich mee dat
veel artikelen nu op andere wijze dan voorheen
werden aangeboden namelijk in standaardverpakking
waardoor de winkelier niets meer aan een
product hoefde toe te voegen maar dat ook niet
kon en de winstmarges afnamen
Een totaal andere maar zeker kwantitatief
gezien belangrijke factor die bijdroeg aan de
opkomst van nieuwe winkels was de verzuiling
Elke zuil kreeg op den duur zijn eigen kruidenier
groenteboer slager melkboer en bakker waardoor
in bepaalde branches het aantal winkels sterk
toenam Om een indruk te geven van het aantal
zuilen destijds in Nederland kunnen de volgende
categorien worden onderscheiden 1 christelijk
1a roomskatholiek 1b protestant 1b1
hervormd 1b2 gereformeerd 2 openbaar 2a
liberaal 2b socialistisch Als er daardoor binnen
een bepaalde branche steeds meer winkels kwamen
werd de spoeling steeds dunner en viel er op
den duur met een winkel geen inkomen meer te
verdienen
Hoe deze verzuiling in de praktijk uitpakte
vertelde mevrouw Balkestein mij mevrouw
Balkestein is de dochter van de bloemist die in
de jaren dertig gevestigd was op de hoek van de
GroenestraatCoetsstraat Toentertijd was Siebelt
Sigaren aan de Molenweg 53 een katholieke middenstander
dat gaf houvast Deze Siebelt maakte
reclame door briefjes in de brievenbus te deponeren
met daarop de aanmaning dat katholieken
hun rokertje vanzelfsprekend bij katholieke sigarenboeren
kochten Deze wijze van reclamemaken
werd echter niet op prijsgesteld in Assendorp
en er ontstond zowaar een kleine rel Overigens
rookte vader Balkestein geen sigaren van Siebelt
maar van Helderman Van Ittersumstraat 62
In de tweede helft van de vorige eeuw deed zich
een bijna omgekeerde ontwikkeling voor ten
opzichte van die van de eerste helft van de eeuw
De opkomst van het verschijnsel warenhuis aan
het begin van de twintigste eeuw en vervolgens
van de supermarkt in de naoorlogse periode zette
de kleine winkels zwaar onder druk Voor de
eerste super in Assendorp de PickPack aan de
Assendorperstraat 31 werd in 1959 een geheel
nieuw pand opgetrokken De komst van de zelfbedieningszaak
baarde opzien ook al betrof het
naar huidige begrippen gemeten slechts een kleine
supermarkt De kleine winkels waren kleinschalig
opererende eenmansbedrijfjes geweest die het op
den duur niet konden volhouden Tegenwoordig
gaat het naast de klassieke middenstandswinkels
die er in Assendorp ook nu nog veel zijn veelal
om vestigingen van grootschalig opererende
supermarkten franchisehouders van winkelketens
of winkeliers die vooral via internet verkopen
De winkel van Fruitema
hoek Molenwegvan
Ittersumstraat
werd in 1935 verbouwd
tot een Albinowinkel
naar een voor die tijd
zeer modern ontwerp
tot op de huidige dag
is de toen gemaakte
opvallende winkelpui
vrijwel onaangetast in
stand gebleven
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 3 119
Daarnaast zijn tegenwoordig veel winkels als
je die tenminste nog winkels in de traditionele zin
des woords wilt noemen ook totaal anders opgezet
het gaat om funshoppen en de klant moet
worden gelokt met toeters en bellen en met gadgets
maar ook met oude spullen in allerlei soorten
en maten die in leuke winkeltjes te koop worden
aangeboden
Je zou zelfs kunnen spreken van een winkelbeleving
als je een fles wijn gaat kopen bij de
winkel van Mondovino in de Assendorperstraat
hetzelfde geldt voor de felgekleurde winkel in
feestartikelen van Meinesz en Bennesz In de
kelder onder de winkel zit zelfs het Sinterklaasmuseum
de winkel wordt hiermee haast zelf een
museum Voor Waanders In de Broeren in de binnenstad
geldt min of meer hetzelfde de winkel is
een toeristische attractie geworden met een horecagelegenheid
in het koor van de voormalige kerk
Voor sommige speciaalzaken zoals een lijstenmaker
en een dierenspeciaalzaak is er een
markt gebleven of zelfs een nieuwe ontstaan
beauty en massagesalons of fitness en sportscholen
Deze markt strekt zich verder uit dan
vroeger toen het ging om een paar woonblokken
of een iets groter gebied maar dan toch een
beperkt deel van de wijk Zeker in het geval van
kruidenier slager bakker melkboer en groenteboer
die elk voor zich voorzagen in een deel van
de primaire levensbehoeften en met elkaar er voor
zorgden dat men voor de dagelijkse boodschappen
de wijk niet uit hoefde
Het ging bij die vroegere winkeltjes dus vooral om
de eerste dagelijkse levensbehoeften Maar ook
om secundaire behoeften inclusief reparatie en
zelfmaak zoals kledingmaker manufacturen
textiel schoenenmaker en fietsenmaker
Tegenwoordig gaat het veel meer om luxeartikelen
elektronica comfort en fastfood van allerlei
herkomst en in alle maten kleuren en gradaties
In de plaats van een complex van kleinschalig
opererende winkelstraten gaat het nu om de
koopgoot en een shopping mall waarbij ook de
De zelfbedieningszaak
Pickpack aan
de Assendorperstraat
31 in de jaren zeventig
Het was de eerste
supermarkt in de wijk
PickPack een welgekozen
naam enigszins
Amerikaans klinkend
in die tijd zeker een
aanbeveling werd in
1959 in opdracht van
ondernemer PF Francken
gerealiseerd naar
een ontwerp van de
Assendorpse architecten
Gebr Boxman Veel
oudere Assendorpers
kunnen zich de winkel
nog herinneren de
winkel heeft indruk
gemaakt Foto J de
Koning collectie HCO
120 jrg 35 nr 3 zwols historisch tijdschrift
functie en betekenis van kopen totaal veranderd
is kopen is vooral kijken geworden inclusief flaneren
het is nu vermaak en daarmee een serieuze
vorm van vrijetijdsbesteding Aansluitend op deze
meer luxe beleving van winkels en winkelstraten
zijn er ook winkels en bedrijfjes in de sector zorg
bijgekomen zowel paramedische zorg en thuiszorg
als zorg voor het uiterlijk De laatste categorie
ook weer in alle soorten en maten pedicures nailstudios
de meest uiteenlopende therapievormen
fitness en massagesalons
Naast de verandering van de aard van het
winkelwezen schaalvergroting warenhuizen
winkelketens gespecialiseerde winkels maar
ook door de ontzuiling speelde bij het verdwijnen
van veel van die betrekkelijk kortlevende
winkeltjes ook een rol dat er van regeringswege
een rem op het houden van een winkel gezet
werd om de middenstanders tegen zichzelf te
beschermen Er moest een minimale jaaromzet
worden gehaald en als dat een paar jaar niet
gebeurde werd de zaak gesloten Daarbij speelde
natuurlijk ook een rol dat de regering zich in de
naoorlogse periode dergelijke maatregelen kon
veroorloven er was immers voldoende werkgelegenheid
voor handen Dit in tegenstelling tot de
jaren dertig de crisistijd toen de winkeltjes als
paddenstoelen uit de grond schoten men leed
armoe en wilde zo niet moest iets bedenken om
een inkomen te hebben6 Waarschijnlijk speelde
hierbij ook een rol dat nieuwe middenstandsvergunningen
na het tot stand komen van de
WRO Wet op de Ruimtelijke Ordening 1965
alleen werden uitgegeven voor locaties waar een
winkelbestemming op lag In Assendorp zijn dat
tegenwoordig de Assendorperstraat en de Van
Karnebeekstraat
Toch kunnen veel oudere bewoners van
Assendorp zich nog goed herinneren dat de kleine
winkeltjes volop in bedrijf waren en deze formule
het tot ver in de twintigste eeuw heeft volgehouden
Hiervan getuigen op veel plaatsen de nog
betrekkelijk ongeschonden puien Nu aan het
begin van de eenentwintigste eeuw worden we
dagelijks geconfronteerd met nieuwe mogelijkheden
om via internet aan artikelen te komen Het
fenomeen winkel dat in het midden van de vorige
eeuw zijn hoogtepunt beleefde is daarmee een
typisch twintigsteeeuws verschijnsel
Assendorp als casus
De bovenstaand in algemene termen geschetste
ontwikkeling van de eeuw van de winkel kan
meer in detail gellustreerd worden aan de hand
van hetgeen er op dit gebied gebeurde in Assendorp
een oude arbeiderswijk gelegen net buiten
de omgrachte binnenstad van Zwolle Enerzijds
omdat er metterdaad veel dynamiek was waarbij
met name het winkelbestand steeds weer veranderde
Anderzijds omdat er tot op de huidige dag
relatief veel winkelpuien redelijk gaaf in tact zijn
gebleven waardoor men nog een fysieke indruk
kan krijgen van hoe het is geweest Daarbij moet
men zich ook realiseren dat de stadsvernieuwing
in de jaren 19701980 die ook in Assendorp om
zich heen greep vroegtijdig gestopt kon worden
waardoor niet heel OudAssendorp vervangen
werd door nieuwbouw
Onderstaand ga ik nader in op de ruimtelijke
verdeling in de tijd van al deze winkels Daarnaast
vertel ik wat over de in de loop der tijd vertegenwoordigde
branches en de aantallen winkels per
branche Tenslotte ga ik in op de bij de vormgeving
van de winkelpuien toegepaste bouwstijlen
Om het overzichtelijk te houden concentreer ik de
De hoek Groot Wezenland
en Assendorperstraat
Komend van
het centrum was dit tot
het eind van de jaren
vijftig voor de aanleg
van de Luttenbergstraat
en de sloop van de
op dat trac liggende
huisjes de entree van
de Assendorperstraat
Foto Keuzekamp collectie
HCO
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 3 121
aandacht op drie momenten in de tijd de situatie
rond 1900 rond 1950 en rond 2000
Ik ga niet in op de inrichting van de winkels
en ook niet op de wijze van gebruik met bij
voorbeeld een magazijn en wat dies meer zij
Aangezien ik niet ben opgegroeid in Assendorp
kan ik uit eigen herinnering niets vertellen over
de winkeliers zelf en hun gezinnen uit deze wijk
Bovendien hebben anderen dat voor mij al gedaan
en dan denk ik vooral aan Dick en Coleta Hogenkamp
die een drietal interessante humoristische
en gedetailleerde boekjes schreven over de Assendorper
middenstand
Niet elke winkel is een winkel
Als je in de oude adresboeken van Zwolle kijkt
en ziet wat daar allemaal wel en niet als winkel
geboekstaafd staat blijkt dat een overzicht lastig
te verkrijgen is Wat is bij voorbeeld de overeenkomst
tussen een groot bankgebouw zoals op de
hoek van de Van Nagellstraat en de Van Roijensingel
en een kleine winkel in een huiskamer zoals
in de buurt van de kruising Assendorperstraat
Molenweg Gaat het in beide gevallen om een
winkel
Bij het wel of juist niet beschouwen van een
winkel als een winkel heb ik daarom als uitgangspunt
genomen dat er door een particuliere
koper direct iets fysieks en concreets kan worden
meegenomen bovendien moet er sprake zijn van
een fysiek aanwezig en duidelijk zichtbaar en als
zodanig ook herkenbaar verkooppand Dit leidde
er toe dat ik bij voorbeeld wel de volgende typen
winkel heb meegenomen in mijn onderzoek
kleine vestigingen van makelaartaxateur en
verzekering viskramen wasserijen stomerijen
restaurants reclamebureaus autorijscholen
kopieerinrichtingen garages autobedrijven
autoonderdelen uitlaten accus ziekenvervoer
Zon winkel van binnenuit
Om toch iets van de sfeer die er toen in zon winkel heerste te kunnen proeven moge het volgende citaat
uit het Openingswoord van toenmalig wethouder Jaap Hagedoorn bij Gedane Zaken 2004 dienen
over de woning van familie van hem
Die woning bevond zich boven het Assendorper Warenhuis van de familie Westrik want mijn
oom was de jongste zoon Henk uit dat gezin De toegang naar de bovenwoning voerde in mijn herinnering
door de winkel waar het vol stond met kopjes en schotels huishoudelijk gerei en speelgoed Voor
een kind spannend vanwege dat speelgoed en ook angstig vanwege het serviesgoed Zon typisch
voorbeeld van wat we een Winkel van Sinkel zouden noemen alles was er te koop behalve misschien
hoeden en petten en dameskorsetten
Zo maar een voorbeeld van n van die vele Assendorper winkels Zij bepalen mede het karakter
van de wijk niet alleen de vele hoekwinkeltjes die de straat een bijzonder aanzien geven maar ook
de architectonische hoogstandjes zoals het pand van Jamin en dat van vroeger slager Groenenberg
Inmiddels is het merendeel van de kleine winkeltjes verdwenen en zijn er veel tot woningen omgebouwd
Een sfeerbeeld van de
Assendorperstraat
omstreeks 1960 het is
nog redelijk rustig en
er is nog ruimte men
fietst en vooral men
wandelt Links op de
hoek de zaak van Steen
manufacturen lingerie
kousenreparatie en
rechts ter hoogte van de
op de stoep geparkeerde
auto ook toen al met
de stoere winkelpui de
schoenwinkel van Bouma
tegenwoordig zit
hier schoenmakerij Potjes
Collectie auteur
122 jrg 35 nr 3 zwols historisch tijdschrift
fitness en sportscholen radiateurenreparatie
muziekinstrumentenmakers apotheken en smid
of smederij
De volgende typen heb ik niet in mijn onderzoek
betrokken kleine kerkjes in winkelachtige
panden de grotere kerken zijn sowieso geen
winkel administratiekantoren accountants
incassobedrijven grote vestigingen van makelaardijen
bank taxateur verzekering kantoren aan
huis al of niet met werkplaats waar geen sprake
is van de verkoop van losse artikelen of sprake is
van een woonadres zoals van een timmerbedrijf
aannemer kleermaker elektrisch installatiebureau
schilder behanger loodgieter fotograaf
bodedienst bezorgdienst transport beurtvaartsleepdienst
zorgverlenende eenmansbedrijfjes
fysiotherapie manicure logoakoupediste
magnetiseur fabrieken en fabriekjes confectie
ateliers groothandels grossierderijen architecten
grote opslagplaatsen van brandstof met
een kantoor veelal liggend aan het spoor langs
de Deventerstraatweg7 kiosken klaarblijkelijke
woonadressen alias kantoortjes werkplaatsen
van beroepsgroepen als schilders melk en groenteventers
en schoorsteenvegers
Naast dat uit deze opsommingen blijkt dat een
heldere en strikte verdeling in winkel en geen
winkel haast onmogelijk is en altijd een meer of
minder willekeurig karakter zal dragen komt
natuurlijk ook de grote variatie naar voren in het
aanbod van winkels en soortgelijke commercile
huizen in Assendorp in heden en verleden
Winkels in Assendorp wanneer en waar
Het onderzoeksgebied bestrijkt in principe alle
hoeken en gaten van Assendorp waar zich een
winkel bevindt of ooit heeft bevonden In de praktijk
komt dit neer op een paar straten met hun
directe omgeving een aantal clusters van enkele
dicht bij elkaar gelegen winkels of min of meer
op zichzelf staande winkels Die straten zijn de
Assendorperstraat Van Karnebeekstraat Molenweg
Van der Laenstraat Van Ittersumstraat en
Groeneweg Het betreft dus vooral de wijkdelen
OudAssendorp en NieuwAssendorp
Uit een door mij uitgevoerde analyse van
vooral de adresboeken van Zwolle uit de twintigste
eeuw en van het archief Bouw en Woningtoezicht
19001950 blijkt dat er in die hele eeuw
zon 500 winkels hebben bestaan de een wat
Het Assendorps Warenhuis
van Westrik op
de hoek Van Ittersumstraat
Enkstraat
omstreeks 1930 Later
zat in dit pand slagerij
Vos en nog weer later de
zuivel en kruidenierswinkel
van Gelderblom
tegenwoordig is het het
kerkgebouw van de
VrijKatholieke Kerk
Iets verderop de slagerij
van Cieraad die de pui
grondig verbouwde
Particuliere collectie
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 3 123
langer dan de ander en ook meerdere tot op de
huidige dag8 Omstreeks 1900 waren er circa 100
winkels in Assendorp omstreeks 1950 circa 400
en omstreeks 2000 circa 200 Als je weet dat er
omstreeks 1900 circa 5500 mensen in Assendorp
woonden omstreeks 1950 15000 en omstreeks
2000 11000910 betekent dat 1 winkel per 55
inwoners in 1900 1 per 375 in 1950 en weer 1 per
55 in 20009 Het gaat wat dit betreft dus niet om
echt grote veranderingen11 Maar als je kijkt naar
het gebied waarbinnen die winkels zich hoofdzakelijk
bevinden dan zie je dat vooral in het hart
van de wijk de dichtheid tot omstreeks 1940 sterk
toenam en daarna weer sterk afnam
De 500 gevonden winkels zijn als volgt over de
belangrijkste winkelstraten verdeeld Assendorperstraat
143 29 procent Van Karnebeekstraat
51 105 procent Molenweg 62 125 procent
dus in deze drie straten tezamen ongeveer de helft
van alle ooit aanwezige winkels Van Ittersumstraat
42 85 procent Groot Wezenland 29
6 procent Van der Laenstraat 23 5 procent
Rest 142 285 procent Overigens om de voor
de hand liggende reden een half achterland
zijn er nauwelijks winkels aan de buitenzijde van
Assendorp op een enkele uitzondering na zoals
Deventerstraatweg 55
Omstreeks 1900 de circa 100 winkels van rond
1900 in Assendorp liggen vooral en min of meer
regelmatig verspreid langs de Assendorperstraat
tot aan de Molenweg en langs de toenmalige
Ruimtelijke verdeling
van winkels over
Assendorp omstreeks
1900 Assendorp was
toen nog veel kleiner en
omvatte alleen Oud
Assendorp het gebied
tussen de Assendorperstraat
en de Deventerstraat
de huidige
Van Karnebeekstraat
en directe omgeving
124 jrg 35 nr 3 zwols historisch tijdschrift
Deventerstraat de huidige Van Karnebeekstraat
Langs de Molenweg vanaf de Van der Laenstraat
tot aan de Assendorperstraat de Groeneweg en
de Van Ittersumstraat liggen er ook nog wat De
overige winkels liggen hoofdzakelijk in het gebied
dat door deze winkelstraten wordt omsloten Het
gaat om een relatief klein gebied waar de meeste
winkels bij wijze van spreken tegen elkaar aan
leunen
De beide belangrijkste winkelstraten verschillen
sterk van elkaar De Deventerstraat de
oorspronkelijke uitvalsweg voor Zwolle naar het
zuiden was al sinds eeuwen een straat waar veel
bedrijvigheid heerste Naast cafs en andere etablissementen
lagen er langs deze straat van oudsher
ook altijd veel werkplaatsen bij voorbeeld een
wagenmakerij een touwslagerij en een smederij
maar ook zelfslachtende slagers en sigarenmagazijnen
Kortom vooral specialisatie in materieel
in verwerking van vlees waarschijnlijk direct
afkomstig uit de regio en in genotsartikelen
De Assendorperstraat was oorspronkelijk
een achterweggetje om direct de boerderijen te
kunnen bereiken die verstrooid langs de Assendorperdijk
lagen Deze landweg liep langs en over
een enk een dekzandrug in het landschap waar
akkerbouw plaatsvond Na de komst van de Centrale
Werkplaats van de Staatsspoorwegen in 1869
breidde Assendorp zich in de loop van een aantal
decennia snel uit Een en ander leidde er toe dat
er zich ook een middenstand vestigde vooral
van winkeliers en met name langs de Assendorperstraat
Zoals de omstreeks 1900 doorgevoerde
naamsverandering al aangeeft werd dat de hoofdof
dorpsstraat van Assendorp waarbij eerst nog
een onderscheid was tussen de eigenlijke Assendorperstraat
vanaf de stad tot aan de Enkstraat
en aansluitend de Verlengde Assendorperstraat
De transitie van landelijke gemeenschap naar
arbeiderswijk raakte omstreeks 1900 voltooid
Omstreeks 1950 terwijl Assendorp inmiddels
zijn definitieve grootte qua oppervlak heeft
bereikt is de ligging van de in bedrijf zijnde
winkels in 1950 sterk veranderd ten opzichte van
1900 Een groot deel van de circa 400 nu aanwezige
winkels een verviervoudiging in vijftig jaar
ligt langs de Assendorperstraat met een groot
aantal nieuwe winkels in het toen nog vrij nieuwe
tweede deel van de straat en de Van Karnebeekstraat
op veel plaatsen zelfs lepeltjelepeltje
Beide straten zijn nog steeds de belangrijkste
winkelstraten in Assendorp met veel nieuwe winkeladressen
Ook langs de Molenweg Groeneweg
Van der Laenstraat en Van Ittersumstraat zijn er
veel winkels bijgekomen En niet alleen in het
door de genoemde straat omsloten gebied maar
ook daarbuiten liggen heel wat solitaire winkels
of winkels in kleine clusters zoals in de buurt van
de Tuinstraat en Venestraat en in de omgeving van
de Hortensiastraat en Gladiolenstraat
De belangrijkste reden voor deze toename is
vooral gelegen in de crisis van de jaren dertig een
wereldwijd traumatische ervaring met name voor
de arbeidersklasse zeker in Assendorp waar de
inkrimping en tenslotte opheffing van de Centrale
Werkplaats een groot en direct voelbaar verlies
aan arbeidsplaatsen tot gevolg had De hoge
werkeloosheid in combinatie met de karige werkloosheidsvoorzieningen
bracht met zich mee dat
veel bewoners een alternatief inkomen trachtten
te verwerven zoals door het exploiteren van een
winkeltje Vanuit de heringerichte huiskamers
werden artikelen verkocht met een meestal uiterst
kleine winstmarge
Het starten van een eigen winkeltje werd nog
eens in de hand gewerkt door de toen tot volle
bloei komende verzuiling waardoor er ogenschijnlijk
voor elke branche een veelvoud aan
winkels nodig was Gevolg was natuurlijk wel dat
daardoor de spoeling met eenzelfde veelvoud verkleinde
Het ging waarschijnlijk vaak om een proberen
tegen beter weten in omdat er toch niets
anders te doen was een niet geheel onmogelijke
maar wel nadrukkelijk tijdelijke oplossing op weg
naar andere en hopelijk betere tijden
Omstreeks 2000 nu is het beeld opnieuw sterk
veranderd en in zekere zin teruggedraaid naar
de situatie zoals die aan het begin van de eeuw
bestond De 200 aanwezige winkels meer dan
een halvering ten opzichte van 1950 liggen
weer vooral langs de Assendorperstraat terwijl
ook langs het eerste gedeelte van de Van Karnezwols
historisch tijdschrift jrg 35 nr 3 125
beekstraat nog een duidelijke concentratie van
winkels aanwezig is De overige nog bestaande
winkels zijn naar het lijkt wat willekeurig over de
wijk uitgestrooid Voor het merendeel hiervan
geldt overigens dat ze al in de loop van de jaren
negentig verdwenen zijn Dit betekent dat de werkelijkheid
van dit moment het jaar 2018 een nog
nadrukkelijker beeld geeft van de concentratie die
in de tweede helft van de twintigste eeuw plaatsvond
Vrijwel alle winkels langs de Molenweg en
de Groeneweg en in de directe omgeving van de
Hertenstraat zijn nu opgeheven
Oorspronkelijk waren de Assendorperstraat
en Molenweg gelijkwaardig twee ontsluitingswegen
van de enk De Molenweg werd op den
duur minder belangrijk en bleef smal met later
duidelijk veel minder winkels Overigens met
relatief veel winkels op de hoeken met zijstraten
waarbij nauwelijks meer uitbreiding of modernisering
plaatsvond Langs de Molenweg hielden
de uitbaters van winkels er mee op de straat
verstilde en de winkelpanden werden van binnen
geschikt gemaakt voor bewoning de buitenkant
bleef gelijk en in de oorspronkelijke etalages
werd vitrage opgehangen Er ontstonden vitragewinkels
In de Assendorperstraat daarentegen is
vooral de modernisering steeds doorgegaan
Ruimtelijke verdeling
van winkels over
Assendorp omstreeks
1950 de strook aan de
noordkant van Assendorp
is nog in ontwikkeling
net als een deel
van de Pierik
126 jrg 35 nr 3 zwols historisch tijdschrift
Hierdoor zijn veel oorspronkelijke winkelpuien
verdwenen met gelukkig in ieder geval als
uitzondering enkele fraaie exemplaren zoals
het overbekende Jugendstilpand Assendorperstraat
78 een van de bouwkundige sieraden
in Assendorp Inmiddels zijn er zelfs weer vitragewinkels
heropend al of niet op min of meer
uitgestorven plekken zoals Asian Massage
Assendorperstraat 18 Traditionele Thaise
Massage Van Karnebeekstraat 56 Sushipoint
Assendorperstraat 10 Emres Herenkapsalon
Assendorperstraat 157 en fietsenmaker Gevorgian
een Georgische of Russische achternaam
Assendorperstraat 150
Naast dat de nieuw vertegenwoordigde branches
tekenend lijken te zijn voor het huidige tijdsbestek
van grote welvaart is het ook opvallend dat
het merendeel van de uitbaters een nietNederlandse
herkomst heeft en ten dele zelfs een niet
Europese De betreffende uitbaters lijken op zoek
te zijn naar wat er in die nieuwe sectoren mogelijk
is als het gaat om ook voor de wat langere duur
een boterham te verdienen
Ruimtelijke verdeling
van winkels over Assendorp
omstreeks 2000
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 3 127
Molenweg 95 een voorbeeld
van een hoekwinkel
als vitragewinkel
Begin twintigste eeuw
zat er een schoenenwinkel
vanaf de jaren
dertig een slagerij en
aan het eind van de
vorige eeuw nog een
tijdje een verfwinkel
tot op de huidige dag
nog herkenbaar aan het
verweerde uithangbord
met daarop verf
De tabakswinkel van
Lenderink t Hoekje
Assendorperstraat
85 hoek Resedastraat
wordt in de jaren zeventig
grondig verbouwd
en flink uitgebreid De
oorspronkelijke gevel
van het hoekwinkeltje
is zorgvuldig gestut en
blijft behouden het
totale winkeloppervlak
wordt verviervoudigd
schaalvergroting op
kleine schaal Foto Ben
Kam
128 jrg 35 nr 3 zwols historisch tijdschrift
Winkels in Assendorp wat
Als we de samenstelling van het winkelbestand
in 1900 in 1950 en in 2000 met elkaar vergelijken
springt een aantal zaken in het oog Wat eerst en
vooral opvalt is dat er een sterke verschuiving is
opgetreden van winkels voor primaire kruidenier
slager bakker groenteboer en zuivel secundaire
schoenen en kleding en tertiaire levensbehoeften
luxeartikelen genotsartikelen zoals
drank tabak en juwelen naar winkels voor kanten
klaareten sport fitness makelaars eethuisjes
en zorgverleners Verder valt op dat die oorspronkelijk
secundaire behoeften voor een groot
deel bestonden uit herstelwerk schoenmakers
en de levering van materialen waarvan dan in
eigen beheer of uitbesteed een eindproduct moest
worden gemaakt textiel en manufacturen Deze
verschuivingen kunnen worden gellustreerd met
zogenoemde taartdiagrammen
Het beeld dat het taartdiagram van 1900 oplevert
is redelijk overzichtelijk circa 100 winkels
waaronder 11 bakkers en even zoveel slagers
inclusief varkensslager spekslager en poelier
vervolgens als goede tweede 7 kruideniers en 5
schoenmakers en dan een groep met 34 vertegenwoordigers
met onder meer cafs tabak manufacturen
en een smid annex fietsenhandel De acht
branches met n vertegenwoordiger omvatten
een bloemist fotograaf houthandel boek en
muziekhandel brandstofhandel mandenmaker
touwslagerij en een handel in gemailleerd goed
Wat er zich verbergt achter de 24 winkels waarvan
ik de branche niet heb kunnen achterhalen zal
waarschijnlijk het totaalbeeld niet sterk veranderen
sterke concentratie op de primaire levensbehoeften
overigens zonder groenten en fruit die
werden vaak aangeboden door venters12 gevolgd
door genotsmiddelen waaronder ook een caf
en onderhoud reparatie Een duidelijk beeld
functioneel en overzichtelijk
Uit het taartdiagram 1950 blijkt het beeld flink
veranderd te zijn Op dat moment leverden kruideniers
het grootste aandeel 52 winkels dat wil
zeggen n op de acht winkels was kruidenier13
Vervolgens is er flinke groep met elk 2025 vertegenwoordigers
die vooral in de andere primaire
levensbehoeften voorzien inclusief tabak waaronder
kapper schoenen tabak slager banket
bakker en groenteboer En dan een groep voor de
minder direct benodigde levensbehoeften zoals
bloemen boeken en juwelen met elk tussen 59
vertegenwoordigers Dan hebben we al 78 van de
winkels gehad en resteren er nog enkele tientallen
met hooguit vier tot drie maar voor het merendeel
slechts twee of n vertegenwoordigers waaronder
vier maal snoep en evenzoveel vis maar ook
twee dameshoedenateliers een naaimachine
De uitbundig met krullend
houtsnijwerk
marmer in verschillende
soorten en metselwerk
in sierbaksteen
uitgeruste hoekwinkel
Assendorperstraat 78
een fraai voorbeeld van
Jugendstil uit 190708
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 3 129
winkel een kousenreparatiebedrijf en zelfs een
touwslagerij
Omstreeks 2000 is het beeld totaal veranderd
er heeft naast schaalvergroting supermarkten
specialisatie plaatsgevonden Een mooie illustratie
daarvan vormen de vertegenwoordigers van landelijk
opererende gespecialiseerde winkelketens
met in Assendorp bij voorbeeld Trekpleister drogist
Mitra slijterij Cartridge Europe inktpatronen
en Primera gemaksartikelen
Kledingzaken vormen als meest voorkomende
branche bijna een tiende van het totaal De overige
vaak geheel nieuwe branches zijn hooguit met
drie winkels vaker met slechts met n winkel
vertegenwoordigd De vaak zeer kleine kruideniers
zijn vrijwel allemaal verdwenen er zijn twee
supermarkten Jumbo en Boni voor in de plaats
gekomen En ook vlees groente en brood worden
tegenwoordig vooral in de supermarkt aangeboden
Het komt er samenvattend op neer dat de
primaire levensbehoeften nu gekocht worden
in de super of in afhaalvorm in de secundaire
behoeften nog steeds wordt voorzien maar veel
minder via eigenmaak of reparatie de branche
voor tertiair of luxe niet sterk veranderd is en er
een vierde laag zorg en comfort is bijgekomen en
die inmiddels ook sterk vertegenwoordigd is
Ze hadden een winkel
Zoals ik aangaf hebben anderen al in ruime mate
aandacht gegeven aan de uitbaters van de winkels
in Assendorp Toch wil ik enkele meer algemeen
geldende aspecten rond al deze zzpers avant la lettre
noemen omdat die elders tot nog toe nauwelijks
werden behandeld
Tot zeker het einde van de jaren zestig was het
gebruikelijk dat als een vrouw trouwde zij dan
stopte moest stoppen met werken Bij de winkelmiddenstand
gebeurde echter vaak het omgekeerde
De vrouw begon juist n haar huwelijk te
werken te weten in de winkel en als gelijkwaardig
aan haar partner zij het vaak wel in totaal verschillende
rollen Op fotos van deze winkels is
regelmatig te zien dat juist mevrouw de eigenlijke
winkel dreef al dan niet met een of twee winkel
Overzicht van het aantal winkels per
branches in Assendorp omstreeks
2000
Overzicht van het aantal winkels per
branches in Assendorp omstreeks
1900
Overzicht van het aantal winkels per
branches in Assendorp omstreeks
1950
130 jrg 35 nr 3 zwols historisch tijdschrift
meisjes Vaak was ze daarbij gehuld in een keurig
gestreken wit winkelschort
Regelmatig staat ook het echtpaar pontificaal
op zon foto hetzij achter de toonbank en vr
keurig ingerichte schappen hetzij op de stoep
vr de winkel met als achtergrond een prachtig
ingerichte etalage Soms ging het hierbij om een
jubileum van de zaak of een gedenkwaardige
dag soms ook om iets anders bij voorbeeld wie
de mooiste etalage kon maken Het lijkt alsof die
echtparen zeggen Die winkel is van ons beiden
we doen het samen en we doen het goed Het zijn
klassieke beelden uit de jaren vijftig die iedereen
die die tijd bewust heeft meegemaakt zich wel kan
herinneren
Het was overigens niet zo vreemd dat de
vrouw vooral in de winkel werkte De echtgenoot
was vaak met de kar de wijk in om zijn waren uit
te venten zoals verse zuivel versgebakken brood
of aardappels en groenten De man was daarnaast
vaak ook bezig met de aan en afvoer van de winkelwaar
of met het verslepen van de koopwaar
vanuit het magazijn naar de winkel vooral de
zwaardere artikelen Kortom een voor de hand
liggende taakverdeling die in de praktijk handig
was en prima werkte Het echtpaar Koekkoek
ging wat die taakverdeling betreft nog een stapje
verder Zij lieten op de hoek van de Leliestraat en
de Molenweg een dubbele winkel bouwen zodat
ze allebei een eigen winkel hadden mevrouw
Koekkoek een drogisterij en de heer Koekkoek
een zuivelwinkel en dat alles succesvol en jaren
achtereen
De adresboeken van de gemeente Zwolle vertellen
in dit verband bezien nog een ander apart
verhaal Regelmatig is na verloop van jaren
waarin de winkel onder de naam van de echtgenoot
terug te vinden is sprake van een weduwe
die ineens op dat adres wordt genoemd en als
winkelierster aangeduid dat wil zeggen met de
voorletters van haar man maar wel met de meisjesnaam
toegevoegd Wed J Jansen geboren de
Vries De man de winkelbaas is dan overleden
en de vrouw zet de zaak voort Het komt zelfs
voor dat zij uiteindelijk naar een ander adres verhuist
en haar zoon de zaak voortzet de achternaam
wordt dan weer enkel maar heeft meestal
wel nieuwe initialen Welk leed zit er soms
verborgen achter dat formele veranderen van
namen en adressen
Leesbibliotheek
Een bijzonder en min of meer op zich zelfstaand verschijnsel is de opkomst
en ondergang van de particuliere leesbibliotheek Je kon bij zon instelling
voor een luttel bedrag een paar boeken lenen Vaak werd daarbij elke week
het geleende teruggebracht en een nieuwe stapel boeken voor het hele gezien
meegenomen Als we dit verschijnsel een beetje ruim in de tijd bezien waren
er omstreeks 1950 zes leesbibliotheken in Assendorp
Ludeking Assendorperstraat 250 in ieder geval 193373
Stoffer Assendorperstraat 4 195361
boekhuis Sassenpoort Molenweg 131 1933
Rakers later Jakma Assendorperstraat 110 1933
Voskuil Groot Wezenland 40 194050
Theo Smit Assendorperstraat 117 194053
Zie ook Aangaande Assendorp p 96 Gedane Zaken p 53
De voormalige leesbibliotheek inmiddels winkel geworden van Ludeking
aan de Assendorperstraat 250 in 1991 Mevrouw Ludeking werd toen
gefotografeerd ter gelegenheid van haar tachtigste verjaardag
Collectie Hogenkamp
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 3 131
Maar er is ook het prachtige voorbeeld geleverd
door mevrouw Van t Spijker dat je zon
winkel als vrouw ook helemaal alleen kunt runnen
zij dreef decennialang een kruideniersbakkerswinkel
aan de Molenweg 88 Haar grootvader
was in 1890 op dit adres met de winkel begonnen
Er kwamen dependances aan de Vispoortenplas
en op Assendorperstraat 232 Toch moesten deze
winkels op den duur sluiten waarbij mevrouw
Van t Spijker in 1974 de laatste was die haar winkeldeur
sloot
Nog een boeiend fenomeen is dat er voor
bepaalde familiewinkels zelfs decennialang
durende tijdreeksen gereconstrueerd kunnen
worden zoals bij Haverkort slagers tegenwoordig
Assendorperstraat 49 Kale juweliers Assendorperstraat
100 Krisman schoenverkopers
Assendorperstraat 120 en Reuvers sportartikelen
Assendorperstraat 126 allemaal al sinds
de jaren dertig neringdoend in Assendorp Het
was dan vaak zo dat er in de loop van de tijd met
de winkel door Assendorp werd gehopt Zo gaan
Reuvers schoenen later sportartikelen en Voerman
fotograaf beiden het hoekje om Reuvers
van de Molenweg 111 naar de Assendorperstraat
De feestelijke opening
van de kruidenierszaak
van Nijmeijer Molenweg
24 omstreeks
1950 met mevrouw
Nijmeijer l en drie
winkelmeisjes Collectie
Hogenkamp
Deze met verschillende
vleessoorten rijkbeladen
etalage droeg in
1951 bij aan de feestvreugde
van de toen
veertig jaar bestaande
slagerij van R ter
Moolen op Assendorperstraat
62 Collectie
Hogenkamp
132 jrg 35 nr 3 zwols historisch tijdschrift
126 en Voerman van Groot Wezenland 6 naar Van
Karnebeekstraat 7 En Krisman kwam ik tegen op
Van Ittersumstraat 87 Assendorperstraat 200 en
Assendorperstraat 120 het huidige adres
Net als bij de winkeliers vallen er ook bij de
architectenbureaus die betrokken waren bij de
vele nieuwbouw en verbouwprojecten familiedynastien
te onderscheiden zoals De Herder
Lankhorst Meijerink en Ruberg
Winkels in Assendorp hoe
Dat de vitragewinkels een onmiskenbaar onderdeel
vormen van het straatbeeld in Assendorp
staat buiten kijf op veel plaatsen zie je de grote
ramen al of niet afgedekt door meer of minder
verzorgde vitrages of jaloezien Wat opvalt als je
wat langer kijkt naar die voormalige winkelpuien
en ze met elkaar vergelijkt is dat er bepaalde
Het echtpaar Koekkoek liet in 1937 een dubbele zaak bouwen aan de Molenweg
242 een drogisterij en een zuivelwinkel De foto is gemaakt in de drogisterij het
territorium van mevrouw meneer die de zuivelwinkel dreef stond voor de gelegenheid
ook even achter de toonbank van zijn vrouw Collectie Hogenkamp
Meewerken
In die winkeltjes werkten naast vader en moeder doorgaans ook andere
gezinsleden mee Jan Wolkers heeft dit fraai beschreven Ik doel op zijn
navrante en tegelijkertijd ook humoristische verhaal over de teloorgang
van de winkel van zijn ouders Ze hadden in de jaren dertig in Oegstgeest
een kruidenierswinkel die als gevolg van de crisis steeds minder omzet
maakte met onder meer als gevolg dat er ook steeds minder kon worden
ingekocht het aanbod verschraalde Bij het niet voorradig zijn van een artikel
werden Jan of zijn oudere broer dan naar de concurrent gestuurd om
daar snel het gewenste product te halen Ondertussen hielden zijn ouders
de klant aan de praat
Terug naar Oegstgeest 1965 p1156
Het vooroorlogse verpakkingspapier van Van
t Spijker met zorgvuldig ontworpen en wervende
boodschap Collectie Hogenkamp
De winkel van Voerman aan het Groot Wezenland 6
in de jaren dertig Particuliere collectie
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 3 133
typen vallen te onderscheiden Is daar misschien
systeem in aan te brengen en zijn er overeenkomsten
te vinden Ik onderscheid hiertoe drie
typen elk min of meer representatief voor de
verschillende meetmomenten het klassieke type
rond 1900 het interbellumtype en het woonkamerwinkeltje
rond 1950 en het diffuse type rond
2000
Ik ben hierbij niet alleen afgegaan op het
tegenwoordige uiterlijk van een oude of nog
bestaande winkel maar ik heb ook gelet op originele
bouwtekeningen in de archieven van de
gemeente Zwolle bouwtekeningen die meestal
een vergunningaanvraag voor nieuwbouw of verbouw
ondersteunen Het klassieke type zal hierbij
vanwege de interessante vorm relatief veel aandacht
krijgen Bij het systematisch doorwerken
van dit archief bleek dat de winkels in Assendorp
van eind negentiende eeuw tot midden vorige
eeuw veelal ontstaan zijn door de verbouwing van
een woonhuis hetgeen dan vaak een winkelwoning
opleverde op de begane grond de winkel met
daarachter de woonkamer en keuken en de slaapkamers
op de bovenverdieping of met daarboven
de gehele woning van het winkeliersgezin Er zijn
dus in die periode afgezien van bij voorbeeld de
grote hoge panden aan de Assendorperstraat veel
minder winkels of winkelwoningen in de vorm
van nieuwbouw ontstaan
Klassieke type winkelpui kleine tempeltjes
Het klassieke type kenmerkt zich door twee tegen
de muur geplakte vierkante namaakzuilen zogenoemde
pilasters naast de etalage en naast de
entree Omdat juist die pilasters zo beeldbepalend
zijn geef ik daar wat meer informatie over
De pilasters hebben namaak als ze zijn bij de
meeste winkelpuien geen dragende functie het
gaat om ornamenten Het basement draagt soms
een gestileerde versiering bij voorbeeld een
uitgehakt en herhaald bloemmotief En ook de
schacht is vaak bewerkt zoals met cannelures
aantal smalle verticale groeven vaak drie stuks
een zogenoemd triglief of is uitgevoerd in siermetselwerk
al of niet met geglazuurde baksteen
Florale motieven willen nog wel eens helpen
om de pui een deftige iets Jugendstilachtige uitstraling
te verlenen het zijn vaak mooie voorbeelden
van de bekende zweepslagmotieven van de
genoemde bouwstijl
De Assendorperstraat
omstreeks 1910 Er zijn
zeker al winkels zoals
rechts op de voorgrond
de Vleeschhal Volksbelang
van H Lenderink
op nummer 78 maar
de bomen en de midden
op de straat wandelende
man suggereren
toch vooral een rustige
groene woonstraat
Collectie Hogenkamp
Het klassieke type gellustreerd
aan de hand
van Assendorperstraat
52 Ogenschijnlijk een
vitragewinkel maar
nog steeds in bedrijf
tegenwoordig als
kapper ter weerszij
van etalage en entree
bevindt zich een pilaster
met basement
schacht en kapiteel
134 jrg 35 nr 3 zwols historisch tijdschrift
Bouwkundige details van de voormalige winkelpanden een bewerkt basement van een pilasters met een gestileerde drakenkop met
gespleten tong Assendorperplein 19 een paar verzorgde en daarmee sierlijke schachten van pilasters Van Ittersumstraat 85 en Assendorperstraat
78 enkele met Jugendstilmotieven opgesmukte schachten van pilasters Van Ittersumstraat 87 en Groeneweg 36 met in
het kapiteel zelfs een gestileerde boterham het betrof een bakkerswinkel en een paar voorbeelden van kapitelen Molenweg 50 Assendorperstraat
52 en 50 en Van Ittersumstraat 36 en tenslotte wat siermetselwerk Van Ittersumstraat 46
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 3 135
De vorm van de kapitelen is vrijwel altijd
gebaseerd op het kapiteel van de composiete
orde uit de Oudheid14 Later werd de detaillering
verwaarloosd en werd er een gestileerde basisvorm
gebruikt met bijvoorbeeld drie groefjes
op kapiteel of in de pilaster zelf Zon gestileerd
kapiteel heeft vaak een karakteristieke vorm een
iets naar voren hangende schoenendoosvorm die
naar onder toe uitbolt en dan weer met een haak
inspringt en hol en bol weer terug naar de gevelwand
De natuurstenen kapitelen en basementen met
vaak zeer verfijnde versieringen zoals die bij
sommige klassieke winkelpuien nog steeds zichtbaar
zijn konden worden verkregen bij steenhouwerijen
waarbij de keuze werd vergemakkelijkt
door modellenboeken Ze werden dan op bestelling
gemaakt niet meer met de hand maar met
behulp van een machine Een voorbeeld van zon
modellenboek heb ik helaas nog niet kunnen
vinden
Het is natuurlijk opmerkelijk dat zelfs de
kleinste middenstander zich zon pui permitteerde
De vraag is of dat wel altijd verstandig was
Het had namelijk tot gevolg dat de noodzakelijke
startinvestering nog groter werd terwijl toch een
betrekkelijk onzeker bestaan tegemoet getreden
werd Hoe dit ook zij het bouwen van een speciaal
ontworpen winkelpui met meer of minder subtiele
verwijzingen naar de tempels uit de Oudheid
droeg bij aan naamsbekendheid van de winkel
en leverde tevens een positieve bijdrage aan het
straatbeeld Dit fenomeen van het imiteren van
bouwstijlen is niet alleen een illustratie van het
afdalen op de maatschappelijke ladder van de
gewoonten in hogere kringen er is meer aan de
hand Ook toen al had materie in de vorm van de
in al die winkels aangeboden goederen een haast
goddelijke status Die goddelijke artikelen moesten
natuurlijk verkocht worden in tempelachtige
gebouwen Iets wat heden ten dage nog weer een
fase verder gekomen is namelijk in de vorm van
uitwassen van onze gerichtheid op materie
Boven de etalages hangend tussen de kapitelen
bevindt zich meestal een brede strook die vaak
werd gebruikt voor de naam van de uitbater en of
voor de brancheaanduiding zoals Sigarenmagazijn
Kruidenier of Brood fraai uitgevoerd met
handgeschilderde letters die op het betreffende
moment in de mode waren Dat de pilasters geen
dragende functie hebben is al opgemerkt maar
het is nog gekker de brede strook boven de etalage
rust niet p de kapitelen en dus ook niet op
de quasizuilen maar hangt er precies tussenin
De zorgvuldig behouden en ook goed onderhouden uitbundig gedecoreerde
bakkerswinkel van Moossdorff aan de Groeneweg 36 De muurreclame rechtsboven
is omstreeks 2005 op suggestie en met hulp van de Vrienden van Assendorp
op duurzame wijze gerestaureerd
136 jrg 35 nr 3 zwols historisch tijdschrift
De etalage wordt aan de onderkant afgesloten
met een gelede en schuin aflopende vensterbank
waaronder zich een plint of paneel bevindt dat
gestuukt is of met namaaktegels afgewerkt
Soms is dit paneel uitgevoerd in siermetselwerk
bestaande uit verschillend gekleurde bakstenen
van hetzelfde type De kleine gaten in de gevel op
maaiveldhoogte voor de ventilatie van kelder of
kruipruimte zijn veelal afgedekt met een gietijzeren
roostertje soms voorzien van een fraai
sierpatroontje Naast de kruipruimte wordt ook
de winkel veelal structureel geventileerd f via
gietijzeren roosters in de hoeken van de etalageramen
of via spleetjes boven of onder de etalages
Condensvorming kon echter nooit helemaal
voorkomen worden met name s nachts Ik herinner
me vanuit mijn jeugd dat winkeletalages in de
vroege morgen vaak beslagen waren
Op het betrekkelijk eenvoudige stramien van de
klassieke winkelpui zijn allerlei variaties mogelijk
De pilasters kunnen op verschillende wijze
zijn uitgevoerd als stucwerk dat vervolgens is
geschilderd of in een met van de rest van de gevel
Voor de ventilatie van
de winkel en vooral
van de etalage ter
voorkoming van condensvorming
zitten
bij Van Ittersumstraat
110 sierlijke gietijzeren
roostertjes in de bovenhoeken
van de etalage
ze vallen nauwelijks op
de stille bewijzen van
vroeger vakmanschap
hetzelfde geldt natuurlijk
voor de subtiele wijze
waarop het hout van
het kozijn is bewerkt
Van Ittersumstraat 57 in 1912 werd de bestaande woning met alleen een zolder onder een schuin dak verbouwd
P Cieraad door de ontwerper A Krijger foutief geschreven als P Sieraad zie bouwtekening vestigde
er zijn Vleeschhouwerij en de zolder werd een volwaardige verdieping met als resultaat een fraai gedetailleerde
pui met drie pilasters van het ene type en twee links en rechts aan de zijkanten van een wat zwaarder
type het laat zien dat pilasters in trek waren Helaas is de balustrade langs de dakrand inmiddels verdwenen
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 3 137
afwijkende baksteensoort regelmatig met een
wit geel of zwart geglazuurde baksteen of zelfs
in een betrekkelijk gecompliceerd patroon van
verschillend gekleurde bakstenen Zo zag ik ook
een tot alleen het kapiteel gereduceerde pilaster en
zelfs een vitragewinkel met ter weerszij van de etalage
dubbele pilasters Uit alles blijkt dat zowel de
opdrachtgever als de ontwerper n de metselaar
zich hebben uitgeleefd
Boven de entreedeur die voor het gemak
een slagje breder is dan een normale huisdeur
zit altijd een bovenlicht soms in glasinlood
uitgevoerd soms gebruikt om er de naam van
de winkelier op te schilderen of zoals bij Assendorperstraat
87 waar in de jaren 19301950 een
groenteboer zat om er een fruitmand uitgevoerd
in glasinlood aan te brengen Af en toe zitten er
naast de entreedeur ook nog smalle zijvensters
alles natuurlijk met het oog op de lichttoetreding
in de winkel De entreedeur bestaat om diezelfde
reden vaak ook zelf voor een groot deel uit glas
met onderin een dicht deurpaneel Met name bij
de meer uitgesproken Jugendstilpuien zijn die
voordeuren vaak pareltjes van toegepaste kunst
en wat de uitvoering betreft ook voorbeelden van
goede ambachtelijkheid
Voor die lichttoetreding was ook boven de etalage
vaak een lichtstrook aangebracht uitgevoerd
als een serie kleine vierkanten raampjes waarvan
er twee open kunnen als klapraampjes voor de
ventilatie Omdat een etalage vaak naar binnen
toe afgesloten was drong er via die kant geen licht
door in de winkel vandaar deze truc bovenlangs
Ondanks dit bewust creren van lichtopeningen
was het toch altijd wat donker in zon winkel
reden dat er meestal ook kunstlicht brandde
Links Een voorbeeld
van de wijze waarop
het bovenlicht boven de
entree gebruikt werd
bij deze groenteboer
is er een fruitmand
uitgevoerd inglasen
lood aangebracht
Assendorperstraat 87
Aan het metselwerk
rondom is nog te zien
dat de hele entreepartij
niet oorspronkelijk is
het is het resultaat van
een verbreding van de
voordeur
De Jugendstilentree van
Assendorperstraat 56
met in houtsnijwerk
uitgevoerde zweepstijlornamenten
fraaie
doorlopende krullen
tussen twee sobere
in witgeglazuurde
baksteen uitgevoerde
pilasters
De voormalige
bakkerswinkel van
H van Limburg uit
1923 naar ontwerp van
M Meijerink Van
Ittersumstraat 46 een
hoekwinkel met vier
pilasters en boven de
entree een fraai gedetailleerd
balkonnetje
dat geschraagd wordt
door consoles opgetrokken
in uitkragend metselwerk
138 jrg 35 nr 3 zwols historisch tijdschrift
Een belangrijke want vaak met een sterk
beeldbepalende rol variant is de hoekwinkel
de entree op de hoek van twee straten en met ter
weerszij een etalage met op elke overgang een
pilaster totaal vier Vooral op de hoeken van de
Molenweg en van de Van Ittersumstraat resteren
er nog veel van deze hoekwoningen weliswaar als
vitragewinkel maar de puien zijn hier en daar nog
vrijwel ongeschonden
Soms zit er boven de entree ook nog een klein
en sierlijk vormgegeven balkonnetje een erker
of een dakkapel naar het lijkt vooral voor de sier
misschien ook wel om het aanzien van het pand
te vergroten zon balkon heeft natuurlijk ook een
praktische functie je staat er droog als het regent
Interbellumtype
Na de Eerste Wereldoorlog werd er na een periode
met veel aandacht voor neostijlen soberder
en meer praktisch gericht gebouwd Dit komt ook
tot uitdrukking bij de nieuwbouw of verbouw van
winkelpuien Een veel eenvoudiger meer robuust
type winkelpui ontwikkelt zich ik noem dit type
het interbellumtype al of niet met een toch wat
joyeuzere Art Decovariant
Het interbellumtype kenmerkt zich door een
strakke stevige opzet bestaande uit een entree
met veel glas al of niet gelegen in een portiek
met daarin ook de ingang naar de bovenwoning
een grote etalage met steeds daarboven net als
bij het klassieke type een serie kleine raampjes
Voor de glazen entreedeur was vaak een schuine
buis aangebracht waarmee de deur kon worden
geopend een slimme constructie zodat iedereen
groot of klein door tegen de buis te drukken de
deur open kon doen en niet tegen het glas ging
drukken
De interbellumpui is meestal enigszins stoer
uitgevoerd zware deurposten en ander zwaar
houtwerk stevig en zonder opsmuk gemaakt om
tegen een stootje te kunnen En inderdaad tot op
de huidige dag zijn er nog winkels van dit type in
Assendorp in gebruik zij het enigszins veranderd
of aangepast aan de moderne tijd Ze zijn onmiskenbaar
en springen meteen in het oog dat is een
winkel of daar zat ooit een winkel
Vaak werd in navolging van de Amsterdamse
Schoolarchitecten ook gebruik gemaakt van de
mogelijkheden die de baksteen biedt om met
verschillende metselpatronen meer plasticiteit
in de gevel te krijgen en dan met name rond de
etalage en de entree dat wil zeggen in plaats van
het gebruik van stucwerk of een andere bak
steensoort
Diffuse type
Het diffuse type is de naam zegt het al een niet
goed te omschrijven en ook niet goed herkenbaar
type Het gaat om een onduidelijke verzameling
winkelpuien en heeft in ieder geval geen specifieke
kenmerken Het is een resttype dat alle moderne
winkelpuien omvat en misschien nog het best als
open en uitnodigend kan worden omschreven
Omstreeks 2000 is er namelijk nauwelijks een
overheersend type te onderscheiden
Een voorbeeld is de doorkijk of glaspui waar
je vanaf de straat kunt zien hoe de winkel er binnen
uitziet is het er gezellig en wat er gebeurt
en mogelijk ook wat er verkocht wordt Ook puien
met zware overstekende luifels zijn een tijdje in
geweest De vormeloze pui en tijdens de tijdens
openingsuren zelfs helemaal nietbestaand waar
je een warme luchtdouche in je nek krijgt als je de
winkel binnengaat is nauwelijks meer als winkel
Het fraaie pand Assendorperstraat
48 naar
een ontwerp van GTh
Ruberg uit 1926 de
neutrale aanduidingen
van koopwaar
verhullen dat het hier
oorspronkelijk om een
Jaminvestiging ging
waar in eerste instantie
naast Bonbons
machinaal gemaakt
suikerwerk in allerlei
soorten en maten ook
brood en dergelijke
werd verkocht
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 3 139
pui te herkennen Evenals de met de naam van de
betreffende winkelketen of met een reclameslogan
dichtgeplakte ruiten in een verder strak vormgegeven
pui
Op veel plaatsen is zon diffuse pui het resultaat
van een meer of minder ingrijpende en meer
of minder geslaagde simpele veelal goedkope
verbouwing eufemistisch ook wel als gemoderniseerd
aangeduid Daarbij kan het voorkomen dat
de van origine aanwezige ornamenten siermetselwerk
anders verlopende baksteenlagen krullen
met grote platen afgetimmerd zijn waarschijnlijk
om het onderhoud te vergemakkelijken
Het oogt niet fraai maar er bestaat nog een kans
dat het bij een volgende renovatie weer in het zicht
komt
Bijzondere gevallen ook elders
Er zijn in Assendorp tot op de huidige dag nog een
paar prachtige Jugendstilhoekwinkels aanwezig
waarbij het in krullen en linten bewerkte hout
van de raamkozijnen in het bijzonder opvallen
Daarnaast was er ook een vertegenwoordiger
van het bekende De Gruytertype van de kruidenierswinkelketen
van P de Gruyter en Zn uit
s Hertogenbosch met de zo karakteristieke
zwartgemarmerde blauwe tegels Een zeer simpel
type vooral langs de Molenweg veel voorkomend
maar ook in de Assendorperstraat is de tot winkel
omgebouwde huiskamer
Aparte vermelding verdient in dit verband
nog de winkel op Molenweg 50 Deze winkelpui is
uitzonderlijk want met unieke kenmerken zoals
de speciaal gevormde geglazuurde bakstenen
de etalages die worden bekroond door ronde
bogen en de ventilatieroostertjes van gietijzer in
Etaleur in de etalage
Achter de voorruit bevond zich de zogenoemde etalagekast de eigenlijke etalage een afgesloten ruimte over de hele breedte
van de voorruit en ongeveer een halve tot een meter diep waarin de koopwaar op zo voordelig mogelijke wijze kon worden uitgestald
Voor de etalageopstelling werd soms zelfs een etaleur ingehuurd Deze kunstenaar voerde tussen en over de artikelen
heen een prachtig ballet uit waar ik als jongetje op weg naar school vaak ademloos naar stond te kijken een ware act zoals we
vandaag zouden zeggen
Als er bij hoge uitzondering eens iets uit de etalage moest worden bekeken was het altijd een hele onderneming om dat artikel
te voorschijn te hengelen zonder dat de hele opstelling in elkaar donderde Daarom was er waarschijnlijk bij de winkelier ook
wel sprake van enige weerstand om hier toe over te gaan en werden vaak uitvluchten gezocht Als er uiteindelijk dan toch een
trapje bijgehaald was en het toegangsdeurtje openging dan kwam er vaak een hete droge en stoffige geur uit de etalagekast te
voorschijn een mengeling van geuren van al die artikelen die daar weken lang stonden te schroeien in de zon een zon die soms
werd gedempt door een oranjekleurig folie dat voor het raam werd gehangen waardoor de uitgestalde producten op onverwachte
wijze van kleur verschoten en letterlijk gesproken een geheel ander aanzien kregen
Molenweg 50 een niet
alledaagse winkelpui
begin jaren twintig
waarschijnlijk in
opdracht van J Boeles
huishoudelijke artikelen
sportvisscherijartikelen
galanterien
lampen gerealiseerd
de dakkapel is van
latere datum
140 jrg 35 nr 3 zwols historisch tijdschrift
de bovenhoeken van de etalages Bovendien is de
gevel ook helemaal gaaf overgeleverd Maar het
meest bijzonder zijn de sterk gestileerde vazen die
bovenop de pilasters prijken Ik vermoed dat dit
ook is ontleend aan de Oudheid ik ben dit ornament
niet elders tegengekomen
Natuurlijk komen er ook buiten Assendorp
vitragewinkels voor en niet alleen in Zwolle In
de Sassenstraat en aan de Melkmarkt is nog een
redelijk aantal winkels met het klassieke type pui
in takt gebleven en zelfs nog in gebruik Ze zijn
veelal uitzonderlijk fraai ontworpen meerdere
zuilen gebogen etalageramen blankhouten raamkozijnen
met veel ornamenten en op ambachtelijke
wijze uitgevoerd met veel aandacht voor het
detail Niet voor niets gaat het hierbij vaak om
rijksmonumenten of gemeentelijke monumenten
Ze illustreren de bandbreedte die in de eerste helft
van de twintigste eeuw bestond binnen de winkeldrijvende
middenstand enerzijds de luxe ruime
winkels voor modeartikelen en dergelijke in de
binnenstad en anderzijds de kleine winkeltjes
voor een deel van de eerste levensbehoeften in het
hart van Assendorp
Tot slot
Ik ben niet ingegaan op het inwendige van de
winkels en ook niet op het dagelijks functioneren
van Dat is een verhaal apart over duistere nissen
en onbekende opslagplaatsen blikken trommels
met wisselgeld of tinkelende kasregisters Waar
was de opslag Was er een woning Kon men
achterom was er een plaatsje of moest men altijd
door de winkel Lamaar ik ben t en dat op zn
Zwols
Wat ik hoop naar voren gebracht te hebben is
de ontwikkeling van het winkelwezen in Assendorp
van het begin tot en met het eind van de
twintigste eeuw Dat verhaal heeft een hoog vroegergehalte
De indruk kan zijn ontstaan van een
kleinschalige afwiss




Like ons!