Categorie

Zoek in ons tijdschrift

Zwolse Historisch Tijdschrift 2006, Aflevering 2

Door 2006, Aflevering 2, Afleveringen, Jaartal, Zoek in ons tijdschrift

46 jrg 23 nr 2 zwols historisch tijdschrift
_

nn t Boot maan
Hulten en
im Huij man
1 0 9 6
Groeten uit Zwolle
z l 1U lff
I
BR IEFKAA R T
CR E POSHLE
0 1UC tCING tION PO Ar UtIVERSELLE
1 Uij ti111 ad 1o ll faaoll CCOlt rtwrtt d lodrau
4 l lniW w 1nm
w 1vJ uuxf
Gerneente
j tt
Zolle P archief
001336 lttdj
olle tir H 0

roote Markt op vrijdag
Gedateerd 20 oktober 1899
IVnt zegt U w111 zulk ec11 gezellige drukt e
M K1111urnr
ezelligc drukte treffend r had de fa nd t r
d rot Markt naln elk kunnen typer n D
kaa rt werd v rzond n in 1 9 kt rvu
lde toen 1 eeuwen ha pp nd
stad hart en doet d t nog tin dit
themanummer uitvoe rig
De prentbriefkaart v arkt werd
ge tuurd aan I rou A
traat p nr 3 oorhc 1
de firma HH romrne gro ier in linnen
en kanten geve tigd De heer eorg r 111111
geboren in 1867 wa lid van deze firma en w nde
op nr 33 Te en wa hij lid van de Zwol e
gemeenteraad Waar hijnlk I rd d k art
ge tuu rd aan zijn vrou1 Haa r naam I a J hanna
Wilhelmina Pleiter ge oren in 1 71 Haar r epnaam
is wel li hl Anna geveest Waarom M Klunhaar
meneer of mcvr uw vanuit v ijh een
Zwol e kaart tuurde aan iemand in Zwolle en
daarbij wee op de gezellige drukte va lt niet dir t
aa n te duiden e heer en mevrou1 r mme
1 oonden in 1899 al geruime tijd in Z1 olie Du
nieuw of onbekend kan die drukte voo r hen ni t
geweest zijn eze vraag zal wel nooit beantwoord
1 ord n maa r d kaart i c n pra htig ti jd do ument
geble en
zwols historisch tijdschrift jrg 23 nr 2 47
Redactioneel
e onlang hooide herin ri hting van de Gr t
arkt v rmt v r de redactie van het Zwols Historis
h Tijdschrift meer dan gen eg aan leiding voor
een themanummer over dit aloude middelpu nt
an de tad Immer d Gr te Markt i al eeuwenlang
het magi he hart van Zw lle h t pompte
on phoud lk 111 n n rond Hun komen en gaan
erd bepaald d r h t ri tm van de week en het
jaar or het bij onen van ma rkten kcrkdicntcn
de kermi int icolaa en bijz ndere
publieke gebeurteni en kwamen en gi ngen Zwollenaar
naar de rote Markt n over een plek
aar veel gebeurde kunnen ook veel herinneringen
opg haald w rd n
T t aan de veertiend uw lag Zw lle t n zui
den van de rote a die liep v r het huidig
a thui plein r te Markt en Melkma rkt Ter
ho gte van de rote arkt a een doorwaadbar
plaat in de a Hi r tond anaf de tiende eeuw
de lichal k rk Rondom d kerk lag toen nog
een open terrein De huidig vorm van de rote
Markt nt l nd in d e rticnde eeuw Zwolle
breidde uit naar h t n rden ver de Grote Aa
heen Het rivierte erd ter h gte van de rote
Markt erklui d en aan eer zijden ervan werd
g b m d De r te Markt ntwikkelde zich vervolgen
tot het entrale ple in van de tad
1 n dit themanummer an het Zwols Historisch
Tijdschrift wordt de hi torie an de rote Markt
beli ht w rd n herinn ring n opgehaald aan het
Ie en hier k ml hel verleden van de panden voor
het etlicht en k mt een b woner van d Markt
aan het wo rd Archeologie en tedelij ke plann ing
rm n d er t en laat t tr fe van deze ode aan
h t mo i te plein van Zwoll
Omslag Het re11ze11md staat opgesteld op de 1111 htheuvel
va11 de Grot Harkt kennis 1960 chide rij door
Te1111 van der Veen Particuliere collectie
Inhoud
Groeten uit ZwoUe
Ann t Boot mavan Hulten
en Wim Huij man
Een plaat van vele herinneringen
de Grote Markt Jea n treng
Adres Grote Markt
Annt Boot mavan Hulten
en Wim Huij man
Foto maakte veel herinneringen lo
De Grote Markt twee jaar na de oorlog
Willem van der een
De Grote Markt als huiskamer van de tad
Toelichting op het ontwerp Han dijk
De Grote Markt in beeld
Een toeschouwer op de Grote Markt
Annt Bo t mavan Hulten
en Jan van de etering
Kerkfundering of immuniteit muur
De vondst van bijzonder 1111111nverk onder
de Grote Markt ichacl Klomp
Van fakirs en hamerorgels
De Grote Markt als kloppend hart
van de Zwolse ker111is Harry talknecht
Witbier in Zwolle
Recent verschenen
Mededelingen
Auteurs
im Huij man
46
60
70
72
79
83
91
92
94
48 jrg 23 nr 2 zwols historisch tijdschrift
zwols historisch tijdschrift jrg 23 nr 2 49
Een plaats van vele herinneringen
de Grote Markt
Jean treng
50 jrg 23 nr 2 zwols historisch tijdschrift
Een ee11we11011de fimct ie
van de Grote 1arkt
marktplaats Foto 11it de
jare11 rwi11tig ollectie
Willem 11a11 der leen
De Grote larkt i11 de
zeventiende eeuw
Teke11i11gdoor Abrnlw111
Beerstrate11 uit a 16 o
Collectie tedelijk
M11sP11111 Zwolle
E ll enla ng i d Grote Markt nu al het hart an
de tad het pompte onophoudclij nd
Het n gaan werd bepaald trrn
an en het jaar oor h t an
a rkdi n t n n nt
ic amen en gi oll de
r Bij uitzonderlijke pu irteni
edde men zi h naar di ntru
rer een plek aar veel gebeurde kunnen
Ie rinnering n
worden Hier en at
impre ie in di
Markt i eigenlk een plein een
ruimte zonder dak Het eb m de
decor i zeer afwi elend Religie handel ntpanning
een doorkijkje naar het tadhui alle
a p eten van een tad zijn aan die beperkte ruimte
zwols historisch tijdschrift jrg 23 nr 2 51
aanw zi H t i en plein dat m de grote hi tori
u J han Huizinga in zn pleidooi t t het handha
n van b u mgevingen te parafraseren in
zijn totaaloverzi ht indrukwekkend i ok al i
i der a m ezig bouwwerk afzonderlijk geen
groot kun tw rk Kun t naar legden de plek va t
waardo r de plaat van h rinn ring een r ek van
herinneringen w rdt braham Be r traten
tek nd rond 1660 n wei erzi ht rond de
te D rk Jan van El hi lderde de roarkt
in 17 2 minuti u en v
drianu ern deed dat in 1 4 vanaf een identieke
plaat nog een over Indruk ekkend is het
romanti he hilderij an de rot Kerk in de
nceuw d r rncli pringer uit de daarop olgende
eeuw Al voor 19 fot grafe rde FWH
Deutmann het plein anuit di er epo itie at
al drukte wat al bew ing in dit cn trum verklaarde
lbert bij het zien an de foto i aren de
foto v or deze tad wandelaar noga tueel honderd
jaar later kunnen ze v or Zwol naar no talgis
he gevoelen p ekken het rlang n naar
rl ren tijd
Huiver
publieke ruimte m mi dadiger te traffen
a t Z1 olie de r te M rkt eugnieten kr g n
daar xem lari ch en 101 af hrikking van mogelijke
toek m tige dader d rek ning g pr nteerd
Dat gebeurde voor het fraai t g b uw in d
tad het zeventiendeeeuw e elegante a hthui
Daar tond eeU enlang vo r d be traffing van
kleine mi drijven de hand paal paraat daar w rden
ook mi dadiger gege eld en g brandm rkt
or de voltrekking van de ultieme traf d doodtraf
erd een chavot getimmerd Na de v trekking
van het gerechterlijke vonni erd het eer
afgebroken want het bleef een einig vo rk
111 nde voor telling Zon publieke exe utie d r
radbraking nthoofding f ophanging tr k tijd
veel publi k De laat te keer dat men in z olie
111 t hui er de doodstrijd van iemand kon gadelaan
wa in 1837 Toen w rd Albert Wetterman
uit ijhe voor de moord p zijn rouw pgehan gen
div r keren h t de r van
v ek n Fr d rik Hendrik en r der
chten in de zeventiende eeuw de
tad In augu tu 1766 werd het bezoek van de
achttienjarig Wil 111 die kort te oren t t
nieuwe erf tadhoud r van d ehuldi
nth u ia m g ad
tond en en iedereen m
de v
wa o t
werd de erfstadhouder ontva
111 J werd Albert letter111r111
uit ijre op ee11
schavot voorde Hoofdwacht
opgehangen van wege
de moord op zijn
1ro11w Het wa de laatste
exerntie in Zwolle it
Ach lieve tijd 19 019 z
ll11mi11atie op de rote
Markt ollectie Villem
vn11 der een
52 jrg 23 nr 2 zwols historisch tijdschrift
Historische optocht oor
de Hoo dwacht 1 r gclrge11heid
va11 lil bezoek
va11 ko11i11gi11 lilhelmi1111
r11 prins J Jc11drik i11 1926
Collectie Willem 11111 der
1ee11
naar orgelmuziek n de belangrijk otabclen
werden aan h m orge tel wa
er illuminatie
Nederland werd in 1 10 en pro in
apoleonti h keizerrijk Frankrijk p 2 augu
tu 1 11 bez ht de keizer Zwolle Vo r de ontvang
t van Napoleon a alle uit de ka t gehaald
dwang en geld Iedere z 1 e burger werd geacht
zn hui met gro n te er ieren te vlaggen en te
verli ht n 1 n de tad waren diver e erepoorten
opg ri ht Nap leon wei rde verigen
onder de erepoort do r te gaan die aan de r t
llarkt tond tu n de kerk en het huntie In
plaat an ma aal thui te blijv n ging men to h
kijken nweer taanbaar wa het blijkbaar om
b r cmde m n en te gaan zien al wa de p r o n
in dit g al weinig p pulair
Zo blij al men in 1795 bij d kom t van de
ran en wa g ee t z blij wa men bij hun vertrek
in 1 1 En de ooit vergui de rane werd al
een verloren z on binnengehaald De ontvang t
an k ning ill m I in 1 14 a o en eldig nd
E n g cldige illuminatie op 24 augu tu zijne r
t verjaardag al koning Het rtr f niet alleen
alle rige verli htingen in maak en pracht maar
die van rege ring wcge n ch bevolen no h aangem
digd wa p 7 oktober tond het rijtuig
van d konin til in een 1ich nde en elkaar verdring
nde menigte die daverend Le e de
K ning ui tri p In april 1 62 werd het bez ek van
koning Willem 111 gevierd ij werd n elk md
met lek ten al i n zo I ng gewen ht hebb
n en Hier zult ge met gen gen ondervinden
ad ren Vor t genoemd te worden
pmerkelijk i dat dcz gro te fc tiviteiten
eigenlijk g en l ol e or pr ng hebben het a
een per n van eider die be lag I gde p de r
te Markt Tijden de on tv ng ten an d ranjevor
ten a Zwolle nderdecl van een nati naai
geheel De fee ten ar n o erigen
taan al wekken de ver lagen in d
indruk D gcbeurteni en p d rote 11larkt
waren in de regel naU k urig geregi eerde
toneel tukje De regie a in hand n an het
Zwol e tad be tuur dat het programma en de uitv
ring nauwgezet uil tipp ldc Ic ht de ho fdt
lelijke notabelen 1110 hten zi hinde kunstmatig
creerde o iale ruimt an de vor lelijke
bezoeker b vinden De eenvoudig burg r erden
paf tand gehouden en m hten d en waarin
ze goed werd n gca ht jui hen Het l nen van
h t maat happelijk tand er hil wa een expliciet
onderdeel and i ringen Wat k pvalt i
dat men met even cel egards z 1 1ap Ie n al
Will 111 1 ontving En het blijft en h og t merk
aardig fen meen dat v lwa n bur er met zo
vc I cnthou ia me de rol van nderdaan vier n In
d ze traditie v lgdcn n g bez eken d r de
maje teilen mma Vilh el mina Juliana en
Beatrix 1aar de r te larkt w daarbij t ch
entrum van d fee tvreugde
trijdlu t
1 n 17 6 verzamelden zi h op de rot larkt de
trijdbare patriot ten 111 aan de verkant van de
IJ cl het beleg rde Hattem te gaan verdedigen
tegen de troepen van erf tadh uder illem V e
trijder d ie helden chaar G hard in t barnen
van t g vaar werden 111 t martiaal di htwcrk
aang m digd hun taak aan re vatten aar de
erdediging an Hattem mi lukte grandioo De
id alen van de patri tien werden in 17 7 d r de
inval an d Prui en ond rdrukt T t hade en
grot 111 on nd n I ten d Pruien
op de verjaarda van hun vor t eni aluutzwols
historisch tijdschrift jrg 23 nr 2 53
hoten op de r te Markt Het it beto nde
enth u ia me r erf t dh udcr lill m V verkilde
Jaren daarna verklaarden de Fran en de
orlog aan de erf tadhouder In de trenge inter
van 1795 taken Fran e tr epen d b vroren rivieren
over en illem V Ju htte het land uit veral
in het land werd de o en inning g vier p de
r te Markt werd tijden een langdurige
nie op een ij k ude dag de vrijheids
geplaat t llen tree I vanaf dat o
heid gelijkh id en r eder ha rb
erd al duidelk dat de trijd e
idealen niet lang tandhield 1 r
weer een brc d publiek klaar p 1
end ama illen n
ndcr het be ng ille111 1 braken
r in de n uit te Bru 1 de
tweede h toenmalige ver nigde
k ninkrij rd de ituatie en v rkl
arden z lf tandig m de
p tandige Belgen in het gareel te krijgen z nd de
naar het zuiden Het
vertrek van de plaa e n trijd
bare feer me lijke tandeling n
wel even 111 re uw t een z ol e
heidens haart r hun vertrek werden
des huiler p rkt anaf h tb rde
van De Harmon ie n g 111 d inge pr ken waarna
7 met veel tranen erden uitgeleid r werd
druk erk uit ed eld 111 t di htreg I om de mannen
een hart onder de riem te t ken Eenmaal
gelegerd aan de grenzen an Brabant en Zeeland
u de st rijdlut trouwen nel vergaan in inde
1 e verveling ad terugke r van de hutter in
1 31 werden de mannen p de r te Markt ver
clko111d n al wa ok deze trijd peen fia co
uitgel pen de strijder werden voor hun vaderland
lievende inzet uitvoerig gehuldigd
erering
Ict de opri hting van De Harm ni kreeg de
Zw I midd n tand va te et a n de Grot
Markt H t waren d erfgenamen van h t intNi
laa gilde het gilde vo r de kleinhandelaar
Na jaren in d t it van I uhlman bijeeng komen
te zijn ge ee t besl ot men ruim twintig jaar
na de oph ffing van de gilden een eigen vereniging
en gebou te tichten Binnen een jaar tond het
nieu e pand ont orpen do r de z ollenaar
h emaker Doyer te pr nk n aan d Markt
hter d ne kla ieke ge el verzameld Li h de
z 1 e midden tand al tegenhanger van de defti
cit it in de Praub traat
J11ic1r11de 111e11sr11 op de
rote Markt 11a de geboorte
1a11 Beatrix 19 De
ki11dere11 hadde11 school
1rij ollrttir H 0
De Grote Markt i111 1 geschilderd door Adrianus muf ollectie tedclijk Mu e11111
Zwolle
54 jrg 23 nr 2 zwols historisch tijdschrift
Doorkijkje op de Grote
Markt 1971 Foto fa herbe
collectie H O
m nie werd een rk van het lib
ral 11 augustu 1 51 ht J han Rudol
h zijn geb rte ta Il drie jaar na
de 1g v n de liberale wet in 1 e
dag erna ver cheen er een g rtikel in De Pro
1i11ciale 011erijsselsche e11 Zwolsere Coura11t H t wa
een groot feest in de tad gewee t Men too te n
echt on tituf n en warmen dronk op Thorbe
ke en d k nd er een erenade
bij fakkelli ht d ge t it D 1armonie
rbe r re mdat r in d
niem aal i n k invloed voor de midd
nkl wa uimd Er varen nu regt n n
vrhe die g waren onthouden Thorbeck
an rd ig oelde in de
tad waar hij r id en dankte
vo r de afloop a er
ieuw n hingen eve de
ning en De I f aan de
ing in dez
nt juist de e hadden er veel
aan gedaan ar b men De
krant be loot collectieve laim
p h t vad r t man ant zo
hr cf de krant Z t op het leven te
hebben ge h nke pper van zooveel
g ed in den taat nu enmaal vele
vad r
Lijd aren de winkel in Zwolle
arkt en de er p uitkomende traten
gecentr rd Maar d r te i larkt wa eeuw
nla ng de plaat v r n umpti tijden de
w k lijk markt of jaarlijk e kermi In de vroege
zev ntiende euw waren er tegen int i oaa
ook avond markten De jaarlijkse augustu
markt trok vele ambulante kooplieden n k per
ooral de k rmi wa tegen de zin van de kleinburgerlijke
notabelen Bepaald niet vrij van tandoroordelen
zagen de heren slecht nadelen De
kerrni zou leiden t t drankzu ht en ander ongerief
Zo werd uiteindelijk de Palmmarkt na en
verzoek van middenstanders en rechtzinnige
hri tenen afge haft De midden tanders toorden
zi h aan de ncurrentie de chri tenen wa
het tijd tip v r Pa en een bron van ergerni
De reden van dit themanummer van het Zwols
Historisch Tijdschrift i d herinrichting van de Gr
te arkt p en warme n z n rg ten dag in
mei zag ik dat het plein bezet wa met een lee van
tafel toeten en para 1 og voor het plein
geheel was ingericht hebben de midden tander
vanuit alle zijde rkt rijw I de
gehel te k drinkende
taartj nd on umentcn
erm i h Er i 1 ij
fel m gelijk h m ft aan
het begin van d u bezit
genomen van d vervreemdende
effe ten De bij al die opgewekte
drukte verdwaald bij en de vrome aanmaning
igilate et het fraaie wa hthui i
pol ierlijk H e ijn be t d e ik zie niemand
op het ple aakt of bidt Het ondcrcheid
in publiek n met ierh nderd jaar
geled n i elbaar aanw zig Maar n zaak i
ergelijkbaar met de pmerking an lbert en
e uw gel den Wat aJ drukte at al be eging in
dit entrum
Belangrijkste literatuur
A van Dijk De ro1c larkt te Zw llc in 17 2 in
Overijsselse Historischebijdmgm 114 1999 152 157
WA lbert Jistoris he w11mleli11ge11 II e1 om Zwolle
Zwolle 1973
zwols historisch tijdschrift jrg 23 nr 2 55
Een der schoonste punten in Zwolle
De Groote Markt met l111aromgevi11g is stellig een der schoo11ste punten
i11 Zwolle e11 terecht heeft onze verdienstelijke stadgenoot de heer De11tm11nn
i11 zijn bekende groote 1erzameli11g va11fotografische gezichten
i11 en op Zwolle 011s verscheidenen afbeeldingen van de markt e11 wnt
daaraan grenst gcscho11ken Vat al drukte wat al beweging i11 dit centrum
maar ook wat al herinneringen aan vervlogen dagen 1lier sto11
de11 de troepen geschaard toe11 Willem Vin 1766 als stadhouder zijn
intocht deed onder ee11 oorverdovend gejuich an Vilat Oranje liier
1erzamelden zich in 17 6de Zwosche burgers die het onderdrukte
Hattem gingen beirijden hier losten de Pruisen in 1787 eereschoten op
dl verjaardag huns Konings tot niet geringe11 schrik e11 schade der ingezetenen
hier dansten en zongen de Patriotten i11 95 met de Fransche
liraeders hand in hand om den vrijheidsboom met het kooitje hier
plantte men het volge11d jaar ee11 nog sierlijker boom waaraan twee
schoone schilderstukken wet toepasselijke opschriften beestigd
waren zinspelend op de eeuwige 1riendschap der wee verbroederde
1olke11 Hier stond de cerepoorr tusscl1e11 den hoofdingang van de kerk
en het H1mtien op hoog beiel opgericht ter eere van Keizer apoleon
wien de lust of de moed 011tbrakero11derdoor te rijden Hier was het
midden punt van de schit1ere11de il11111inalie ontstoken tereere van
Koning Willem I opde11 24A11g11st11s 1 14 den eersten verjaardag dien
ZM in het vaderland vierde en die zooas een Zwolse burger ret uitdrukt
niet allee11 alle vorige verlicrtingen i11 smaak e11 pracht overtrof
maar die van regeeringswege noch bevolen noch aangemoedigd
was Tal van decorati11 e11 ch11ssi11e1te11 prijkten met zinrijke spreuke11
en deviezen
Hier stond het rij111ig va11 eerlands eersten Koning stil 7Oct 1 14
terwijl ee11 juichende elkaar lerdri11gende 10ksml11igtc de 11cht deed
daeren van 11111 Le11e de Koning Van hier marcheerden dl sclr11tters
en vrijwilligers naar de assenpoort onder erschillende gewaaniordingen
e11 aandoeni11ge11 begeleid door 1ro1111en kinderen bloedlerwante11
en vrienden 6 ov 1 o Hier las Willm lil April 1 62 op
een prachtige eerepoort in de taal van het oude Lrrtium Dien we zoo
anggewenscht hebben en op de andere zijde Hier 211t ge met genoegen
ondervinden Vaderen forst genoemd te worden
it W lbert Hi tori he wand lingen in en om Zwolle
56 jrg 23 nr 2 zwols historisch tijdschrift
Annt Boot mavan
Hulten en
Wim Huij man
Pla11egro11d vn11 de Grote
Markt en omgeving
fon11111e111e11zorg Zwolle
Adres Grote Markt
Aan d Grote Markt staan twintig panden
die ook het adres Grote arkt voeren De
rote I larkt i n van de oud te delen van
l olie n de bebouwing dateert uit de vroegste
periode van de stad iteraard zijn de huizen vaak
verbouwd en ook de gevel zijn regelmatig aan de
ei en en maak van de tijd aangepa t De meeste
fundamenten van de rote Marktpanden voeren
echter terug op de eertiende en vijftiende eeuw
oor 1794 wa er nog geen sprake van huisnummer
maar had elk huis van enig belang een eigen
naam of h t wa voorzien van een uithangbord of
gevel teen it had een verg lijkbare betekenis al
de huidige neonr dam Ze vormden een herkenning
punt voor de ele mensen die toen nog niet
konden lezen of hrij en Een deel van de oude
hui namen i overigen pa d laa te d ennia
weer in ere hersteld iteraard is er in de loop der
tijd wel een wat veranderd aan de chrijfwijze
Grote Markt 5 oninck David i bijvoorb Id
gemoderni eerd tot Koning David D mee t
opmerkelijke tran formati ond rging d benaming
van rote Markt 3 De oor pronk lijke
naam De Drie amelotten al rmeld in een
archief tuk uit 1585 werd verbasterd tot De Drie
Kalanders het op chrift dat nu de gevel siert De
naam die he ft geleid tot de meeste mythevorming
i ongetwijfeld Het Hondj in de I op der tijd
ook vaak aang duid al t ntien rote larkt
L5 Volg n de ov rlevering zou bij de torenbrand
zwols historisch tijdschrift jrg 23 nr 2 57
De 111is11u111111eri11g aan de
Grote Markt begint bij het
rijtje panden t 11sse11 de
asstII traat e11 de Oude
i markt hier staan de
11111111111rs Grote Markt 1
tot en met 6 Foto redactie
De huis1111111mers Grote
Markt tot en met 13 liggen
tussen de Diezerstrnal
en het eene pand aan de
e11et1 zijde 1a11 de Afelkmarkt
Foto redactie
58 jrg 23 nr 2 zwols historisch tijdschrift
Tussen de Melkmarkt en
de Voorsraat liggen role
Markt 13A 14 e1115 Foto
redactie
van d t ren van de rote of t Mi hal kerk in
1669 n lacht ffer gevallen zijn een klein hondj
Ter nageda ht nis aan het bee tje zou daarom
een gevel t n m t afb ding en jaartal p het
pand zijn aangebra ht In erkelijkheid zat deze
teen r al to n de toren afbrandde De naam i
veel ouder waar hijnlijk wa het hui e rd r datzelfde
jaar verb uwd en van een nieuw gevel met
de betreffende gevel te n vo rzien
Temotte de ge1elwand die in feite gelOr111d wordt door de Grote Kerk hier bevinden
idt de h11is1111mmers 16 tot e11 met 20 Foto redactie
De hui nummering aan de rote arkt begint
bij het rijtje panden tu en d a en traat en de
ude i markt daar liggen g deeltelijk nog in
de K rte demhaling t eg r te arkt 1 t ten
met 6 ummer 3 draagt de naam De Drie Kalander
nummer 4 In de Zon een negenti ndeeeuw
c benaming en nummer 5 Koning David
waarvan d eer te vermelding al dateert uit 1592
ummer 6 heette Het Rad van vontuur maar
deze naam taal niet op de gevel
De hui nummer r te arkt 7 t ten met 13
liggen tu en d Diezer traat en het eer te pand
aan de even zijde van de Melkmarkt r te arkt
7 heette De Blauwe Druif r t Markt rpronkelijk
D larenb r h en daarna De oud
n Ar nd Bij d ze twc panden taal de naam
ok ni t meer op de gevel rote Markt 9 het
voormalige pand van boekhandel aander i
gebouwd in 1390 en draagt al hui naam De
Blan ken teyn Grote 1arkt 10 heel In t R de
Hert Markt II had or pronkelijk twee
uden ter o lelijk deel en D
e telijk de 1 Daarna werd het
amen Het ieu e He rcnlogement Het pand
i get oid met een z nnewijzer uit 1754 het teg nwoordig
erin geve tigde re taurant La Meridiana
heeft zijn naam daaraan ntleend r te Markt 12
heette De Zil eren Helm numm r 13 De itte
an k d ze namen taan ni t p de gevel
Tu en de Melkmarkt en de r traat liggen
rote Markt 13 e Harm nie geb uwd in 1 2
nummer 14 De Drie Fle je n negentiendeeeuw
e b naming en nummer 15 Het H ndje
afgebrand in 199 het tand to n tijd lijk bekend
al Fikkie en Hot Dog en fraai herb U d in
199 2000
Ten 1 tie d gevelwand die in feite gev rmd
w rdt door de r te Kerk daar liggen de nummer
16 het hoekpand met d Lutteke traat
nummer 17 nummer 1 nummer 19 d ingang
van de rote K rk en ten I tte nummer 20 de
H fdwacht uit 1614
Wim Huij man verri ht ndcrzock naar de hui
namen van de panden aan de r te Markt dit onderzoek
i n g niet afger nd
zwols historisch tijdschrift jrg 23 nr 2 59
t Is niet meer wat het geweest is
ee jongen t i niet meer wat het g weest is met de Grote Markt Ik
hr her mijn vader zeggen op het schampere toontje dat hem 0111snapre
bij alles war nieuw leek IVat zou hij gefoeterd hebben als hij nog achter
zijn raam het tweede van rechts boven boekhandel Waanders gezeten
had Hij zat daar bijna altijd achter zijn teke11tafel van waar hij
half Zwolle van ze r uiteenlopende konterfeitsels voorzag Als zijn potlood
of penseel even rustte keek hij uit over zijn Grote Markt zwaaide
vrolijk naar bekenden schold binnensmonds op passanten die hij niet
mocht bespotte de leeglopers op de randen van de stoepen te lui om te
werken rak de brand in zijn sigaar en voelde zich i11 de grond van
zijn hart gelukkig daar in het middelpunt van zijn Zwolle
Als hij er m nog gezeten had zou hem het uitzicht voor minstens de helft
van her jaar zijn benomen De bomen die jaren geleden op de stoep werden
geplant zijn langzamerhand zo hoog geworden dat ze inmiddels de
hoogte van mijn vaders raam hebben bereikt en hem met hun dichte
bladerkroon 11011 de buitenwereld zouden hebben afgesloten
Ik ben zielsdankbaardat zon ramp zich niet heeft voltrokken in de tijd
dat ik nog in mijn ouderlijk huis woonde De alle behalve krap bemeten
bovenwoning met de hoge vertrekken onmetelijke zolder zaal van ee11
keuken donkere hoeken en onherbergzame g11ten zou te klein zijn
geweest Daar was nog bijgekomen dat hij door de bomen ook de vluchtheuvel
niet meer had kunnen zien Toen in 196 aanstalten werden
gemaakt de grauwe stenen pannenkoek te 11envijderen w11s voor mijn
ouders bij toeval maar zeer gelukkig 11et de tijd 11angebroken 0111 het
historische huis 11a bijna veertigjaarvaarwel te zegg 11 liet betekende
dat mijn vader niet meer econfronteerd hoefde te worden met een in
zijn ogen gruwelijke operatie Het hield ook in dat de Grote Markt niet
alleen de vluchtheuvel maar tegelijk veel 11a11 zijn oude karakter verloor
want juist die plak van gladde keien maakte er zon mooi rond
plein van Een plek met ee11 volmaakte centrumpositie i11 de stad
geknipt voor de m11ziektet11 op K 011i11gi11111dag de ker tboom de colectepot
van het Leger des Heils en vooral niet te vergeten liet 01101tbeerlijke
sociaal contact
it Willem van der Veen Zwolle in de a hteruitkijk piegel
deel 1 1999

1
l
r
Te rm van der leen
nwnkte deze tekening
11111 de Grote
larkt voor een lCT
keersprijsvraag in de
Zwolse 011ra11t
jaren 1ijfti olectie
Willem va11 der
Veen
60 jrg 23 nr 2 zwols historisch tijdschrift
Wem and rVe n
De Grote farkt i11
dezomervnn 19l7
Uit Als de Dag 11m1
Gisteren 199v1993
Foto maakt veel herinneringen los
De Grote Markt twee jaar na de oorlog
In de laat te halve eeuw i er veel g knut Id aan
het aanzi ht van de r te arkt maar h t lief
i mij n g altijd h t plein uit mijn jeugd m t de
lu htheu cl in h t midd n Die gr
n nk k aar p ik vanuit mijn u rljjk hui
neerkeek v rmde t n het per6 t middelpunt
an de tad Het wa de geknipte plek voor de kerstboom
in december de muziektent o Koninginnedag
en het reuzenrad in de kermisweek
Jui t d r die r nde teenplak precie in he
midden k amen de evenwichtige verhoudingen
van Zw lle eeu en ude plein pra htig uit Bijr
t in Als de dag va11
gisteren de hi an Waander uit h t
begin van d
d ndere feer die er in
er en ui t de dagen
waar kk een treng win terger
t in mijn herinnering
blijven hangen uzig pubertje voel
de ik mij dan haa tee er er op het ander
zo le endig plein
In aand r tijd hrift tond bij de t een
bij hrift dat een paar niet zegg nd regeltj
zwols historisch tijdschrift jrg 23 nr 2 61
be I eg Bij mij maakt hij nt bare herinneringen
1 1 meer dan en halv eeuw beh or ik niet
me r t t de b w ner v n de r te Markt maar
de beeldflarden an die pi k blijven mij n g vrij
el dagelk d r het h o d hieten Het zijn
o ral flit en uit h t korte tijdperk van vlak na de
o rlog aarin deze foto werd gemaakt Al vijftienjarig
had ik t n de leeftijd waarop een men
in zijn hele leven mi hien el het me t gevo lig
v or indrukk n i
Hittegolf
Bijna p de maand nauwkeurig kan ik nagaan
anneer de i t w rd gen men Het m et in de
o rzomer van J 47 zijn gewee t t n n I nd te
maken kre g met en hitteg lf Ik herinner mij dat
z pre i omdat ik toen in de derde kla van het
gymna ium zat en wij vaak in plaat van de Ie en
in de h I te v lgen 111 chten zwemmen en
p rten in de uiternaard n van de el e
deden dat nd r leiding van de p pulaire en fraai
gebruind gym na tiekler ar jef van der XI uur die
zijn imp ani gev rmde t r graag m ht t n n
T en lag daar over de rivier n g de militaire
Baileybrug naa I d br kstukken van de vernielde
IJ clbrug Dep nton di het brugdek teunden
waren ideale t unpunt nom vanaf te duiken
Het wa een aangename verra ing die vr ege
z mer van 1947 want hij kwam uitgerekend na
een lange trenge wint r waarin gr t gebrek aan
brand t ffen wa V cl h olgebou en k nden
niet meer w rd n ven armd ij van het gym
kregen v or een maand of twee ga t vrijheid in een
zaal van het D mini anenkl ter aan de sendorper
traat waar ar en toe een pater m de deur
gluurde m te kijken o we on wel gedroegen
Lome fcer
1 e fot kan h a t niet ander gemaakt 7ijn dan
do reen raam in de bovenza l van e Harm nie
Deze roeger be lot n heren cit it a al el
jaren e n penbaar afrc taurant De zaak werd
t en in 1947 n g gerund door de algem n
g re pc teerde 8 m renburg maar deze
k am een jaar later pi t elin te overlijden K rt
daarna w rd hij pge lgd d r Jan tapp nbeld
nior de vr egere grant van De P rt van KI er
in Kamp n en vader van de nu bekende Jan junir
per tograaf en p r onlijkheid in het Zwol
carnaval nder tapp nbeld leiding bleef De
Harm nie in de jaren ijftig een p pulair etabli
ement waar vr lijke rke tje en 7W ele trijkje
in d eekenden v r veelt el p z rgd n
e fi t ademt de lome feer van e n arme
zomermiddag e z n i al door het zuiden heen
zie de haduw van het kleine torentje van de
rote Kerk r ht p traat en hijnt fel p de
vele markiezen aan winkel en bovenhuizen lid dena
hter op de h ek an de Diczer traat del
m n de ij al n van Talamini die toen in heet te
c wijd pen deur trekt begrpclijk in die
warmte enige belang telling
eneen wordt het tijd tip van de t erraden
d r het militaire clement dat twee jaar na de
orlog vaak n g pvall nd in h t traatbeeld aan
ezig a en man in uniform wandelt nt pann
n er de lu htheuvel en en j ep met zijn
militaire hauffeur taal vlak voor de deur van
Een beeld van de Grote
larkt op de berijdi11gsdag
va11 Zwolle le11se11
w11chte11 op de komst ll1
de Canadese militaire
co01111es Op de vluchthem
rl oa mensen van de
b11111e11amise strijdkrachten
ollectie H 0
Archief tichti11g Zwolle
1910 191
62 jrg 23 nr 2 zwols historisch tijdschrift
Toen de grote ronde
11l11chthe11vel nog niet op
de Grote Markt lag stond
de muziektent tijdens
Koninginnedagen vlak
voor het toenmalige Heerenlogement
later ho1el
Peters Deze foto dateert
van rond 1920 olectie
auteur
er lijk hu woning met de vijf markien
boekh Wa nd
uit Tw
jaar eerder wa dat wel ander Toen de anadezen
z olie in apri l van 1945 hadden bevrijd keek
ik op een o htend bij het openen van de voordeur
r hl in del p van een kanon op nauwelijk een
meter a tand Het hrikaanjagende ding zat
bcve tigd aan een tank die p de toep tond
geparkeerd Dat ik gam bekomen wa van de
luik kwam d or de vriendelke lach an de
be tuurder die me een sigaret een echte Player
aanb od Het a de eer te van mijn leven
Tegenwoordig laat p de pakje dat igaretten
d delijk zijn t en aren ze een mb ol van vrede
en hernieuwde leven kra ht
tille tijd
l kunt j haa t niet me r r t llen dat het to n
midden verdagen in het
stil op straat wa
ar rijd
nd n
t dw
1947 nog ol ng
heel wat meer verkeer hebbe u
davert het nelverkeer van en naar o rd ederland
over de 2 al het tenmin t niet t t file i
er tard Toen moe t het zi h een kr nkclcndc
weg zo ken d r nall e Z 1 e traten Een de 1
kwam over de rote arkt maar p de be u te
dag van de foto a het kennelijk te heel 111 in een
aut te tappen
z olie beleefde in de paar jaar an vlak na de
Tweede Wereld orlog wellicht de til te tijd van
de hele t intig te eeuw De weder pb uw wa
nog niet e ht begonnen de e nomie kwam tergend
langzaam p gang en de haar te aan allerlei
goederen eel a n g p d b n drukt hin d
rlijk op d b lking a d tr van lak
na de bevrijding a het I ven ver tard lnitiati
ven om een beetje leven in de brom erij te brenzwols
historisch tijdschrift jrg 23 nr 2 63
gen aren uiter t zeldzaam Wat viel r toen t
beleven oor leven lu tig h lieren van een jaar
f ftien zoals ik erg n j ugdhonken of andere
g ub idieerd rzi ningen portv ldje met
doelpalen zoal ze tegem oord ig in Ik ijk bij
de vleet te vi nden zijn waren in g en v Id n of
wegen te beken nen Je tbald op traat al urvei
llerende politieagem n dat t nmin te niet verbind
rd n d r de bal in be lag ten men en mee
ten m n naar het bureau Later kon je hem eer
phalen maar niet zond r boetedo ning T eehonderd
tra regel ik mag niet voetbal len op
traal
an j ugd ul tuur nu zon ve rtrouwd begrip
had ni man n g geh rd 1 je je zakgeld een
kwartj in d wc k had pge paa rd ging je wel
een n ar de bio oop behalve naar film oor
b end a htti n j ar aar werd treng de hand
aan gehouden Bovendien nd de filmkeuring al
gauw iet onge hikt voor jeugd onder de achttien
waardoor de keuze mee tal beperkt bleef tot
z etige dramatiek 1 p ti ken niet alt chokkendc
a on turen
erder vertier zocht je buiten of binnen bij je
vriendj fop ch 1 a r bu iten de lesuren nog
wel een een z geheten leerzame acti i it w rd
georgani eerd n dan had je het el zo ong v r
gehad behalve een paar mogelijkheden waar je
on tributie voor moe t betalen zoal de portel ub
f d pad ind rij Al puber lui terde je naar
d zelfd muzi kal j ouder op de vier kanalen
die door het luid prek rtjc van d radi di tributie
erden uitgezond n D hit hlag r zeiden
we toen aren m rikaan n vertolkten de ietwat
lijmerig t mming van het repertoire uit die
dag n entimen tal journey y dream are getting
b tter all the time 1 guy comeback en
and
ieuwigheid
gr te ronde tccnplak in het midden an het
pi in be tond al toen ik in 1932 geb ren erd
aar nog niet lang e verkeer geleider werd in
1929 aangel gd Z n r tonde wa in di tijd i t
bzonder een ni cu ighcid uit de grote tedcn
g maar een de ennium eerder liep de paardentram
d ar over de rote Markt onwrikbaar p
0111 het 1erkeerop de Grote 1nrkt i11 betere bn11rn te eide11 werd in 1929 ee11 rotonde
na11gelegd de i11 de volks111011d zogeheten 1 11chthe1111el De werkzn11111llede11 trokken
dagelijks het nodige bekijks De Hnr111011ie op de nr11ergro11d was toe11 nog een beslote11
here11soci1ei1 Collectie n11te11r
64 jrg 23 nr 2 zwols historisch tijdschrift
zijn baan ia de in de grond verankerde metalen
gl uven Hal erw ge d jaren twintig wa de oude
ukkelaar eind lijk rvangen do r gemotori erde
tad bu en die een impele dien regeling
d r de paar Zwol e I ijken onderhielden
H t o erig verkeer deed maar zon beetje Op
drukke dagen krioelden paardenwagens vrachtau
to handkarren fiet er en een enkele per onenaut
dwar door elkaar op de rote arkt ooralsnog
I idde dit z lden tot onh udbare toe tanden
want de Zwolse Co11ra111 uit die dagen gewaagt lecht
bij h ge uitzondering van ongelukken
aar a n het ei nde an de jaren twintig diende
zi h een v randering aan Na jar nlang g t ggel
hadden rk en pr vincie eindelijk be loten om het
oud Katerv r af te danken end tw
de IJs 1 bij Zwolle m t e n brug t erbind n
Volta iing wa gepland in het voorjaar van 1930
1 n de a nl p naar die datum die voor het verkeer
van zuid en we t naar het noorden en vice ver a
an het gr l te belang wa maakte het Zwol e
geme nt b tuur zi h zorg n ov r d norm
v rkc r tromen die de 21 ol binnen rad t ver
De Grote Markt toen de paardentram in 1919 was opgehe11e11 De 111e1ale11 rails zij11 verdwe11en
maar h t spoor da11rvn11 is nog duidelijk in de bestrati11g te zien Het kleine
vl11chthe1111eltje i er dwars overhee11 gebouwd Op de linkerhoek vm1 de Oude Vismarkt
d gnln11teri winkel vn11 de Gezusters egwis an11 de andere knnt de IJ111 11ider Visc1
hnndel 1111 de amilie la11 der leer Collectie HCO
erken zou krijgen Wat m e t men bijv rbeeld
aan met het anarchi ti ch aa ndoende erkeer
rommeltj op d Gr t i larkt
Toen werd het idee geboren van die grote ron de
toep die het verkeer in een gereguleerde baan
moe t leiden Altijd link m zoal dat k immer
gold op banen voor portbeoefening
In de volk mond w rd d grauwe pannenkoek
op de Grote arkt I gau1 de vlu hth u el
genoemd Die naam heeft te maken met de mogelijkheid
om voetganger bij het over teken an htt
plei n halv rwege even ru t t gunn n in d h tiek
van het toegenomen verkeer
H t karakteri ti k v rk r b tak I h ft in
de loop van zijn ook
h 1 1 at an ir I die
an op nbar iten
one rten d ti taties
kermi a i tal
Door de ra
hadden wee h
loop van famili
g nhed n en koninkl i
optocht zo groot wa da
ramen bezet vJerden en
taande a hter het bezoek 111 e ten
nog een glimp an het vertoonde op te angen
Hangplek
De vlu htheuvel vervu lde k een fun ti
openlucht ociteit of hangplek v r v h a
Zwollena ren p mooie dagen en vooral op
zomeravonden tonden ze vaak mannetje aan
mannetje rondom op de rand geleund p hun
fiet en of met de handen in de zakken zi nnig kleiend
of onzi nnig leuterend er de p litiek de
voetbal en de minder elangrijke dingen de
leven De mannen keken uit ere n I egdek van
kop r lakk ien Z ar kubu n van en d cim
ter in omtrek die geperst waren van afval uit de
koperindu trie en die met elkaar een aaie gra u1 e
vlakt vormden Daar viel ni t v 1 in piratie r
hun mall talk uit t halen
Maar dat v randerd In d r jar n
bleek namelijk dat dez p het anta tbaar
harde rll e blokken ve I n erwacht
werd aan lijtag ond rh vig war n H t
zwols historisch tijdschrift jrg 23 nr 2 65
v rkeer maakte de oppervlakte op den duur zo
glad al gepo t t vl rzeil ooral al het een beetje
had geregend ging de ene na de andere liet er
t gen de vlakte en maakte menige auto een sc hui ver
Eind ja ren veertig van d vorige eem was de
situatie zo nijpend geworden dat er elke week wel
n alarmerend tuk in de krant tond Maar de
gemeen te had in di naoorlog e jaren heel weinig
te verteren zodat h t nog een hele tijd duurde
voordat stratenmaker met nieuw mat riaal aan
de lag konden
De gladheid van het plein bracht n keer per
jaar en at ione l amu ement Dat wa op de zaterdaga
ond dat de TT in s en wa verreden
mdat de rond eg r nd Zwolle nog niet klaar
wa k zen eel terugrijdende bezoekers op hun
motoren ook voor de gezell igheid een route
dwar door de binnen tad Op de rote Markt
tonden drommen publiek klaar in de hoop op
glijpartijcn n ze werden in hun ensatiezucht
beloond K mende uit de Diez rstraat choof
menig motorrijder in de b ht voor De Harmonie
onder luid gejui h van de menigte onderuit
Vi ch
Minder dan de helft van het aantal zakenpanden
dat zi h in 1947 op de rote Markt bevond is zichtbaar
p de fo to Het hi tori che pand met de klokgevel
middenachter waar lestijd de textiel en
galan teriewinkel van Wen ink geve tigd was hoort
er eigenlijk niet bij e enmin al de winkel van
Jamin link daarnaa t Die twe panden werden
nadrukk lijk tot de Diezer traat g rek nd
Hoog op de voorgevel an de winkel recht
op de ho k van de ude Vi markt staat al reclame
glazem a cherij m t ch g schi lderd Dat
nijvere b drijf wa niet daar maar in de ieuwtraat
geve tigd Z lang ik het mij van mijn jeugd
herinner bevond zi h op die hoek van de Grote
Markt de druk beklante IJmuider Vi chhandel
an de fami lie Van der Veer waar een hoog aquarium
met kan er an vis en in de zijetalage stond
ok an der eer p lde i met ch Het tond
ge chreven p de etalagerui t waar ik elke dag op
weg naar chool lang kwam
De nieuwe spelli ng g noemd naar mini ter
lar hant die in 1934 wa ing voerd was eind
jaren dertig nog maar halt doorgedrongen tot de
Zwol e zakem ereld Op mijn school werd er al
streng de hand aan gehouden Op een k er ging ik
er goed mee in de fout Toen ik in een di tee
visch schreef en later w rd geconfronteerd met
een dikke rode treep door dat woord was ik zr
op mijn teentje getrapt Verontwaardigd prote
teerde ik bij onz juf Zo taal het bij Van der Veer
op het raam Maar juf wa niet ond r de indruk
Wonen boven winkels
Zoals overal in de binnen tad woonden bijna al le
gezinnen an de zakenlui op de Grote arkt
boven hun winkel Dit gold niet voor de boven woning
van boekhandel V aander die door de
jaren heen allerlei b drijfjes tot onderkomen had
gediend onder andere een tabaksfabriekj In 1931
huurde mijn vader het pand van eigenaar aan ders
en schonk het de jong vrouw die een klein
jaartje later mijn moeder i erd al eerste hu elijk
tulp
Voorlopig zouden mijn ouder die niet meer
verlaten hoewel de indeling van het hui oor
bewoning nogal onhandig en neconomis h wa
Drie grote norm hoge kamer een nog hogere
keuken als een fabriek zaal een lange gang kolo
sale geheimzinnige zolder een onoverzichtelijk
trappenhuis en verd r veel loze ruimte Maar de
levendigheid van de locatie beviel mijn oud r zo
goed dat ze er 38 jaar bleven wonen En het mo t
gezegd voor een kind bood het huis all rlci hoeken
en gaten om al spelend zijn fan ta ie uit te
leven
De enige winkelier op de Grote Markt die niet
boven de winkel woonde wa onze buurman
banketbakker Fran Alferink Die hui de 111 t
vrouw en twee kinderen in de ruimte achter de
winkel waar al tijd het licht brandde Alfcrinks
bakkerij bevond zich in de kelder ond r d in kei
waar je op de toep door lage klapram n in kon
kijken Kinderen deden het vaak verlekkerd zagen
ze de warme zoetgeurende lekkernijen
De bovenwoning werd bewoond door de fami lie
Vaske een gemancipeerd gezin waarvan man
en vrouw ieder hun eigen b doening hadden loeder
Va ke wa de pil van een druk beklant naai atelier
en vader hield zich bezig met de handel
66 jrg 23 nr 2 zwols historisch tijdschrift
De Gro re arkt i11 het
begin mn de jaren dert ig
la n de vo rige eeuw De
1adsb 11s toen gexploiteerd
do or de Dede111 sln
t1rtse too1111rn1111veg
lllat sc happ ij staat Jij de
halt e voorde lloofdwa cht
De vroegere hrrenso ii tcit
De Harm onie 111 to en al
ee n openbaar restaurant
geleid door B 111orenb11rg
Links dnnmanst de
slijterij 1a11 d1fi m111 Boe rs
e11 op de hoek w111 de
L11tt ekestram de schoe 11
wi11kel 1111 Pn1111nkker
Collec tie H 0
Z n Frit had d motor port al hobby Zijn
gr mm nd e ma hin e parkeerde h mee tal op de
t ep vlak r de voordeur o r mi j een tot de
erbeeld in g pr kend objec t ti kern klom ik r
wel een op en oelde mij ee n
erdwen n
D buurman aan d and ere kant was Jakob winkeli
r in p rtartikelen Al kind m ht ik wel
en in d wink I pelen p d fo to uit 1947 taat
zij n naam nog duidelijk op de gevel maar de baa
zelf wa er toen alla ng niet meer De Jakobse n kregen
in de o rlog ee n e ng ge I etike t op de bor t
genageld 1 aardo r ze hun leven niet meer zeke r
waren at bleek al poedig erui loo en on pgemcrkt
v rdwenen de winkelier en zijn naa ten
van de r te Markt immer mee r werden ze daar
nog gezien behalve dochter aa rtj e Zus
gen emd die de onmen elijke dodendan al
do reen wondcrtje ont prong en na d oorlog de
zaak ame n 111 t haar man Dolf David on no g
c lc aren v rtzct te
ok Waander d baa van de b ekhandel
b neden on ve rdw ee n in Duit e geva ngen chap
maar dat geb urde ni et in he t ge ni ep De bezetter
had zelf b lang bij ee n a rrestatie in volle open baa
rh eid Al ee n van de gijze laars va n int
Michi I geste l mo t aander al v rbeeld di enen
en met zijn leven borg taan voor ndergron
d geweld teg n de vijand
Toevallig wa ik er getuige an dat er op een
morge n in m i 1942 een grot zwarte aut voor de
boekwinkel ropte nkele Dui er in lang Ier n
ja en haa ten zi h naar binnen en kwamen ven
later eer te oor hijn 111 t in hun midd n de
kJ in e grijze bang vo r zi h uitkijk nde eigenaar
va n het o ud e familiebedrijf Z n o erja droeg hi j
over de ar m want het a prachtig weer
Het liep goed ar voor aa nd er a c n angtige
maar ni t n omfortabelc tijd in het kath
lieke ki in emin aric in int Mi hiel g tel crd
hij eind 1942 amen met nkele honderden van
zij n lotgenoten in vrij he id ge tcld E hter niet
voordat ze e n gijz laar t ee maanden eerder
aren g fu ill eerd na en hernieU de aan lag van
het verzet
Boog ie oogie
De ro te K rk het gebouwd t het aanzi ht van
de Grote arkt het mee t bepaalt taal niet op d
f t waar ver dit v rhaal gaat Mijn gehe le jeugd
heb ik er tege n ver gewoond maar het heeft m er
dan vee rtig jaar geduu rd vo rdat ik hel interieur
voo r het eer t mo ht aa n hom en r g r wa
de deur alti jd di h t cha lvc bij de aanvang va n de
di en ten Bovendien pc Id religie nooit c n r 1
in mijn o ud erli jk hui In de na orl g jar n
heeft mijn grootm edc r m n geen ovcrr ed om
ate hi atie in het gebO U in de K mpcr traat te
vo lge n maar na drie les en crd ik eraf ge tuurd
De dominee had m oor aanvang van de Ic
betrapt op het spelen van een bo gic gic op
het harm nium Ee n jaar f tien lat r pee ld en de
beatband in de kerke n T h heeft het daarna nog
me r dan twee decennia geduurd ordat ik me in
de Grote Kerk durfde te verton n voor het bekij k
n van ee n tentoon telling
heel link op d f to zien c nog c n treepje
van het to enmalige h tel Peter met terra maar al
ik daarover b gin wordt dit ve rh aal no de helft
lan ger
zwols historisch tijdschrift jrg 23 nr 2 67
De Grote Markt als huiskamer van de stad
Toelichting op het ontwerp
0 nlang i de Grote 1arkt opnieuw ingeri
ht Dit i het eer te deel van het
opknappen van de rote arkt de elkmarkt
en het R d torenplein D ze rie plekken
horen b lkaar n h bb n n bijzond r po itie
in de binnen tad kwat betreft het gebruik zijn
het pc iale pi kkcn oral de markt en de evenementen
ragen om een open flexibele inrichting
maar de ruimten moeten ook op andere
d g n aangenaam zijn om te verblijven Uitgang
punt bij de herinrichting i dat het gebied moet
zorgen or een betere verbinding tu sen de
omgeving an het aagje bolwerk de toekomstige
illemspoort en de Diezerstraat Daarbij
DEFINITIEF ONTWERP
00 M9tHf Mlvefflbtr 200
wordt het een voetganger gebied zonder doorgaande
auto en zonder mogelijkheid tot parkeren
Fietsen mag wel en bev orrading per aut
blijft mogelijk
Geschiedeni
e huidige vorm van de rote Markt de Melkmarkt
en het Rodetorenplein i in hoge mate
bepaald door de gesch iedenis ervan Dit gegcv n
speelt een belangrijke rol in het ontwerp Tot aan
de veertiende eeuw lag Zwolle ten zuiden an de
Grote Aa die liep ver het hu id ige a thui plei n
rote arkt en Melkmarkt De huizen tonden
lang de tra ten en hadden diepe a htererven naar
t 1 t t 1
Han oodijk
Het omwerp 1oorheri11richt
i11g 11111 ie Grote
larkt lelk11111rkt en
lorletore11plei11
Gemeente Zwolle
68 jrg 23 nr 2 zwols historisch tijdschrift
De rOe Mnrk1 als re11
1raal plein lnll de s1ad op
de kaan van oan Blaeu
uit 169 De Grote An is
110g irhtbaanw11 hei
G11s1111isplei11 de 011dr
i markt eu de ek
1111rkt Collectie CO
h t at r to T r hoogte van de Grote Markt wa
een doorwaadbare plaat in d a en daar stond
va naf de tiende eeuw d Michalskerk Rondom
de kerk lag toen nog een open terrein De huidige
vorm van de r te Markt nt tond in de veertiend
uw Zwoll br idd uit naar het noorden
ver de rote Aa he n Het rivi rtje w rd er
hoogte van de 1role arkt verkluisd en aan
eer zden ervan werd gebouwd De Melkmarkt
erd danrdoor een voorzijde in plnnt an een
a hterzijde De omgeving van het Rodetorenplein
onn ikkclde zi h tot de belnngrijkste haven Door
het vergroten van de Mi hal kerk werden de
ruimten ten noorden en ten zuiden an de kerk
van elkaar ge cheiden De zuidzijde het Grote
Kerkplein werd begraafplaat de noordzijde de
rote r1l arkt werd gebruikt voor de markt en wa
het centrale plein oor de stad Het Grote Kerkplein
I erd in de negentiende eeuw weer in
gebruik gen men als marktplein maar bleef minder
prominent dan de rote farkt
Vi ie
rote larkt Melkmarkt en Rode Torenplein zijn
een nd rde I van het grote netwerk van straten
tegen en pleinen in de binn n t De pi inen
hebben een bijzond r po itie rote I larkr i
een peciaal plein Hier komen de bel ngrijkste
route m n Bij d ze p iti van midd lpunt van
de binnen tad en van h I Zwoll pa I n uit
traling met allure rot Markt mo t h 1
Z1 ol e tadsplein zijn 11 t Rodetorenplein wordt
gezien al het tedelijke balkon van de binnen tad
Hier topt de brede ruimte van de Melkmarkt en
wie lang de Jufferem al ofBuit nkan t komt h ft
hier ruim zi ht n ar buiten er de brede tad
gracht naar het warte ater
De breedte van de Melkmarkt het I ei nde
wat meanderende verl op van de gevel anden en
het ho gt v r hil tu en ro te Markt en Rodetorenplein
herinneren aan de r te a die hier
ooit stroomde Di t is een belangrijk thema voor
het ontwerp De breedte van de lelkmarkt raagt
ome n driedeling en 111 bomen roeger tonden
hi r pra htige grote b 111 n di de traat veel
allure ga en De bom n n d dri delin gev n de
ruimte een prettige en men elijke maat o k 1
hier g en warenmarkt wordt geh uden of evenement
n zijn
Grote Markt
Midden op de rote Markt li t nu e n vlak van
natuur teen Dit bijzondere materiaal ormt het
middelpunt van d binn n tad De rand n zijn
verhard m t bak t n Z luit n z a n op de
traten die op het plein uitkomen De inri htin
lijkt daardoor op een hui kamer van de binnenstad
in het midden een leegte al een tafel of een
kleed met het meubil ir aan de rand n Aan de
noordzijde van het plein zijn de leiplatanen blijven
taan Op het plein komt cn bijz ndcr clement
dat h t bijzondere karakter en de verblijf
functie benadrukt Het element moet een herkenning
punt een landmark in de tad orden
Tijden de markt vormen de kramen op de r te
Markt een verbinding tu en de marktkramen in de
Luttekestraat en op de Melkmarkt Tegclk i op de
r te Markt ruimte vo r terra en Er k men geen
fietsklemmen p het plein r k men cl extra plaaten
v or tiet en p de Melkmarkt en het Rodel renplein
en een bewaakte tiet en talling in de nieuwb
uw van de Banken atie
zwols historisch tijdschrift jrg 23 nr 2 69
D vormg ving van d r l Markt vindt ha r
r prang in cl nt taan ge hiedeni van dit
plein en benadrukt dal deze plek uniek i De verd
ling tu n e n ruimte voor en ach ter de kerk
blijft daarmee he taan mdat de r te farkl ht
tad plein n en vi itekaartje van Zw lle is dient
de inri hling en de ondergr nd goed en duurzaam
te 7ijn De be trating moel de tand de tijd
kunnen d r taan r i daar m niet gek z n
v r een traditi ncle be trating in zand maar
voor een degelijke fundering en een harde oeg
tu en de tenen in het middenvlak Een dergelijke
oeg i k beter ch n te vegen na bijvoorb eld
en marktdag In de tr ken lang de gevel ligt
1 el n traditi n I pen b trating m d kab l
en leidingen te kunnen bereiken
Rodetorenpl lkmarkt
Het ontwer Rod torenpl in gaat uit van
e n landlo in pireerd op
ituati D onding v
zi htbaar gemaakt in het erl
k ml e n
die met natu
g en markt en
aal i t r b
ij de kademuur In tegen lel
ling tot de rote arkt p nt d ze kamer zi h
naar het I ater al een ted lk balk n Lan h t
water loopt e n ta htig entimeter verlaagde
kade Hierdoor i het water dat ngeveer t1
meter lager ligt dan het pi in b L r L ervar n
Daar i zitgelegenheid en kan m n lang d ni uwe
aanleg reiger I pen 0 k de erige randen zn
verblijf ruimten m tb men ent rra n
De elkmarkt krijgt een driedeling die aanluit
op de fun tie Er k mt n r ute lang de
zuidzijd een tr ok met natuur teen in h t mid den
en een trook voor verblijven in de z n
lang de noordzijde De verharding an de midd
n tr ok luit aan bij de vlakken p d
arkt en h t R detorenplein e Lro k v lgt en
benadrukt het vloei nd rl p van d Melkmarkt
Zo I ord n b id pl in n met elkaar verb
nden n I ordt r v nvezen naar de r te a
ok hier I orden de randen erhard met traditi
nele Holland e bak teen die aan luit p de tra ten
van de binnen rad r komen nieuwe b men die
w rden geplaat t in n I verband icrd or
tor n d bomen cl markt en de kermi niet De
bomen krijgen een pe iale gr eiv rzienin Ze
m eten de elkmarkt een gr ene aanblik g ven
ok zorgen ze voor een extra geleding van d brede
traat
Het 11ak van 1wtu11rstee11
midden op de Grore
Markt mei _006
Foto redactie
70 jrg 23 nr 2 zwols historisch tijdschrift
Koninklijk bezoek 11a11
Zwol op 5 mei 1962 ter
gelegenheid 11111 het 25
jarig huwelijk w111 koningin
ulfrma e11 prins Bernhard
De stoet rijdt 0111 de
rotonde met de muziektent
Foto Pool 25
Amsterdam collectie
HCO
De Grote Markt in beeld
Zwolle kreeg in 1964 het 11ierde afgietsel 111111 het beeld Adam van de beroemde Franse
beeldhouwer Rodin Er zijn in totaal zes bronzen afgietsels gemaakt De Zwolse Adam
werd oorspronkelijk in het hart van de stad geplaatst omwille va11 de zichtbaarheid op
een twee meter hoge sokkel Totdat Han Prins er bij het lezen van Rodins memoires
achter kwam dat de beeldhouwer vond dat dergelijke beelden niet op een voetstuk
behoorden maar tussen de mensen Het beeld werd toen het was 1976 verplaatst naar
liet bordes van het net volto oide nieuwe stadhuis Foto P de Koning collectie HCO
zwols historisch tijdschrift jrg 23 nr 2 71
De zaterdagmarkt 19 2
Fo to 1aherbe collectie
H 0
L11chtfoto v1111 de Grote
Markt begin jaren ze1e11
tig De 1erkeerssit11atie op
de Grote Markt werd eind
jaren zestig gewijzigd De
rotonde 1erdwee11 en werd
verv1111ge11 door een kruising
met ee11 driehoekige
v11chthe11vel Uit Op de
kop gekiekt 1976
72 jrg 23 nr 2 zwols historisch tijdschrift
Een toeschouwer op de Grote Markt
nnt B ot maan
Hulten en
Jan van de Wetering 0 p het verlaten rote Kerkplein blazen de
muzikant n van een blue orke t zi h de
longen uit het lijf e zeilen van de biertenten
wapperen in de wind Druk zal het niet
w rden op deze k ude ruilerige avond in mei
Een pieus fel alo11dlich1 wilt op de rij 11101111111e111ae pa11de11 Ze hebbe1111ame11 die kli11
ke11 als een klok Koning David 11 de Zon en De Drie Kalanders Foto redactie
laar al c a hter de k rk de h ek om laan
br kt ven d zon d r d lken en zien wt
vanaf de Harm nie h e een plen fel avondli hl
op de rij monumentale panden aan de ovcrkanl
valt Drie daarvan hebben onze bijzondere
belang telling Ze hebben namen die klink n
al een klok K ning Da id In de Z n en c
Drie Kalander Het plein ligt er na I pa v lto
ide re tauratie van de rote arkt nog v al
onwennig bij grot r gend dan it maar duidelijk
n gin taat an ntwikkeling
nze ga theer Han van Beek eig naar an de dri
panden lalomt met n lang de leren ta en en
koffer die in zijn inkel an Beek Lcd n aren
zijn uitge tald Trapje op trapje af zijn wc r we
h t be effen tw huizen verder gelopen Di pen
verbind ingen tu n de drie huizen zijn het r ui taal
van een verb uwing 2 032005 aar hij m t
re ht trot op i 1iet alleen gingen de drie huizen
van binnen n geheel ormen maar er erden
ook ier huurappartementen p d b nverdiepingen
gereali eerd
Reepje leer
Tijden de verbouwing viel an Beek amen met
de Zwol e ar hite t Harry Hav r van de ene in d
andere verbazi ng Bijna lett rlk I verde elk verplaat
te teen of balk nieuwe hi Lori he verra ing
n p 1 een w nder overigen ant de drie
panden liggen p het ud t en h g te deel
an Zw lle e ud t b ning p ren gaan
t rug tot h t b gin van de lfde eeuw et al de
a en traat ligt het perceel p een dekzandrug
die omlaag loopt richting ude i markt de
plaat waar vroeger de r te a tr mde Dat
hoogtever hil zie je tegenw ordig n g h t be te
al je vanaf het rote K rkplein naar de r te
Markt kijkt
zwols historisch tijdschrift jrg 23 nr 2 73
Onbedoeld maar niet minder waarde ol leverde
de crbou ing cel kennis over het verleden op en
ook de i htbare sp ren daarvan mdal an
Beek gcv lig i o r de waar e va n de ge hiedeni
1 aa rmce hij mring i verwerkte hij de
ond ten z g ed mogelijk in het interieur an de
drie huizen Z n l menige kl ant even verbaa d
opkijken bij het zien van een vitrine met archeo logi
he o rwerpen die tijdens de verbom ing
door tad ar heoloog Hemm levi zijn gevon den
In de kelderruimte kwam en beerput uit de
eer te helft va n de ze tiend eeuw rij De vondten
betr ffen v ral kcukeng ed K il e kannen
hal n en oliekann tje Gezi n d pr fi ic van
d huidig eig naar mag de nd t van me r dan
t e honderd af nijd el van I er pmerkelijk
genoemd word n at betekent dat hi r it en
leerbewerker ge oond moet hebben ok die
stukje leer hebb n een plaat je in d vitrine
gekreg n
e panden hcbb hun ig n ge
Het ud t et Drie Kaland te
larkt d r ijk uit de ja ren
r nd d brand n 1334
er izcn werd uwd 1 n de v ftie1
oe t pand grondig v rbouwd
lijk naar het noorror
a o er te hellen
1 nd 1394 m 1i In de Zon
kt 4 zijn gebouwd K ning Da id
t 5 i het te van de drie panden
onk lijk a hui werd verm edel
fti nde o ende euw geb u d
Het plein ligt er na de pa
oltooidc restauratie 1a11
de Grote Markt nog wat
011we1111ig bij groter
oge11d da11 ooit maar duidelijk
nog i11 tont van 011twikkeli11g
Foto genomen
1111111i1 Dl Drie Kalanders
Foto redactie
74 jrg 23 nr 2 zwols historisch tijdschrift
De 11itri11e met arc1eologis
he voonverpen die 1111 i11
de winkel staat De zestie11de
ee11wse 1011ds1e11
betroffen lOoral kr11ke11
goed e11111ecrda11 tweehonderd
afsnijdsels van
leer Fotoredactie
oor de eu n h en v randerden de gevel van
alle drie d huizen z k r in de t1 intig te e uw
t en de p ndcn wat d 1 bet reft aan de m dcrne
ei en m ten ld en
Tijden d v rbouwing kwamen veel van de oude
binnenmur n voorzien van aJlerlei ni je tevoorhijn
Ze zagen r n g zo pra htig uit dat Van
Beek e I ol ze op te nemen in het winkelintericur
l dere klant kan ze nu be nderen Ma rer i
me r te zien op de eer te etage an K ning
David i een omplete middcleeuw e deur aan de
wand beve tigd ok pra htige kleurige tukken
negentiendeecu behang hebben een mooie
plaats gekregen n de nieuwe huurder an de
b en I et ge kunn n geni t n an hirt r nd
bei aard g bi ven nokbalken olgen d ndr
hr nol gi ch nd rz k van pr fe or D de
Vrie zijn die afk m tig uit tfalen n aarhij
nlijk nog ud r dan de huizen zelf ze dateren
uit d peri de 1257 134
Een familiebedrijf
De wink I in I d n ar n i een e hl familiebedrijf
en dat al ind 19 6 ader v im an Beek 1910
1994 telg uit een Zw I e zadelmaker familie
beg n d tijd p de ieu e Haven met een wink
ltjc in I ren ta en In 193 vcrhui de hij na r het
pand r te I larkt 4 In d Zon Dit bleek een
uit tekende lo atie oor de za k te zijn 1 n de loop
d r jar n werd deze bedrijf ruimte te kJein daarom
werd lang uitgekeken naar uitbreiding mogelkh
d n In er t in tanti I rd in 19 8 het
tegen vergel g n p nd r t larkt 15 Het
Hondje aangek ht ind jaren ta htig kon rote
Markt 5 K ning a id ven orven w rden
it had het vo rdeel dat de zaak weer op n I atie
gehui e t wa Het Hondje erd verhuurd en
i nog t d eig ndom van de familie an Beek2
In 1999 kwam r te M rkt 3 De Drie Kalan der
daarv r kap al n lff erbij en I erd
beg nnen met de plannen v r de recente verb
uwing Tijden d verb U ing kre g d winkel
een tijd lijk onderk m n in het vo rmalig pand
van boekJiandel v aander r te M rkt 9 aa t
de vier huurappartementen op de bo enverdiepingen
van de gerenoveerde panden i ook de
began grond van rot Markt 3 mom nt el v rhuurd
aan koffiebrand r n theehand I imon
L v lt Han van B k We hebben n bij d erbouwi
ng gericht p k aliteit dat i n zakelijk
uitgang punt En bij kwaliteit h rt o k dat j
re ht d taan d ge hi deni van de panden
1 Beek d zaak amen
n Maarten an Beek
1942 en get gen al
j ig naar de
ad hun hui
dat de nabijheid van
ar 1em v r
gez rd bev nden
Maar d winkel bleef Ik r de jaren
he n IJe ontwikk lingen op de r larkt kunzwols
historisch tijdschrift jrg 23 nr 2 75
ncn lg n n mijn jeugd de aren veer ig
en ijftig w plein ooral leeg ondank de al
in 1929 aan rotonde voor het verkeer r
reden ma waren er nog niet
z veel rk er dat er a via
d u markt of de Di zer
a ruimte genoeg
v or lden op het rote
Kerk kt en de 1euwe
auto I ilde parkeren
vroegen I e o lij e er mo ht taan Dan
konden ij weer verder voetballen Vanaf de jaren
ze tig crd het drukker en drukker p de roLe
Markt iet alleen het g I one erkecr nam toe
maar er ver nen ook teed gr ter ht
r v rrading van de in aar
n de t terug a een u h t
pi a rij
e zoal dat heet met d zaak opge
e tijd was het vanzelf prekend dat j
hielp in de wak 1 ik middag uit
kvam dan had mijn vader altijd w 1
ap v d en ant in die tijd
kr lant k cht fer gewoon
th Dat e ervi ic rlc nd
bb n altijd iedereen a lant gehad en
door de hele tad werden du ko fcr bez rgd En
z heb ik met het I egbrengen van k er z n
b tje heel Zw lle gezien an end rp t t de
B llebie te in Di z n t e Ik h rin11 r me dat ik
een vier keer op en neer naar ijthmen ben
gefietst Ik kon maar n koffert gelijk vervo r 11
en die klant had er vier be teld n auto had de
familie toen nog niet
p d r te Markt i altijd wat te beleven Il
bijzondere gebeurte11i en van z lle v nd n en
ind n hi r plaat de opto hten de fee ten d
k rmi 11 de huldigingen n em maar op n dan
waren r n g de begrafeni en en trouwerijen van ui
de rote K rk l driejarig jongetje tond an
Beek met een vlaggetje te zwaai n tijden d
b vrijding van de Duit er en gebeurteni die p
n fot i va tgelegd maar waarvan hij zich niet
meer herinnert 1 n t gen telling t I het chuilen in
de kelder aan het eind van de orlog at diepe
indruk h en gemaakt p d kJ ine Han laar k
op g one dagen i de rote larkt altijd het
bekjjk n waard En dat deden de bewoners en het
peroneel van d handel in led nvaren al er maar
e en tijd or a I dereen gaat hier altijd
meteen vo r hel raam zitten vcrt lt an B k
Het uitzicht verveelt n it
Op de eerste etage van
Koning David is een
complete middeleeuwse
drnraa11 de wa11d bevestigd
Foto redactie
Ha 11 vr111 Beek en 1111 1111
de 1Veteri11g bij de dertiende
en veertiendeeeuwse
11oklake11 Fo to redactie
76 jrg 23 nr 2 zwols historisch tijdschrift
De pa11de11 mn links
mwr rerhts Grote arkt
65432 e11 1 Op de foto
was Hotel De Zon nog op
de 1111111111er 1111 ge1es
11gd 11 193 werden de
pt111de11 verko ht en opende
an Beek sr een winkel
op 1111111111er 1 ollectie
llilem 11a11 der leen
Grote Markt r Het
Hondje in 1970 la11196
tot eind jaren tachtig had
de firma Vnn Beek dit
pand in gebruik als tweede
winkel Collectie CO
Do r de erb uwing van de b drijf panden i
an B k nog meer be u t van de g hi deni
van deze bijzondere plek Hij heeft r daarom
v or g zorgd dat de drie ver hillende pand n
hun oor pronkelijke naam p de gevel terug kr
gen r de panden K ning David n D Zon
g b urde dit begin a ren ta htigal p initiati fvan
Han Prin Di h eft k de kleuren p d g v 1
bepaald naam D Drie Kalander v lg n
an B ek w rd di naam door de rige eigenaar
al gebruikt rwij t n t als de ge onden leerafnijd
els naar I erbe erking en kalander i
immer d oud naam vo reen mangel om I er
glanzend t mak n3
k in 193 een winkel
te Mark d wa re n h t 1 eigen
Pet r tigd genaamd e Zon
p oude fo it h t I met overdekt terra
en al goed t ond 1900 erd het uitgebaat
do iri e Hij adverteerde
in cl gid jar dat we weten dat
en I g t f 1 5 te n b ij langer
verblij billijke nerd n v gen dezelfde
advertentie v 1 e er
Concurrentie wa er r nd de ceuwwi eling in
hor abran he k want aan de v rkant zat
niet alle n h t H eren gemcnt aan de rote
arkt 11 het pand mei de 70nnewijzer maar ok
link daarnaa t de Z ol he Melkinrichting In
dat laat t tabli ement werd zuiv r onverval
hte niet afgeroomde en niet verdunde melk
ge chonken Op d rote Markt as voor elk wat
wil zou je kunnen zeggen p 26 augu tu 1 94
gaf een de I van de T aalf p telen volgen
k ade t ngen to h maar de oorkeur ain 11 tel
de Zon waar zij zi h direct na de opri hting van
de P in De Alla op de nabijgelegen s enmarkt
aan drank l buit n zouden zijn gegaan n
dat wa gen diezel de kwade tongen geen verheffende
daad voor de geheelonthouding propagerende
o iali t n 4
en rzam laar aan d Grote Markt
e ge eni van d pand n n hun bewoner
aan d te i larkt 3 5 i een ndcrz ek meer
zwols historisch tijdschrift jrg 23 nr 2 77
dan aard eem bijv rbeeld het rei ver lag van
een be7 ek van de Duit gebr eder n ffenbach
aan z llc in 1710 Hun eer te indruk an
Zw lle wa niet al te b t ze v nden de traten en
huizen van d tad merig en vie Maar hun
humeur vcrb terd aanmerk lijk t en ze na een
bcz ek aan de Onz Lieve r0U ekerk kennimaakten
met de bew r te Markt 4 In
de Zon Dat wa d errit Tydeman
een drukker van de taaten van verij el en
hele leeftijd in die tijd maar lgen eigen mededeling
had T deman nog leed geen bril n dig
De Duit er kregen een rondleiding door het hui
De kun tverzameling van T deman I a d r h t
hele hui ver preid veral hingen prent n n
hilderijen Tydcm n vertelde de Duit er dat hij
meer dan 14 o prenten bezat waaronder werken
van de be te me ter adat ze de hilderijen
hadden be onderd werden ze r ndgeleid loor
de drukkerij en de bibli the k aarin z n vierh
ndcrd b eken ver mathematiek en per pc ticf
tonden T dcman toonde k zijn verzameling
zelf gemaakte per pc tietka tc De Duit er
1 aren onder de indruk de ka tjc waren van binnen
met nhcrkcnbar r tellingen l c hil derd
maar al e door een atje keek ag je een
kamer mei loeien in go d p rpe ticf an het
eind van de rondleiding t ond Tdeman nog zijn
erzameling meetkundige in trumenten uurwerken
n in ecteni
Een blik naar buiten
f de uit c ga ten o keven v r het raam hebben
ge taan om een blik p de rote larkt te wer
1111111111 Beek bijna drie
Jr111r geheel links llltI 111g
rn hold op cfc Grott Markt
t ijde11s dt bem_1di11gsjees
1e11 i11 april 1945 Op de
loorgro11d de b1mrjcmge
1Jes 11111 Grolt l11rkt 5
lans en lim l111111ebdd
6 e11 Jaar zo11t11 w111
bakker Theo l111111ebelcf
L111ks nog lwlj1chtb11ar
ach ter een vlag 111c1ro1111
11111 JeekRiwwerda
moeder 11111 Han Lmks
111111st h1

Lees verder

Zwolse Historisch Tijdschrift 2010, Aflevering 2

Door 2010, Aflevering 2, Afleveringen, Jaartal, Zoek in ons tijdschrift

…–: ..
‘ C.J. Vrieiis
een architect in ‘Zwolle
J :,,,. • …. t – .
,
–
Ook ontwerper van de muziektent
——· op llet Assendorperplein
27e jaargang 2010 nummer 2 – 7,50 euro
46 | jrg. 27 – nr. 2 zwols historisch tijdschrift
Wim Huijsmans Suikerhistorie
Café-restaurant De Kleine
Luttekestraat 22
Voor deze rubriek ontving de redactie vier
suikerzakj es van ca fé- restaurant De Klein e. In
1935- dus precies 75 jaar geleden – nam An ton
de Kleine lunchroo m Halfwerk over. In 1938
kreeg hij een tapvergunn ing. Er mocht van toen
af ook bier geschonken word en. Het pand ligt in
de schaduw van de Peperb us. Het is dan ook ni et
verwonderlijk dat op drie van de vier suikerzakj es
de Peperbus domineert. Het suikerza kje uit 1960
(Collectie ZHT) too nt een lauwerkrans met daa rin het jaartal 25
en daaronder ‘ tot uw dienst’. Op een ander za kje
Café-restaurant De Kleine aan de Luttekestraat 22 is tegenwoordig een eetcafé.
(Foto Jan van de Wetering)
‘koffie ons visitekaartje’.
Op het afgebeelde suikerzakje zien we een keu
en drie biljartballen. Anton was een voortreffelijk
biljarter. De Zwolse biljartve reniging SAS (Steeds
aan Stoot) had hier haar thuishonk. Zoon Henk,
die de fij ne kneepjes op het groene laken van zijn
vader leerde, was nog talentvoller. Zo deed hij in
december 1960 mee aan het Nederlands ka mpioenschap
ereklasse 71/2, gehouden in Odeo n.
Henk werd derde.
Café De Kleine is een begrip in Zwolle. Het
café-restaura nt is steeds in de familie gebleven.
Na Jan en Nico, zonen van Anton de Kleine, is nu
Bob, de zoon van Ja n, de baas. Bob is boven de
zaak geboren. Het horeca vak is hem lette rlijk met
de paplepel ingego ten. Het zit in zijn genen. Begin
dit jaar heeft hij met zijn vrouw de zaak overgenomen.
Toen de stadsbus nog voor de deur sto pte,
wipten vele Zwollenaren even bij De Kleine naa r
bin nen voor een kop koffie. Op vrijdag gaa t het
ca fé al om 7 uur open zodat de marktkooplui er
een bakkie kunnen doen. Jong en oud komen er
graag over de vloer. In het eetcafé zijn de maa ltij den
van een goede kwal iteit. En de até va lt n iet te
versmaden …
zwols historisch tijdschrift jrg. 27 – nr. 2 | 47
Redactioneel
De oranjekoorts woedt in all e h evigheid . Op 10
juni is h et we re ld kamp ioensch ap voet ba l bego n nen
in Z uid -Afrika. In de aa nloop naa r dit eve n ement
heeft de redacti e – ten dele ook geveld door
deze koorts – toch een nieuw tijdschriftnummer
kunnen amen tellen waar in we liswaar geen sprake
is van oranjegekte maar het oranje-ele m ent
niet o n tbr eekt.
Kees Ca nters h eeft hee l wat boven water
gebrac ht over a rchitect C. J. Vriens. In de Zwolse
ar chitect uurgid s komt zijn n aam n ie t eens voor.
Vriens h eeft in d e periode 19 30- 1950 vee l hui ze n
en wonin gco mpl exe n in Zwoll e on two rp en , voo ral
in Assendorp. Ook de recent geresta ureerde
muz iektent op h et Assendorperplein is va n zijn
h and. De muz iekte nt heeft een oranj e tintje. Ee n
dag voor Ko nin gi nnedag in 1950 werd d e tent in
geb ruik geno m en. E n vee l act iv ite iten vinden e r
e lk jaar p laats op 30 ap ril.
Willem van der Veen ve rh aa lt over de gesc hi edenis
van ee n vier ee uwen o ud pa nd aa n d e T ho rbeckegrach
t, door de eigenaar h erschapen in ee n
pracht ig hi sto ri sch monument. Ve rschille nde
bewoners passe re n de revue, on der wie do minee
Van Se nde n , die d e Oranjeprinses Ma ri a nne, door
haar koetsier bezwangerd, begeleidde n aar he t
Heili ge Land. Onderweg we rd haar ki nd geboren .
Jan van de Wetering laa t zie n wat er in het
tweede kwartaal van 1960- waarin dus ook
Koninginnedag viel – in Zwolle gebe urde.
ozem e n aanvoe r van vee op de veemarkt spraken
h em mee r aan dan h et o ranj egevoe l op 30
april. Al deze b ijdragen worde n aa n gevuld met
boekbesprekingen en h et s uikerzakje va n café De
Kl ein e. Daar za l onder he t ge n ot va n ee n pilsje en
wat bitterb allen d e oranjekoorts naar grote hoogte
stijgen . De redactie h oopt echter dat u ook zo n der
deze koorts dit n urn me r met veel plezier zult
leze n . Aanvallen dus …
Inhoud
Suikerhistorie Wim Huij sm ans 46
C.J. Vriens, een architect in Zwolle
De ontwerper van de muziektent
op het Assendorperplein Kees Ca n ters 48
Zwolle in 1960 Jan van de Wetering 65
Zwols echtpaar herschep t eeuwenoud
grachtenhuis in waardevol monwnent
Waar eens een burgemeestersfamili e,
een beroemde domineedichter en
een oermens woonden Wille m van der Vee n 67
Schrikken in de Smeden Wim Huijsmans 78
Boekbespreking 81
Recent verschenen 83
Mededelingen 85
Auteurs 86
Omslag: De muziektent inspireert tot creatieve
uitingen, houtdruk door Kees Canters, 2010 .
In ze tje: A rchitect C.J. Vriens.
48 | jrg. 27 – nr. 2 zwols historisch tijdschrift
Kees Ca nters
Cornelis Jacobus Vriens,
1897- 1967. (Particuliere
collectie)
C.J. Vriens, een architect in Zwolle
De ontwerper van de muziektent op het Assendorperplein
De architect Vriens ontwierp in de jaren
dertig en veertig van de vorige eeuw een
flink aa ntal woningen en woningcomplexen
te ZwoUe. Zijn werkterrein omvatte ook
constructi eadvieswerk en, later, het ontwerpen
van utiliteitsgebouwen. In de jaren vijftig raakte
Vriens, vooral buiten ZwoUe, betrokken bij de
bouw van lage re scholen. Hij werkte aldoende
gestaag aan de opbouw van een interessant en
geva ri eerd oeuvre.
In het onderstaande ga ik in op zijn Zwolse
werk. Dit startte omstreeks 1930 en kan met de
realisatie in 1950 van de muziektent op het Assendorperplein
als afgesloten worden beschouwd; een
periode waarin Vriens een eigen en zeer herkenbare
stijl van ontwerpen ontwikkelde. De muziektent
is recent gerenoveerd en gerestaureerd en, mede
daardoor, dit jaar zestig jaar jong. Dit jubileum
vormde de aanleiding voor deze bijdrage.
Cornelis Jacobus Vriens
Co mei is Jacobus Vriens ( 1897-1967) werd
geboren in Kaapstad en overleed te Zwolle. Zijn
ouders waren geëmigreerd naar Zuid-Afrika maar
kwamen vanwege de onrust en het gevaar, veroorzaakt
door het uitbreken van de Tweede Boerenoorlog
( 1899-1902), weer terug naar Nederland.
De jonge Vriens doorliep de lagere school op Tholen
en sloot daar vervolgens, in 1912, met goed
gevolg de vierjarige cursus hand- en bouwkundig
tekenen af. In de jaren daarna behaalde hij nog
diverse aa nvull ende aktes op bouwkundig gebied.
Va naf 1916 was Vriens een aantal jaren werkzaam
bij de Rijksgebouwendienst, waar hij onder meer
toezicht hi eld bij de bouw van PTT-kantoren. In
1919 trouwde hij met de in Leeuwarden geboren
Rinske Volkers ( 1900-1981 ). 1
Vriens werkte aa n het begin van de jaren twintig
enkele jaren in het toenmalige ederlands-
Indië, als bouwkundig tekenaar bij ‘N.V. Archi tecten-
en Ingenieursbureau Hulswit & Fermont,
Weltevreden/ Ed. Cuypers, Amsterdam’. Weltevreden
was een voorstad van Batavia en vormde
toentertijd min of meer het Haagje van de kolonie.
Daar stond ook het paleis van de gouverneurgeneraal
en er lagen andere, grote overheidsgebouwen.
Genoemd bureau realiseerde in de eerste
helft van de vorige eeuw in Nederlands-Indië de
bouw van een groot aantal kantoorgebouwen,
scholen, parochiekerken, raadhuizen, winkels en
woonhuizen.2 De heer C. de Bruin – voormalig
medewerker en later opvolger van Vriens – kan
zich nog grote, met krijt ingekl eurde perspecti eftekeningen
herinneren die Vriens daa r toen heeft
gemaakt.3
In Batavia werd in 1922 Vriens’ zoon geboren,
Rhodo. De slechte gezondheid van moeder
Rinske was reden voor het jonge gezin om in 1923
terug te keren naar Nederland. Vriens werkte
gedurende de resterende jaren twintig als bouwkundig
tekenaar en vervolgens ook als chef de
bureau, eerst nog bij het bureau van Ed. Cuypers
– een neef van de bekende architect P.J.H. Cuypers
– , later ook bij andere architectenbureaus
in Amsterdam. In 1926 was Vriens bijvoorbeeld
korte tijd werkzaam bij de arch itect P.L. Kramer,
waar hij als assistent-architect hi elp bij het tekenwerk
voor de spectaculaire gevels van het gebouw
van De Bijenkorf in Den Haag. In de loop van de
jaren twintig werkte Vri ens zich op tot zelfsta ndig
architect B A (Bond van ederl andse Architecten).
In 1928 verhuisde het gezin Vriens-Volkers van
Amsterdam naar Zwolle, waar in 1932 een dochter
werd geboren: Tubelina Frederika. Vriens had
een baan gekregen bij de gemeente Zwolle waar
hij tot in 1934 werkzaam was. Hij begon in die
zwols historisch tijdschrift jrg. 27 – nr. 2 | 49
eerste Zwolse jaren ook met een eigen bureau. Bij
de gemee nte was hij als ‘ tijdelijk architect’ direct
betrokken bij de realisa tie van diverse gemeentelijke
bo uwprojecten uit die tijd, zoals het Stedelijk
Gymnasium Celea nurn aan de Veeraliee (naar
een ontwerp uit 1929 van de directeur Gemeentewerken
en stadsa rchitect L. Krook), het openbaar
slachthuis bij het nieuwe veemarktterrein (in
1928-’33 ontworpen doorW.B.M. Beurner) en
de dienstgebouwen op begraafplaa ts Kranenburg
( eveneens van Beumer, 1930-‘3 l ). Het getuigschrift
betreffende zijn werkzaamheden bij de
gemeente ZwolJe vermeldt onder meer: ‘Zoowel
het ontwerpen, als het detailleeren der plannen
was grootendeels geheel aa n hem toevertrouwd’,
en ook ‘Wegens het ni et voorhanden zijn van
voldoende werkgelegenheid moest het met hem
aangegane di enstve rband worden beëindigd.’ De
crisis deed zich waa rschijnlijk voelen, ook voor
Vriens.
Binnen Zwolle is Vri ens’ eigen bureau op verschillende
ad ressen gevestigd geweest, naar het
lijkt ook steeds het woonadres van zijn gezin.
Het begon aan de Prins Alexanderstraat (Veeralleebuurt),
om via de Van Nagell straat en de Ter-
Door Vriens getekende
en ingekleurde perspectieftekening
van het in
1923 gemaakte ontwerp
voor de javasche Bank
te Pematang Siantar op
Sumatra. (Archief NAi,
Rotterdam)
Vriens kon zijn tekentalent ook uitleven bij de Zwolsche Kunstkring. Hij is
hier omstreeks 1930 vereeuwigd door Teun van der Veen tijdens de wekelijkse
tekenavond in het atelier van de Kunstkring, dat zich bevond op de zolder van de
voormalige Brouwerschool op het Grote Kerkplein, achter het oude Z wolse stadhuis.
Vriens zit links, Johan Hartsuiker in het midden en de toen bekende Z wolse
kunstschilder Evert Bomhof rechts. (Collectie Willem van der Veen)
50 | jrg. 27 – nr. 2 zwols historisch tijdschrift
borch straa t te eindigen in de Bloemendalstraat.
ln briefl10ofden van zakelijke correspondentie
duikt dan ook nog als ’tijdelijk adres ‘ de Harm
Smee ng eka de op, waa r waarschijnlijk alleen het
burea u was gevestigd. Uit bouwtekeningen van
div er se gro t e utiliteitsge bouwen, gerealiseerd
in de jaren d ertig en veertig, zoals een verbouwing
in 19 38 van de ambachtsschool op de hoek
Hortensia s traat-Mimosastraat (ee n ontwerp van
A. Baart en L. Krook uit 1932 – eerstgenoemde
te kende voor het ontwerp!), blijkt dat Vriens
ook rege lma tig de rol van constructeur op zich
nam. Ee n constructeur wordt ingehuurd voor
he t uitvoe ren va n d e berekeningen voor onder
m ee r de drage nde onderdelen van ( veelal grote)
proj ecte n , zoal s fund ering en vloeren. Zo zitten er
in he t betre ff ende doss ier van de ambachtsschool
op het H CO zo’ n vijftig blauwdruk-foliovellen
propvo l m et handgesc hreven en door Vriens
ze lf uitgevoe rd e bere keninge n . In 1941 luidt het
brie fh oofd in d e correspondentie van het burea u:
‘a rc hit ec te n -, constructie- en adviesbureau C.J.
Yriens a rch. B.N.A.// Bouw projecten/ Interieurs/
Utilite it sbouw/ Gewapend beton constructies/
l) ze r co nstru cti es/ Bouwkundige advi ezen’. We
proeve n hi e r wel enige trots, het is ook niet niks.
Dat Vriens d eze veelzijdige interesse voor ontwerpen
, bo uwe n en construeren niet van een vreemde
had , blijkt wel uit he t in zijn familie opduiken van
b eroepe n als ‘stadstimmerman in Tholen’ (zijn
va d er ), ‘ bouwkundige’ en ‘bouwkundig opzichter
‘.
Vriens was ee n liberaal- hij stemde WD- en hij
was ni e t gelovig. Hij was naar verluidt een aardig
en vriendelijk maar ook precies mens, zoals onder
m ee r bleek bij het instrueren van de tekenaars.
Met ee n dik potlood , 4B of 6B, waarvan de lijnen
na uwelijks m ee r weg te gummen wa ren, gaf hij de
door t e voeren correcties aan. In 1:100-tekeninge
n m oes t en de diktes van de kozijnen en ander,
zic htbaa r timmerwerk precies op schaal worden
gete ke nd, m et een o uderwetse trekpen, later met
ee n Graph ospen. Hetzelfde gold voor de namen
va n sch o le n di e uitgevoe rd in smeedijzeren letters
op de geve l kwamen te s taan. Hie rvoor werd
ee n Räd erpe n m et ee n dikte van 0,7 mm gebruikt
waarmee, na wat oefening, ook ee n sc haduweffec t
kon worde n gesuggereerd. Hij gaf zijn m edewe rkers
echter ook alle ruimte o m het va k goed te
leren, met onder m eer als r es ultaat vell e n vol m et
uit de loss e hand getekende lette rs .
Vriens maakte ook a ltijd zee r zo rgv uldige
d etailtekeningen van de voorgevels, sc haal van
1 :20. Als er werkoverleg was, za t hij a ltijd t ekeningen
op te werken; hij maakte dan bij voo rbeeld d e
toentertijd gebruikelijke slinge rtj es in tekenin ge n
van betoncon structies. Vriens ‘ interesse vo o r het
vak en voor de overdracht van praktisc h e kennis
en ervaring op h et gebied van ontwerpen, blijkt
begin jaren twintig ook uit zijn rol als vervangend
tekenler aar op de ambachtsscholen op Tholen en
te Bergen op Zoom e n in 1934 o p de N ijv erh eid savondschool
te Kampen.
Opdrachten van de gebroeders Pierik4
In 1929 ontwierp Vriens in opdracht van de ‘ Fa.
Gebr. J.H . & J. Pierik’ (Johannes H endric u s e n
Johannes), ee n aannemersbedrijf uit Assendorp,
de lange, wat sombere woningblokken aan b eid e
kanten van h et eind van de Asse ndo rpe rs traa t.
Waarschijnlijk o nderkenden deze ‘ projec to ntwikkelaars
avant la lettre’ de kwalit eit en van V ri ens.
Ze lieten he m vervolgens meer ontwerpen make n ,
zoals in 19 32 van d e twee direc t aangrenzende,
stoere woningblokken aan de H o rte n s ias tr aat,
tussen en ook aan de Assendorperstraat en de
Deventerstraatweg. We kunne n all ee n maa r gissen
naar de r eden ac hter h et a ll ee n doo r J. Pierik
signeren van d e teke ninge n, want het tekenwerk is
onmiskenbaar van de h and va n Vri ens. Er kwam ,
waarschijnlijk naar aa nl e idin g van ee n vr aag of
kanttekening van de Sc ho o nhe id sco mmiss ie
van ‘ Het Oversticht’, n og ee n ve rb e terd o ntwerp
voor de winkel m et bove nw o ning op de h oek
Horten sias tra at-A sse nd o rpers traa t. De uitb o uw
aa n de Assendorperstraat werd iets ve rl eg d en ook
de Horten s ia straatz ij d e kreeg ee n ( ie ts grotere)
uitbouw. De straatwa nd , gevormd d oor de twee
hui ze nblokken langs d e Hortensiastraa t 1-15 &
17-29, werd nu – evenals aa n he t andere uiteind e,
waar de voor Vriens zo karakte ri s tieke, zwa re
‘boekensteun’ o prij st, in dit gevaJ zelfs n og m et
ee n raampje – ook aa n de kant van d e Assendorzwols
historisch tijdschrift jrg. 27 – nr. 2 | 51
perstraat geaccentueerd en duidelijk zichtbaar
beëindigd. Het ontwerp vormden u meer een
geheel.5
De samenwerking beviel blijkbaar zo goed dat
Vriens in opdracht van de gebroeders Pierik ook
nog andere woningcomplexen langs de randen
van Assendorp ontwierp, zoals in 1937 het wonin gen
blok in V-vorm op de hoek Van Ka rnebeekstraat-
Hertenstraat bij het spoor. Het verspringen
van de donkere daken en de rela tief, kleine
dakhoek zijn kenmerkend voor Vriens, evenals
het sterk horizontale effect door de doorlopende,
witte dakgoten en de witte randen van de dakkapellen.
Het intrigerende blokje van drie woningen
hier schuin tegenover, Van Karnebeekstraat 127-
131, was aJ in 1930 door Vriens ontworpen en is in
1989 (helaas) gesloopt om plaa ts te maken voor
de bus- en taxitunnel onder het spoor. Dit blokje
lag direct aan de voet va n de opgang naar de Hoge
Spoorbrug ( de man urnen tale en fraai gelede
voetgangers- en fietsersbrug over het spoorwegemplacement)
en moet, bezien vanaf deze brug
maar ook vanuit de trein, op dit stedebouwkundig
markante punt een geslaagde begrenzing van
Assendorp hebben gevormd.
Een dramatische gebeurtenis leidde tot de beëindiging
van de onderl inge samenwerking van de
gebroeders Pierik. Het volgende speelde zich af.
Vanaf de start van hun gezamenlijke onderneming
liepen de zaken voorspoedig. In 1930 was
het daardoor mogelijk om voor eigen gebruik,
en vermoedelijk ook naar eigen ontwerp, aan de
Deventerstraatweg 189 en 191 twee ruime, ten
opzichte van elkaar gespiegelde villa’s te bouwen.
De opdracht tot het bouwen van het Gymnasium
Celeanum vormde echter de definitieve doorbraak
van het bedrijf ( de firma had ingeschreven
voor een bedrag van f 178. 778). Zoals al opgemerkt
was Vriens namens de gemeen te Zwolle
direct betrokken bij de bouw van deze school en
mogelijk hebben de gebroeders Pierik hem toen
ook nader leren kennen. Deze opdracht was voor
hen aanleiding om zich elk een auto aan te schaffen.
Bij een ongeluk waarbij Johannes zelf achter
het stuur zat, verongelukte zijn enige zoon – een
dochter bleef achter als enig kind. Hendricus
Woningblok aan het
einde van de Assendorperstraat,
naar ontwerp
van Vriens uit 1929,
in opdracht van de Fa.
Gebr. Pierik. (Foto
auteur)
Begin van het huizenblok
Hortensiastraat
1-15, uit 1932, met de
voor Vriens zo karakteristieke
zware ‘boekensteun’.
(Foto auteur)
Woningblok in
V-vorm op de hoek
Van KarnebeekstraatHertenstraat,
1937.
Het verspringen van de
donkere daken en de
relatief kleine dak hoek
zijn kenmerkend voor
Vriens, evenals het sterk
horizontale effect door
de doorlopende, witte
dakgoten. (Foto auteur)
Van Karnebeekstraat
127-131, uit 1930. De
huizen zijn in 1989
gesloopt. (Collectie
HCO)
52 | jrg. 27 – nr. 2 zwols historisch tijdschrift
Zuiderkerkstraat
8-10-12, uit 1935.
(Foto auteur)
Assendorperstraat
171-173, uit 1934.
(Foto auteur)
kreeg in de loop d er jaren ti en kinderen en hij
bes loot n a het veronge lukken van zijn neefj e te
verhui ze n, vooral om zijn schoonzus niet telken s
te co nfronteren m e t zijn eigen grote gezin dat zich
voo rspoedig ontwikke lde. Het gezin J.H. Pierik
ve rtrok d aaro m naar Hortensia straat 15 , zoals al
opge merkt oo k een woning naar ee n ontwerp van
Vriens en ge bouwd door de firma Pierik. Dit kon
ec hte r ni et voorko m en dat d e sit u atie voor Johannes
e n zijn vro uw aa n de Deventerstraatweg toch
o nhoudbaa r werd. U iteindelijk trok Johannes
Pierik zic h als firmant terug om vervolgens een
e ige n bedrijf te beg in nen, dat opereerde van uit
ee n nieuw pand waar hij ook ging wo n en: Assendorperstra
at 171, weer ontworpen door Vriens en
ook wéér ge bouwd door .. . Pierik. 6
De sa m enwe rking tu sse n Vrien s en de gebroeders
P ierik zette zich voo rt, maar nu met elke broer
afzo nderlijk. Zo maakte Vriens in op drac ht van J.
Pierik onder meer het on twerp van het door zijn
wegbuigende straatgevel n auwelijks opvallende,
maar toch zeer boeiende blokje va n dri e wo nin gen
aan de Zuiderkerkstraat 8- 10 -12 ( 1935 ). Een
evenwichtige raan1-gevelverhoudin g, d e rond d e
deuren iets uitspringende gevel en de bescheiden
maar toch kloeke, b etonnen luifels bo ve n de voordeuren
zijn voor Vriens kenmerk ende uitwerkin gen
van h et ontwerp. Meer in het oog sp rin ge nd
maar op z’n minst n et zo ve rrassen d is he t zo juist
al genoemde pand Assendorperstraat 171 – 173
( 1934), een woning en ee n winkel m et wo nin g.
Vanaf de oplevering is hi er Kap salon Kamphorst
gevestigd, tegenwoordig m et ee n we l zeer groo t
n aambo rd boven de etalage-het pand ve rtoo nt
ook tekenen van een zich doorzettende verwaarlo
zin g. Vooral de ogenschijnlijk tegen de gevel
geplakte h alve, ronde zuil alias toren is ee n opvallend
verticaal element. Deze zuil m et de verticaal
gemetselde sten en verwijst duidelijk n aar de stijl
van de Amsterdamse School.
Het pand he eft blijkbaa r a l in d e tijd d at he t
gebo uwd werd de aa ndac ht ge trokke n. Aa n d e
Langenholterweg 2-2a ( 19 35 ) sta at nam elijk ee n
naar vo rm en functie vergelijkbaar, maa r qua
afwerking en d etaillering vee l mind er verzorgd
pand dat een halfjaar later is ontworpen. Omdat
h et pand all ee n bestaat uit ee n winkel met wo ning
is het ook een travee minder breed – d e linke r
travee is dus later aa ngebouwd. Het lee ntjeb uur
spelen bij Vriens dat hoogstwaa rschij nlij k aan dit
ontwerp ten grondslag gelegen heeft , lijkt zonneklaar.
De intensiteit van d e sa m e n werking tu en
Vriens en de gebroeders Pierik blijkt ook ui t
de lij st m et ge reali see rd e ontwe rpe n in Zwoll e.
Opvallend is da arbij dat h et merendeel va n
Vriens’ werk d at in Zwoll e gerealiseerd is, in
Asse ndorp ligt: hij bo uwd e ni et all ee n vee l voor d e
Pi eriks, maa r deed dat ook nog ee ns letterlijk bij
hen ‘ om de ho ek ‘, dus vooral in As e ndorp .
Eerste bloei-jaren dertig
Vrie ns werkte ook voo r andere aannem e rsbedrijven
en voor winkeliers, opdrac htgevers uit de
zwols historisch tijdschrift jrg. 27 – nr. 2 | 53
Winkelpand Luttekestraat 1 / hoek Grote Kerkplein,
uit 1934. Hier zat jarenlang de schoenenzaak van
Kaaks. (Foto auteur)
Deur van het pand Luttekestraat 1 / hoek Grote
Kerkplein. (Foto auteur)
industrie en particulieren. Kenmerkend voor zijn
werk uit de jaren dertig is het gebruik van stoere
elementen, zoals flinke schoorsteenpartijen of
blokvormige stompe volumes die als een soort
torens grenzen of hoeken van woningblokken
markeren.
Een van zij n meest opmerkelijke panden uit
deze periode is het winkelpand Luttekestraat 1/
hoek Grote Kerkplein (1934). Het pand heeft een
plat dak. De gevel met de gebogen hoek en fraai
verzorgde details, maar vooral etalages met daar
omheen gekleurde tegeltjes in eenvoudige geometrische
patronen, vormen een uniek voorbeeld
van de luxe wijze waarop toentertijd in uitzonderlijke
gevallen een winkelpui werd ontworpen
en gereal iseerd. De smalle, van messing gemaakte
raamkozijnen aan de bovenzijde bekroond met
horizontale raampjes met glas-in-lood, geven
de pui niet alleen een chique uitstraling maar de
flaneur ook het volle zicht op de uitgestalde koopwaar
– en dat was natuurlijk vooral de bedoeling.
Soortgelijke ramen zijn terug te vinden bij de
eerder genoemde Haagse Bijenkorf en het is zeer
waarschijnlijk dat Vriens hierop heeft teruggegrepen
voor het ontwerp van deze etalages.
Al snel is er sprake van meer grote opdrachten,
verspreid over Assendorp maar ook over de rest
van de toen nog relatief kleine, bebouwde kom van
Zwolle. Zo is er het blok met dertien woningen
aan de Wipstrikkerallee 102-126 (1934), met de
forse en haast als bij een boerderij vormgegeven,
uitspringende geveldelen, en het kloeke blok van
drie woningen aan de Brink 8-9-10 ( 1935) met de
opvallende oranjerode gevels, waarbij het witte
Gedeelte van het blok
woningen Wipstrikkerallee
102- 126, uit
1934. (Foto auteur)
54 | jrg. 27 – nr. 2 zwols historisch tijdschrift
Gangpad tussen de huizen
aan de Wipstrikkerallee
102-126. (Foto
auteur)
Detail van Brink 8, uit
1935. (Foto auteur)
schilderwerk helder contras teert. Beide projecten
hebben de voor Vriens zo kenmerkende horizontale
accentuering, die hij bereikte door lange doorlopende,
witgeschilderde dakgoten en door de combinatie
van een relatief platte, net iets lan ger dan
gebruikelijke gevelsteen met een diepe en brede
lengtevoegen een met knip- en snijwerk gevulde,
smalle stootvoeg. De door Vriens vaak toegepaste
Vlaamse en vooral Noordse kettingverbanden ( een
herhaling van één respectievelijk twee gestrekt Liggende
stenen en één kops liggende steen) zorgen
voor rust en regelmaat en toch ook voor enige
afwisseling in de indruk die de gevel maakt.
De combinatie van dit soort stenen, voegwerk en
metselverbanden was in de jaren twin tig ontwikkeld
door de bekende architect W.M. Dudok. Het
werd met name in Hilve rsum, maa r ook bijvoorbeeld
veel in Den Haag toegepas t. Hieruit res ul teerde,
mede op grond van andere kenmerken
zoals portieken en het gebruik van duidelijk zichtbare
en vaak doorlopende lateien, de zogenoemde
Haagse School. Deze stijl is verwant aa n de overbekende
Amsterd amse School die bijvoorbeeld
met plastisch vormgegeven gevels werkt en hier
en daar ook wel met een grap en een grol, zoals
een verticaal stuk dak of een onverwacht gebogen
balkonnetje, en vaak ook met een verzo rgd gemetseld
ornament. De Haagse School is daa rmee
vergeleken wat in getogener, rustiger en strakker.
Het hoogtepunt va n de Amsterdamse School lag
omstreeks 1920 en men kan de iets latere Haagse
School als een meer bezadigde opvolger van deze
stijl beschouwen. Waarschijnlijk zijn de door
Vriens gebruikte stijlelementen terug te voeren
op zijn reeds genoemde tekenaarschap in de ja ren
twintig bij verschillende architectenbureaus te
Amsterdam.
In 1935 maakte Vriens een interessant ontwerp
voor het stuk van de Koes traat tu sen de Bloemendalstraat
en de Kromme Jak, op de plaats van
de voormalige Vil sterenhuizen. Het werd een harmonieus
wonin gen blok. De ui tvoe ring is sober,
zoals met een minder luxe gevelsteen, het min der
bewerkelijke hal fs teens met el verband (=met
alleen strekkend en niet kops liggende stenen) en
geen knip- en snijwerk voor de stootvoeg. Door
zwols historisch tijdschrift jrg. 27 – nr. 2 | 55
Onderkant zuil langs gevel van Assendorperstraat
171-173. (Foto auteur)
Voegwerk in de vorm van knip- en snijwerk en Noords
kettingverband, Zuiderkerkstraat. (Foto auteur)
deze schrale uitvoering en mede door de beperkte
hoogte van het blokje valt het op deze locatie
enigszins uit de toon, vooral wanneer gelet wordt
op de overkant van de Koestraat met zijn hoogoprijzende,
achttiende-eeuwse panden met hun
welverzorgde en fraaie ingangspartijen.
Voor de Da Costastraa t 8-13, in de schrijversbuurt,
o ntwierp hij een evenwichtig rijtje van zes
woningen . Karakteristieke elementen van Vriens’
ontwerpstijl uit die tijd doen dit blokje onmiskenbaar
van zijn hand zijn, zoals de fo rse muurkolom,
het metselwerk, de balkons en donkerrode
gevelsteen. Aan de huid ige Nieuwe Deventerweg,
in de toenmalige gemeente Zwollerkerspel,
leverde Vriens in 1936 ook een bijdrage aa n de
uitbreiding van Ittersum in de jaren dertig: een
sierlijk complex van ‘drie dubbele landhuisjes’, elk
met steeds een markante puntgevel, in opdracht
van J.H. Pierik.
Naast bovengenoemde, meer of minder grote
woningcomplexen ontwierp Vriens ook een paar
relatief grote, luxe en smaakvolle woningen, zoals
in 1933 de grote villa aan de Wipstrikkerallee 117
en de twee-onder-één-kap-won in gen Oranje assaulaan
15-17 (1941). Hoewel het ontwerp voor
de Wipstrikkerallee is ondertekend door J. Vriens
uit Tholen (de vader va n de architect) is het toch
onmiskenbaar van de hand van zijn zoon. Het
ontwerp wordt aangeduid als ‘een landhuisje’,
maar deze woning is qua grootte toch van een
andere orde dan de zoj uist genoemde landhuisjes
in Ittersum.
In de tweede helft van de jaren dertig was er
minder werk in de vorm van grote opdrachten,
een uitvloeisel van de aJ eerder genoemde crisis.
Er duiken namelijk regelmatig kleine projecten
op, zoals het ontwerpen van een tuinschuurtje bij
Gladiolenstraat 32 ( 193 7), een kamer bovenop het
Wipstrikkerallee 11 7,
uit 1933. (Foto auteur)
56 | jrg. 27 – nr. 2 zwols historisch tijdschrift
Gang Zuiderkerkstraat
12. (Fo to auteur)
Glas-in -loodraam
Z uiderkerkstraat 12.
(Foto auteur)
Schoorsteenmantel
Zuiderkerkstraat 12.
(Fo to auteur)
Bouwtekening Z uiderkerkstraat
( toen nog
Deventerdwarsstraat
geheten) 8-10-12. (CollectieHCO)
toch al relatiefhoge en grote pand Terborchstraat
3 (1937), een nieuwe winkelpui voor Sassenstraat
20 ( 1939, in de jaren negentig drastisch veranderd)
en voor Thomas a Kempisstraat 10 (1936) en 22
(1938). Een andere aanwijzing voor deze mogelijk
minder goede tijden is dat Vriens aan het eind van
di t decennium een aantal keren een ontwerp van
eigen hand onder de aandacht bracht van de lezers
van het Vakblad voor de Bouwbedrijven – tegenwoordig
zouden we dit ‘advertorials’ noemen. In
andere periodes gebeurde dit niet. De naam van
Vriens duikt in de naoo rlogse jaren wel een aantal
keren op in de tijdschriften Bouw en Bouwkundig
Weekblad, maar dan in de hoedanigheid van secretari
van de kring Zwolle van de BNA.
Een uitbijter in het werk van Vriens uit deze
periode vormt zijn in 1939 gerealiseerde ontwerp
voo r het hotel ‘De Malle Jan’ bij Vierhouten op
de Veluwe.7 Dit midden in bossen gelegen hotel,
met voor die tijd een relatief groot bouwvolume,
heeft een chique, landelijke en aangename uitstra
ling- een bouwstijl die we tegenwoordig wel
terugzien als zogenoemde retrostijl en die ook bij
de al genoemde woningblokken aan de Hortensiastraat-
Deventerstraatweg valt te herkennen.
Al de ontwerpen uit de jaren dertig zijn waarschijnlijk
geheel of grotendeels door Vriens zelf
getekend. De tekeningen zijn uniform, strak en
verzo rgd en voldoende gedetailleerd om een
goede indruk te krijgen van de bedoeling van de
archi tect en van de wijze waarop zo’n ontwerp
moest worden uitgevoerd. Je ziet er aan af dat de
maker zijn werk met plezier deed, getuige bijvoorbeeld
de handgetekende bijschriften, qua belettering
geheel passend binnen het tijdspatroon.
r ~ \a::'{J ‘3 ‘X{)NIN(i[N % D rn1tl?DWÀ1ÎJJ1Q, ‘1t
!AAL iA1CB,
. N9 1.
zwols historisch tijdschrift jrg. 27 – nr. 2 | 57
Interieur van de woningen
H oewel ik slechts ee n be p erkt aantal woningen
naa r o ntwerp va n Vri ens va n binn en h eb gezien,
wee t ik , me d e op ba s is van eigen ondervinding,
da t d e wo nin ge n inw endig als aangenaam qua
afm etin ge n e n ve rh o udingen worden ervaren. De
wo nin ge n blijk en va n binnen steed s opvall end
ruim en grote r d an d e buite nkant s uggereert. Ze
zij n ook aa n de binn enkant met oog voor detail
en op re la ti ef ee nvo udige wij ze uitgevoerd. Profil
erin ge n va n trap pa rtij e n zijn met zorg ontworpen
en m et ambachtelijke degelijkheid in elkaar
geze t. Sc hoorstee nmantels zijn met een zekere
spee lsheid vo rmge geven, bedekt al s ze zijn met
ve rsprin ge nde t egelpa rtij en met tegels in verschillende
kl euren en va n h etzelfde standaardformaat
( l0x lO c m ). O ok voor d e vlo er van vestibules en
ga n g o p d e bega n e grond is h etzelfde soort tegel tj
es ge bruikt. En altijd is e r we l erg ens glas – in -lood
toege pas t, zoals o p d e bega n e g rond in d e bovenram
en e n in de schuifde ure n tuss en woon – en
zitkam e r. H et gaa t d aa rbij om ee nvoudige geometri
sc he p a tron en, hoo fd zakelijk uitgevoerd in
o n ge kl e urd glas m e t h ooguit twee of drie ‘ steunkl
euren ‘ e n alti jd rechthoeki ge vormen, dus geen
sc huin e lijn e n en gee n bochten , laat staan cirkels.
Op de plekken va n ve rw ijde rde ‘ oudbouw’
moes t o p d e vaak kl eine ka ve ls gewo ekerd worden
me t d e ruimte, waardoo r voor d e achtertuin
-vaak ook n og m et een schuurtje – slechts een
minimaa l o pp ervlak res tee rd e. De door Vriens
k enm e rkend vo rm gege ven se rres, die je bij veel
va n zijn ontwerpen tege nkomt-minder dan een
m e ter ui ts pringe nd e n aa n d e bovenkant voorzien
va n ee n sc huin e glas pa rtij ve rdeeld in een aantal
pan elen – m ak en d e tuintj es er dan zeker niet
g roter o p.
Doorzettende verschraling in de jaren veertig
De binn e nli gge nd e straten va n de woningblokke
n , waa r aa n de b uite nkant inmiddels al de iets
l uxe re wo nin ge n wa re n ve rrezen , moe s ten nu
b ebo uwd wo rden. Vri e n s leverd e hieraan een bijd
rage m e t ee n vo udi ge e n d aa rdoor wat eentonig
werkende o ntwe rpe n , zoal s de woningen Zonnebl
oemstraa t 8-32 (193 8) en Koren bloemstraat
2- 18 (1940 ) e n 20 -38 (1 941 ). Dit ware n opnieuw
opdrachten van J. Pierik ofJ.H. Pi erik, so ms in
samenwerking met hun neef, de aa nn emer H.J .
Schutte – een andere to e ntertijd be kend e aan nemer
in Zwolle – , en een enkel e kee r in sa m en werking
met de architect G.Th. Rub er g, even ee n s
geparenteerd aan de Pieriks. Vrien s we rkte in deze
periode vaker samen m et coll ega ’s , zoals in d e
driehoek Leliestraat , Horten siastraa t en Molenweg
met de in Zwolle welb ekend e architec t P. A.
Lankhorst.
Inmiddels wa s de Tweede Wereld oorl og uit gebroken
en werd ederland beze t d oo r de naz i’ s.
Vriens heeft tijdens de oorlog vanwege het in bezit
hebben van illegal e blaadj es korte tijd in Arnh em
gevangen ge zeten.
Rond 1940 versoberde het z ijn ontwe rpwe rk,
waarschijnlijk door krappere bud ge tt en bi j d e
opdrachtgevers en mede al s gevol g va n de oo rl og
– er was gebrek aan materialen. Er blijke n zi ch in
het werk van Vriens langzaam aa n ook stijlvera n deringen
voor te doe n. Dat is goed zichtbaa r bij
de ontwerpen voor de woninge n Goud sbl oe m straat
49-91 (1943 ) en 93- 125 (1944) . De n adruk
kwam te liggen op meer tradition ele vo rm e n, in
comb inatie met het gebruik va n (bescheid en!)
natuurstenen elementen. Wa t blijft is d e aa ndac ht
voor het ambachtelijk werk: ee n kl ein, b aks tenen
ornament gem e ts eld in de vorm va n een ruitje in
een verder kale buitenmuur. D aarmee werd ook
in h et werk van Vriens de invloed va n d e D elftse
School zichtbaar.
Vriens werd ook wel een s betrokk en bij
een verbouwing van of een toevo eg in g aa n ee n
fabr iekscomplex, zoals in 19 37 e n in 1946/47 bij
de uitbreiding van de Coöperatieve Melkinri c h –
err e aan d e achterkant
van Z uiderk erk straa t
12. (Foto aute ur)
58 | jrg. 27 – nr. 2 zwols historisch tijdschrift
Woningen aan de Zonnebloemstraat,
uit
1938. (Foto auteur)
Korenbloemstraat, uit
1940. (Foto auteur)
Woningen aan de
Goudsbloemstraat, uit
1943. (Foto auteur)
ting ‘De Eendracht’ aan de Berkumstraat in de
Diezerpoort, en in 1947/48 bij het herstel van
brandschade op het terrein van de Vocaleumfabriek
aan het Achterom in de Kamperpoort. Het
gaat daarbij steeds om uiterst sobere, fun ctionele
ontwerpen.
Schoonheidscommissie
In de gehele hier beschreven periode waren er
met een zekere regelmaat problemen rond de
ontwerpen en het verkrijgen van de instemming
door de Schoonheidscommissie, zoals bij het
ontwerp van ( de knik in) het rijtje woningen aan
de Korenbloemstraat 2- 18. De commissie had
bezwaren ’tegen de gevelontwikkelin g in den
hoek, gevormd door de beide woningblokken,
welke niet gelukkig is te achten en in het kapgedeelte
een verwarrend geheel vorm t. Ten einde
aan dit bezwaar tegemoet te komen geven wij in
overweging de laa tste woning van het blok van
vijf ook 1 meter terug te leggen, waardoor een
betere aansluiting wordt verkregen. ‘ Vervolgens
ontving de commissie van Vriens een gewij zigd
ontwerp en gaf zij aan zich met een va n de beide
nieuw gemaakte va rianten te kunnen verenigen.
Dit uiteindelijk ge realiseerde ontwerp bestond uit
een stevig toegevoegd volume ter grootte van een
kamer waarmee de knik sterk werd geaccentueerd
en die het tegendeel vormde van het oorspronkelijke,
min of meer neutrale ontwerp waarbij de
horizontale ( dak)lijnen ononderbroken doorliepen.
Deze toentertijd geprefe reerde, maar wat mij
betreft lelijke, bunkerachtige oplossingen zijn in
ZwoUe op meer plaa tsen terug te vinden, zoals bij
Molenweg 275, Nicolaas Beetsstraa t 12 (bij beide
waren zowel Vriens als de Schoonheidscommissie
direct betrokken), Koningin Wilhelmina traat 37
en Prinses J ulianas traat 51 .
Muziektent aan het Assendorperplein
Met de eenvo udige, maar aa nt rekkelijk ogende
en vooral zeer fun ctionele muziektent ( een
praktisch en hooggelegen podium!) op het
Assendorperplein ka n de door mij onderscheiden
‘Zwolse periode’ in het we rk van Vrien als
afgesloten worden beschouwd, de ke rs op de
taart!
zwols historisch tijdschrift jrg. 27 – nr. 2 | 59
•
UR6
NA ~EN
DE GEM
WOL;L
4 _,
De muziektent vormt een eenvoudig en opgewekt
geheel: een podiumvloer hangt als het ware
binnen en aan een ronde muur; acht paa r sta len
bui zen gemonteerd op stevige sokkels, die buiten
de muur zijn aangebracht, wij zen iets naar buiten
en dragen een fors, achthoekig dak; het geheel
wordt ontsloten door een stoere trap bes taande
uit zes gemetselde treden. De slanke staanders
geven het bouwsel een zekere lu chtigheid en lichtheid.
Ook de rondom op de muur aa ngebrachte
reling in de vorm van een forse buis is ook een
elegante vondst. De lange, scherpe sp its op het dak
vormt het parmantige sluitstuk.
De muziektent werd op 29 april 1950 ‘aangeboden
door de wijkvereniging namens de burgerij
van Assendorp aan de gemeente Zwolle’, zoals
een rechts naast de trap naar het podium aangebrachte
gedenksteen memoreert. Zwolle had tot
dan toe alleen een niet al te beste muziektent die
bovendien bij elke gelegenheid moest worden
opgebouwd en weer worden afgebroken. Om een
meer duurzame oplossing te realiseren stelde de
Wijkvereniging Assendorp een ‘Muziektentcommissie’
in. Na enkele jaren had deze commiss ie de
plannen rond en ook, niet onbelangrijk, voldoende
geld bij elkaar gesprokkeld om een permanente
muziektent te kunnen bouwen – er werden zelfs
heuse aandelen uitgegeven.
Vele artiesten, waaronder de Blue Diamonds,
Anneke Grönloh, de Tee Set en Rob de Nij s, zijn
hier in de loop der ja ren opgetreden. Ook plaatselijke
groepen, zoals koren , muziekbands en wa ndelclubs,
manifesteerden zich nadrukkelijk via de
muziektent. In 2004 kreeg de locatie een ni euwe
impuls: op elke tweede zondag van de maand
verzorgt het Comité ‘Muziek in de tent’ sind dien
weer optredens van zeer uiteenlopende muzika nten,
bands en soortgelijke groepen.8
De muziektent inspireerde- en inspireert tot
op de huidige dag! – de Assendorpers, bijvoorbeeld
als er een logo moet worden gemaakt. Zo staat de
muziektent pontificaal op de voorkant van wijkkrant
DeAssendorper en ook voor de veren iging
Vrienden van Assendorp vormde ze de insp iratiebron
voor haar logo. HetAssendorperplein is in
de loop van de twintigste eeuw uitgegroeid tot het
fysieke en sociaal-culturele centrum van Assen-
Ontwerptekening
muziektent uit 1949.
(Collectie HCO)
De wandelsportvereniging
‘De Zwolse
Tipp elaars’ in de jaren
zestig in de muziektent.
( Particuliere collectie)
Gedenksteen bij de
muziektent. (Foto
auteur)
Het logo van de
Vereniging Vrienden
van Assendorp is gebaseerd
op de muziektent.
Ontwerp van Hans van
Snick.
~
60 | jrg. 27 – nr. 2 zwols historisch tijdschrift
De muziektent inspireert
ook tot creatieve
uitingen, houtdruk door
de auteur, 2010.
dorp. De muziektent kan worden beschouwd als
het symbool van deze ontwikkeling. Anders gezegd,
als het Assendorperplein het hart van Assendorp is,
dan is de muziektent de zenuwknoop die het ftmctioneren
va n dat hart mogelijk maakt.
Inmiddels is er een tweede gedenksteen aangebracht
als herinnering aan de renovatie/ restauratie
uitgevoerd in 2008-2009, dit keer links van
de trap. In deze ja ren is de muziektent namelijk
gerenoveerd en tevens gerestaureerd, hoewel het
laa tste helemaal niet in de bedoeling lag. Het oorspronkelijke
plan – een idee van Jan Staven ui ter
van wijkcentrum De Enk- omvatte ‘alleen’ het
uitdi epen van de oorspronkelijke kruipruimte om
daar vervolgens een opslagruimte en een kleedkamer
met toiletruinlte voor arti esten te realisere n.
Tijdens de uitvoering van dit plan bleek echter dat
de muur door het jarenlange gesjor van de daksteunen
ontzet was geraakt en ten dele opnieuw moest
worden opgemetseld. Bovendien bleek een aan tal
van de staanders compleet doorgeroest te zijn – ze
moesten allemaal worden vervangen. Tot overmaat
van ramp bleek een herstelklu aan het dak van
zo’n tien jaar geleden niet goed te zijn uitgevoerd;
die klus moest helemaal worden overgedaan.
Ondanks al deze tegenvallers i het p roject
door de volhardende in zet van een groot aan tal
vrijwilligers ( de hele buurt keek over hun schouders
kritisch mee . .. ), door de medewerking van
de gemeente Zwolle die haar vera ntwoo rdelijkzwols
historisch tijdschrift jrg. 27 – nr. 2 | 61
heid nam (het betreft hier ee n gemee ntelijk
monument!) en op kritieke momenten ook
financieel bijsprong, en m et g ull e en groo th a rtige
m e dewerking van uit het bedrijfsleven, toch to t
een goed einde gebracht.
De mogelijk wat onverwachte kleurstellin g
van het childerwerk is gebaseerd o p een advies
van Bert Jonker, restaurateur te Asse nd orp. H et
gaat in ieder geva l niet om de oorspro nkelijk e,
traditionele kleuren : w it voor de gro te vlakke n
en d o nke rgroen voor ra nden en buizen. De tijd
za l ons le re n hoe de nieuwe kleuren op den duur
beva ll e n. Jonker h eeft z ic h de laats te jaren als
deskundi ge op het gebied va n kleuren va n o ude
ge bouwen gemanifesteerd. De adviezen zijn altijd
gebaseerd op zorgvuldi g histor isc h onderzoek,
waarbij de aandacht zich voora l richt op de oors
pronkelijke s itu atie.
Het uitei nd eli jke res ultaa t van renovatie en
restauratie is zee r ges laagd te noemen: de muziektent
na ar ontwerp va n Vrien s staa t er nu weer
prim a en prac hti g b ij en ze kijkt nieuwsg ier ig uit
naar wat er zich in d e vo lge nde decennia onder
haar hoed e zal gaan afspelen. D at het resu lt aat
werd opge m erkt en wo rdt gewaardee rd m oge blijken
uit prij ze n die inmidd els aa n dit project zijn
toege kend: in 200 8 d e ee r ste prijs voor vr ijw il li
ge rsgroepen va n d e gemee nte Zwolle en in 2009
de Erfgoedprijs Zwoll e-Ka mp en.
Twee de b loei-jare n vijftig?
Rond 19 50 was d e we deropbo uw van Ned erl and
inmiddels op ga ng gekomen. Vriens , inmi ddels
ee n er va r en architect, raakte meer en meer
betrokken bij h et ontwerp en van lagere scholen .
Niet alleen in Zwoll e, zoa ls de Casim irsc hool voor
BLO bij de Weteringbrug (1953), maar ook aa n
de Veluwse ka nt van de IJ sse l, zoals in Hattem,
Wezep en Wapenveld, en in a nd ere aangr enzende
regio’s, zoals in Asse n, Em m eloord en Balkbrug.
De Casimirschool bij
de Weteringbrug, Willem
Barentszstraat, uit
1953. (Foto auteur}
62 | jrg. 27 – nr. 2 zwols historisch tijdschrift
Het zijn projecten die nauwelijks de aandacht
trekken, maar bij nadere beschouwing wel zeer
herkenbaar zijn als afkomstig van één ontwerper.
Ze getuigen van vakmanschap: meestal een
hoog bouwvolume met twee bouwlagen voor de
kl aslokalen en een iets lager doch eveneens groot
volume voor het gymnastieklokaal. Weer met veel
aandacht voor detaillering, getuige bijvoorbeeld
de kleine accenten in het metselwerk, die zoals
reeds opgemerkt werd, zeer karakteristiek zijn
voor de Delftse School.
De periode na 1950 lijkt voor Vriens ook een
tijd met wat meer financiële voorspoed, er werd
verdiend. In Kijkduin bij Scheveningen werd
zelfs een flatje gekocht waar Vriens samen met
zijn vrouw regelmatig de weekends doorbracht.
Over de bouw van de verschillende scholen moest
namelijk regelmatig in Den Haag worden overlegd,
op het Ministerie van Onderwijs, Kunsten
& Wetenschappen. De tochten daarheen vonden
plaats in een luxe wagen, een Lancia, waarbij
meestal de eerder genoemde heer De Bruin achter
het stuur zat – Vriens droeg een bril met zeer
dikke glazen en zijn gezichtsvermogen werd bij
het klimmen der jaren steeds minder. De heren
genoten van het werk en het leven en aangenomen
mag worden dat Vriens tot aan zijn dood in 1967
– hij was toen bijna zeventig jaar- met veel plezier
en enth ousiasme steeds nieuwe ontwerpen zal
hebben gemaakt.
De switch die Vriens maakte, van hoofdzakelijk
woningbouw naar scholen, is wel uniek.
Andere architecten die rond de oorlog in Zwolle
woningblokken ontwierpen, zoals Lankhorst,
H. Mastenbroek & J.H. den Herder en architectenbureau
Meijerink, zien we bijvoorbeeld in de
jaren vijftig terug in De Pierik, toen daar de resterende
open ruimte op de oostflank van GrootAssendorp
met grote projecten van verschillende
woningbouwcorporaties werd opgevuld. Vriens
was daarbij in geen velden of wegen te bekennen.
Aangezien ik in dit verhaal vooral Vriens’ werk
in Zwolle wilde behandelen, ga ik hier niet verder
in op deze mogelijke tweede bloei. Ik beschik ook
niet over de desbetreffende informatie, waarschijnlijk
alleen zeer verspreid aanwezig in diverse
gemeentelijke archieven in oostelijk Nederland.
Er is namelijk geen ‘archiefVriens’, of iets wat
daarvoor zou kunnen doorgaan, bewaard gebleven.
Belang en bescherming
Vriens was een bekwaam architect di e zich voor
zijn vak inzette. Hoewel zijn werk over het algemeen
niet baanbrekend of in andere zin uitzonderlijk
is, zijn de ontwerpen strak en helder. De
verhoudingen zijn zorgvuldig en goed gekozen en
daardoor overtuigend, dat geldt ook voor de vaak
sprekende details en voor de ambachtelijke zorgvuldigheid
waarin de hand van de ontwerpende
meester zichtbaar blijft. Zijn Zwolse oeuvre vormt
een niet echt opvallende maar wel karakteristieke
en ook zeer herkenbare invulling van de in de
jaren dertig en veertig ga ngbare bouwstijlen.
Wat maakt het werk van Vriens nu zo herkenbaar?
Volgens mij zijn dat naast de evenwichtige
gevelindeling en kleurstelling (met name de
kleurcombinatie van bakstenen en schild erwerk)
de volgende eigenschappen:9
– horizo ntale accentuering door lange, doorlopende
dakgoten, metselwerk en vrijwel geheel
ontbreken van ronde vormen;
– gevel: uitspringende ramen of erkers met een
‘eigen’ dakpunt;
– gevelsteen: kleur: rood, een enkele keer zelfs
oranje; vorm: plat en langgerekt;
– metselwerk: in kettingverband – Noords of
Vlaams;
– voegwerk in voorgevel: lengtevoeg: breed en
diep; stootvoeg: smal en vaak in knip- en snijwerk
uitgevoerd;
– dak: flink overstekende dakgoten en een relatief
kleine dakhoek / soms een plat dak;
– voordeuren: aan bovenzijde vrijwel nooit gebogen;
– toevoegingen: in de vorm van ‘boekensteunen
‘, fors uitgevoerde dwars op de gevel staa nde
muurpartijen, soms zelfs in de vorm van stompe
torens;
– ornamenten: gedoseerd gebruikt; op ingetogen
wijze gebruik van eenvoudig vormgegeven ‘glasin-
lood’ – alleen met rechthoeken en dus geen
schuine, laat staan ronde vormen;
– afwerking: zorgvuldig ontworpen en idem uitgevoerde
detaillering ( ook in het interieur).
zwols historisch tijdschrift jrg. 27 – nr. 2 | 63
64 | jrg. 27 – nr. 2 zwols historisch tijdschrift
Het werk van Vriens in Zwolle is tot nu toe grotendeels
bewaard gebleven. Bovendien verkeert
het over het algemeen in redelijke tot goede staat
van onderhoud en is er aan het uiterlijk ook
weinig veranderd. Vooral voor Assendorp heeft
Vriens een groot aa ntal ontwerpen gemaakt, varierend
in grootte, vorm en functie. Enerzijds forse
bouwblokken aa n de randen van de wijk, met
name langs en in de buurt van de Hortensiastraat,
anderzijds een aantal goed doordachte en zo rgvu
ldig uitgewerkte, kleinere woningcomplexen.
Om het interessa nte en karakteristieke werk van
deze architect ook voor de toekomst in Zwolle
te behouden verdient het aanbeveling om minstens
enkele van zijn werken op de gemeentelijke
monumentenlij st te zetten. Daa rvoor komen
wat mij betreft in elk geval in aanmerking: de
winkels met woningen Luttekestraat 1 en Assendorperstraat
171-173 , het woningblokje Zuiderkerkstraat
8- 10-12 en één of twee van de grotere
woningenblokken in Assendorp, waarbij de naast
elkaa r liggende blokken aan het begin van de
Hortensiastraat tu ssen de Assendorperstraat en de
Deventerstraa tweg zeer geschikte kandidaten zijn .
Deze wonin gen liggen, tegenover de binnenkort
weer in gebruik te nemen Oude Ambachtsschool
(appartementen en ateliers ), bovendien op een
zeer markante plek in Assendorp.
Het Zwolse werk van Vriens is de moeite waard!
Noten
1. Veel va n de biogra fi sche gegevens over Vriens berust
op schriftelijke in fo rmatie verkregen van mw.
T.F. de WiJligen-V riens, dochter van C.J. Vriens
(dd. l4 mei 2005 en in maa rt 20 L0 – dit betreft met
name de informatie over de jaren vóór L930) en
mo ndelinge in fo rmatie ve rkregen van dhr. C.A.J.
de Bruin , architect, aa nva nkelijk medewerker en
later de o pvolger van Vriens (dd. 19 september
2002 en 30 maa rt 2010 – vooral informatie over de
periode na 1950); ook op andere plaa tsen in deze
bijd rage maak ik gebruik van door hen verstrekte
gegevens; ik bedank hen voo r het ve rstrekken daa rva
n; dhr. W. va n der Veen hielp mij in contact te
komen met mw. De Willigen, in de jaren dertig zijn
klasgeno te op de Nutsschool aa n het Groot Wezenland;
hiervoo r bedank ik hem.
2. Fanelli , G., Moderne architectuur in Nederland.
l 900- 1940: 252. Staatsuitgeverij , ’s Gravenh age,
1978; Akihary, H., Architectuur & stedebo uw in In do
nesië 1870 / 1970: 35-38. Volledig herziene d ruk
De Walburg Pers, Zutphen, 1990; Gerlagh, B., Ed.
Cuypers Architect. Docto raa lsc riptie: 87. Kunsthi
sto risch Insti tuut, Uni ve rsiteit van Amsterdam,
Amsterdam, 1979 .
3. Zie noot 1.
4. Het merendeel van de bo uwkundige en p rocedurele
in formatie over de in het o nderstaande genoemde
o ntwerpen heb ik o ntleend aa n de archi even zoa ls
di e zijn opgeslagen in het HCO; d it betreft voo ral
dossiers uit het archief/ toega ng 638 ‘ Bouwvergun ningen
gemeente Zwoll e, 1901- 1950’ ( opgesteld
door A.G.M. Heijmerikx & M. Vink-Bos – Zwoll e,
1995); ik bedank de medewerkers va n het HCO
voor hun ass istentie (en ook voor hun geduld met
mij! ) bij het vinden en aa nreiken van deze dossiers.
Ook bedank ik dhr. F.M. de Vré va n het experti secentrum
Stad en Landschap va n de gemeente Zwolle,
van wie ik op 7 december 2002 een beknopte lijst
o ntving met ge realiseerde o ntwerpen van Vriens.
Deze lijst vormde in combinat ie met mijn eigen
waa rneminge n het sta rtpunt bij mijn naspeuri ngen
naa r het werk van Vriens in Zwolle.
5. Dhr. Dirk Baalman (Het Oversticht, Zwolle) wees
me op deze zeer waa rsc hijnlijke ach te rgrond van
dit tweede o ntwerp; ook op andere plaa tsen in deze
bijdrage heb ik van zijn stim ulerende commentaa r,
mogelijke verklaringen en aa nvullende ideeën gebruik
gemaakt, waa rvoor ik hem beda nk; voor de
wijze van verwerking ervan in deze bijd rage ben alleen
ik verantwoo rdelijk.
6. In fo rmatie over dit o ngeluk en de gevolgen daa rvan
heb ik ve rkregen va n mw. M.T.F. Margada nt- Pierik
te Zwolle, kleindochter va n J.H. Pierik ( 14 mei 2007
en 22 maa rt 2010).
7. Een ‘malle jan’ wordt in de bo bouw gebrui.kt en
bestaat uit een fo rse as met twee grote wielen; aan
de as kan ee n boomstam hangen; het geheel wordt
voortgetrokken door één of twee paa rden en dient er
voor om boomstammen uit het bos weg te slepen.
8. Deze gegevens over de muziektent o ntleen ik aan
De Assendorper Almanak 2005/2006, d ie zich daa rbij
weer baseerde op in formatie ve rstrekt doo r Dick
en Coleta Hogenkamp.
9. Ik houd mij aa nbevolen voo r melding van eve ntu ele,
nieuwe vo ndsten va n het werk van Vriens, in
maa r ook buiten Zwoll e.
zwols historisch tijdschrift jrg. 27 – nr. 2 | 65
Zwolle in 1960
Deel 2: de gelukkige stad
Jan van de Wetering verplaatst zich vijftig jaar terug
in de tijd. i n de ko lommen van de Zwo lse Coura nt
gaat hij op zoek naar de stad va n zijn jeugd. In het
tweede kwartaal van .1960 stond hij op de drempel
van zijn veertiende jaa r.
( A ll e ge lu kkige gezinn en lijk en o p elkaar,
e lk o n ge lukki g gez in is on ge lukki g op
z ijn eigen wij ze.’ Al bl aderend d oor de
ed iti es va n de Zwo lse Courant va n 1960 spookt
deze beroemde openin gsz in van Anna Karenina
va n L.N. To lstoj door mijn hoofd. Wa nt wat voor
gez inn en ge ld t, d oet ook opge ld voor steden en
dorpen. Toe n , ni e t minder da n in o nze tegenwoordige
tijd. Ee n ge lukki ge stad m oet Zwoll e
geweest zijn , een s tad die maandenlang, o p d e
benoeming va n de ni e u we burgemeester Roeien
na, gee n aa nl eidin g gaf tot voorpagin a ni e uws. Dat
ge ld t denk ik ook voor verge lijkbar e stede n, Kampe
n , Deve nter, noem m aa r op. U it d e provincie
gee n ni euws. Voo r wat zic h we l afspee ld e, kan ik
snel doorbladeren naar de laatste twee bl ad zijden
van de krant, op de maandagen met het spo rtnieuws
ee n paar bladzijden meer.
In Zwo ll e moeten de boeven klein en onbeduidend
geweest zij n. Een man wordt betrapt bij h et
begraven van zijn n og leve nd e hond – h et beestje
had een m a nk e poot- en twee fam ili es uit d e
Aza least raat goo ien over e n weer nege n ruiten in .
Een briefschrijfster beklaagt zich over twee jongens
e n ee n meisje die ee n claxon op hun autoped
h ebben, waarmee ze al dagenlang de Zee heldenbuurt
teisteren. En even braaf als de oppassende
burgers bericht de kra nt over ee n poesje dat ni et
uit een boom durfde te komen, uiteinde lijk toch
de spro ng waagde e n dood neerviel, net naast d e
door o m stande rs opgehou d en jassen. Ee n dag
late r meld t de krant dat de geva ll e n poes s lec hts
bewusteloos was e n inmidd els weer o ntwaakt. Dat Ja n van de Wetering
doet mij v ijftig jaar later nog steeds deugd.
De boze buitenwer eld is ee n hee l ei nd van
Zwolle verwijderd. Ver over de g rens en niet hi er ,
is he t d e tijd van d e Koude Oorlog, m et als belangrijkste
o pponenten d e president va n de Verenigde
Staten, Eise nhower, e n Sovjetl eid er Ch roesjtsjov.
In m ei 1960 n eemt d e spa nnin g snel t oe als de
Russen ee n Amerikaans verkenningsvliegtuig, ee n
U-2, boven hun gro ndge bied uit d e lu cht sc hi eten.
Als de Ve re nigde Staten ee n hal fjaar late r in
d e vergadering van d e Verenigde Naties proberen
de toe tredin g va n Communistisc h C hin a tot deze
organisatie te blokke re n, za l C hro esjtsjov zowel
afschuw en hilariteit oproepen als hij met z ijn
uitge t rokke n sc h oe n o p de vergadertafel begint te
timmeren. Ee n andere wereld, m et a nd ere boeven
d an de on ze .
Drie soorten nozems
Toch staat hi er d e tijd ni e t stil. Vooral de jeugdcultuur
is in beweg in g. H et woord ’teen- age r’
duikt op in de kolommen va n de Zwols e Courant,
met ee n t aa lkundig verantwoord verbindingsstreepje
e rtussen. E n , veelzegge nd, de je u gd wordt
ook in Zwo ll e voo r h et ee rst geprob le matiseerd.
De Zwo lse Pleingroep organiseert o nder leidin g
van pa t er Michaël Hensen op 24 april 1960 ee n
bij ee nkomst in bioscoop de Kroon over he t jeugdprobleem.
D e sprekers o nd ersche id en dri e soorten
probleemjongeren: de puur c rimin ele ’s tree tgangs’
(in Zwo ll e ni e t te vinden), de ‘ noze ms’ e n
d e li cht criminele ‘ noze m s met ee n bijsmaak’ . De
tweede groep, d e gewone nozems, krijgen in de
disc uss ie het voordeel van d e twijfel: ze zijn ‘ ni et
p er se’ als criminelen te kwalificeren. Er o nt staat
ee n leve ndige di scu ss ie over de oorzaken va n het
jeugdprobleem. ‘Mate ri ële we lvaart, zo ze i pater
Hensen, lei dt tot ve r za digin g die noodzakelijker66
| jrg. 27 – nr. 2 zwols historisch tijdschrift
VOOR JONG EN OUD …. BATAVUS !
Een advertentie voor
het merk Batavus, die
regelmatig in de ‘Z wolse
C ourant’ van 1960
stond.
wij ze verve lin g en dus be hoefte aan het nieuwe
veroorzaakt .’ De gevo lgen zijn er naar: de noze m s
geven zic h over aan ontoelaatbare vormen van
sensat iezoeke n, zoal s joyriding e n pornografisch e
beeldcultuur.
Maar, het gevaar van de jeugd mag dan stevig
aan de deur kloppen, op de scholen is da a r nog
weinig va n te m erke n. De geest is e r nog niet uit de
fles. Week in week uit staan rece nsie s in de krant
over toneeluitvoeringen van de Zwolse scholen.
De sc ho li eren gaa n niets uit de weg en lijken hun
klassieken te kennen, gezien de stukken van Shakespeare,
Molière en andere kla ssiekers die op het
programma staa n.
Ook de emancipatie van de vrouw- hot item
in de jaren die vo lgen – lijkt in 1960 nog niet hoog
op de agenda te staa n. Dolle Mina is nog ver weg
als we le ze n over een sc holi ere n -uitwisse lin gsprogramma
tussen de MMS (Middelbare Meisjesschool
) en het mannenbolwerk van de HTS
(Hoge re Tec hnisc he School ). De jongens gaan
ee n dagje naar de MMS, de meisjes naar de HTS.
Tijdens het eerste uur lijkt er ni ets bijzonders aan
de hand: de meiden (toen m e isjes ) krijgen tijdens
het eerste uur een proefles wiskunde. T ijd ens het
tweede uur moge n ze een witte laborator iumj as
aantrekken en werden ze, sc hrij ft de krant ‘aa n ‘ n
typisch vro uw elijk werkje gezet’ : het sc hoonmaken
van de m ac hin es in het lokaal. Het deed de
leraren gnuiven, aldus het krantenbericht. Aa n
het e ind van he t uitwisselin gsprogramma trokken
d e HTS-stud enten de MMS-m e isjes in een open
landaue r t erug naar hun schoo l.
De tijdgeest komt op kousenv oeten. De neiging
is om door te gaa n zoals het altijd is geweest, bij
o udere n wellicht meer dan bij jongeren. Neem de
Zwolse Veemarkt: d aar vin dt elke vr ijdag weer een
waar spektakel plaats, m et oero ud e rituelen uitgevoe
rd d oor boeren en and ere buitenlui. De Zwol lenaren
zijn er zo aan gewe nd dat de berichtgeving
e rover zich m eestal beperkt tot een kort verslag
over de aantallen aangevoerd vee. u het daar
le eg en stil geworden is, lijkt zo ‘ n versla g op een
ge dicht uit ee n ver verl ed e n tijd. Bijvoorbeeld dat
van 20 m e i 1960 : ‘Aa nvo er: 1068 runderen , 1589
graskalveren, 12 30 nuchtere kalveren, 99 schapen,
252 lammeren , 297 varke ns, 166 sc h rammen,
14 80 biggen , 20 ge iten. Totaal: 6201 st uks. St ieren
e n worstkoeien gingen tegen hogere prij zen de
markt in. ‘
a afloop n em en d e boeren een bo rre l op
de goede afloop in één van de cafés vlakb ij .Hun
vrouwen zijn wat ve rd erop aan het snuffelen op
de mark t in d e binnenstad. Veel van h e n in boerendracht.
Gee n m ens die er vree md van op kijkt.
Ze zijn even onopvallend in de stad aa nwezig
als de vermeende probleemjeugd. Zwolle is nog
onder controle, Zwolle is ee n gel ukki ge stad.
zwols historisch tijdschrift jrg. 27 – nr. 2 | 67
Zwols echtpaar herschept eeuwenoud
grachtenhuis in waardevol monument
Waar eens een burge mees tersfamili e, een beroemde domin ee dichter en
een oermens w oonden
D it is het ve rh aal va n een vier eeuwen oud
huis aa n d e Thorbeckegracht en een
Zwo ls ec htpaa r dat jaren ge lede n het
plan opvatte om het afgeleefde en verrommelde
pand te gaan he rscheppen in ee n waardevo l b istori
c h monument. Het hui s stond weliswaar
op de monumentenlijst, m aa r he t e nige monumentale
dat er destijds nog aa n te ontdekken viel
was de s ierlijke hal sgeve l die uit 1740 stamt. Jan
Bouwmeester (60 ) , die in het dagelijkse lev en h et
beroep van op ti c ie n en a udi cien uitoefe nt, de ed
zijn naam eer aan door de o ude woning m et h ul p
van zijn vrouw Will emien o m te toveren in een
juweeltje van smaak- en gewe ten svo ll e r es tauratiekunst.
Bouwmeester is een rasec hte Zwoll enaar
die geboren we rd in de Diezerstraat, en ook z ijn
v rouw is van Zwolse afko mst ( uit d e Diezerpoort).
Het ve rh aal over hun queeste naa r ee n ideale
taat van hun droomhui , maakt vervolge n s ook
weer andere opmerkelijke stories lo s. H et h uis
h erber gt een boeiend e geschiede nis, die in d e loop
der eeuwe n een aanta l markante b ewo ners naar
vo ren laat treden. Eerst is daar in de achttiende
eeuw een vooraan taande Zwo lse burge m ees te rsfam
ili e, dan in d negentiende ee uw een nation aal
beroemde dichterpredikant, teven s reisbegeleider
van een O r anjepri n es, e n tenslotte in d e twintigste
eeuw ee n Zwo lse gymn as iumle raar die de
ee rste ede rl andse oerm ens sind s onhe uglijke
tijde n we rd.
Te n overvloede dient z ic h nog ee n de rde
aspect van het ve rh aa l aa n. Dat is de ro l die he t
huis vier ee u wen ge lede n speeld e als ee n der ee r ste
bouwsels in Zwo ll e’s uitbreid in g vlak buiten de
noordelijke stad muur.
Maar late n we beginnen in de tijd van slechts tw ee
decennia ge leden toe n de Bouwmeesters het pand
Thorbeckegracht 59-59a kochten en aan hun Willem van der Veen
restauratieklu s begonne n . Al vele m a le n waren
ze langs het h ui s gewandeld, een beetje ve rkikkerd
op de historisc he uitstralin g e n d e pittoreske
locatie tege nove r de Wijndragerstoren . Ze had den
e rvan gedroomd zo’ n woning te kopen, zo’n huis
waar de geest van ee uwen rondwaarde, maar ze
b ese ften ook dondersgoe d dat h et een h ee l karwei
zo u worden o m d ie sfeer weer in al ba ar glorie op
te roepen.
De nummers 62 tot 55 van de Thorbeckegracht in 1976. In het midden, met
achttiende-eeuwse halsgevel, Thorbeckegrac h t 59-59A. (Foto M . Malherbe, collectie
H CO)
68 | jrg. 27 – nr. 2 zwols historisch tijdschrift
H et koopman shu is met
achttiende-eeuwse halsgevel
aan de Thorbeckegracht,
vroeger Op den
Dijk of de Dijk geheten .
Rechts is nog een klein
stukje te zien van het
rode huis in Jug endstil
(begin twintigste eeuw ),
waar m.eer dan zeventig
jaar de muzikale familie
Ponten heeft gewoond.
Links het omvangrijke,
vie rkante pand met zijn
geornamenteerd e lijstgeve
l uit de negen tiende
eeuw. (Particuliere collectie
)
Omdat er de s tijds nog een bejaarde weduwe
in het benedenhui s woonde, bego nnen de Bouwmees
ters er in 19 91 eerst m aa r een s mee om de
bovenwoning, die sinds het e ind va n de n ege ntiende
eeuw va n he t ge dee lt e op de bega n e gro nd
was afgesc he iden , als hun nieuwe ve rblijfpl aats in
ge bruik te nem en. Het opknappen en h erind elen
va n di e woo nruimte bra cht al werk ge noeg met
zic h mee, zo al s sc hilder en , behangen , ins t all e ren
va n sa nitair , elektra, e n zovoo rt.
Het zo u nog ee n jaar of vijf duren alvo r ens ook
de ruimte ben ed en vrijkwam , maar to en werd de
grote res ta uratie va n de voor- en achter gevel d an
ook m etee n gro ndig aa ngepakt. D e werkzaamheden
behelsden o nderm ee r ee n vo ll edig e vervan gin
g van de gesneden voege n en het totale sc hi lders-
e n s tuka doorswe rk aan de buite nkant. Men
moet hi erbij aa nme rk en dat de ze restauratie ni et
het oor pronkelijke, begin zeve nti e nde-eeuwse
aa nzie n va n he t pand betrof, ma ar de sit u ati e
d ie in 174 0 was ontstaa n n a een ve rbouwing in
op dr ac ht van d e to enmalige e igenaar, de fa milie
Han e lae r. De rena issa ncegevel werd to en ve rvange
n door een bij di e tijd passende halsgevel m et
gebeeldhou wde vleugelst ukken en fronton, zoa ls
di e anno 2010 nog s t ee ds in al haar sier lijke glorie
aan de Thorb eckegrac ht te pronk staat.
Voo rl opig woonde n de Bouwmeeste rs
prinshee rlijk in hun nie uwe – tege li jk zéér o ud e
– bove nwo ning en ove rda chten blij e n trots de
aa nstaand e ve rvullin g va n hun wens. We l bleven
ze zich h ee l bewust va n d e drin ge nd e opd rac ht
die ze zichzelf hadden gegeve n . Onder de vloer
waarop zij zich d age lij ks bewogen, lag nog ee n
groot werkterre in braak. Volgens de Bou wmeesters
vroeg het qua stijl ve rromm elde interieur
o m ee n intensieve res ta ura ti e, die ni et all een
hi stori sc h vera ntwoord moest zijn , maar die ee n
modern gez in ook he t bijb e horend co m fo rt ko n
sc h enken. Gemakkeli jker gezeg d dan gedaa n.
Het h ee ft vij f ja ar geduurd voordat Bouwmeester
eraan toekwam . Het k arwei ve reis te immers vee l
bouwtec hnisc he voo rbe re idin g e n verza m elen van
ke nnis over d e hi storie va n het pand.
Buiten de Vispoort
Jan en Will emi en Bouwmeester kwa men er v ia
archi efonderzoek ac hter d at hun hui s rond 1600
werd ge bouwd op ee n st uk gro nd buiten de sta dsmuur,
dat toen ‘ Buiten d e Vischp oort op den
kalckhoop ‘ werd ge noemd. Binnen d e stadsm uren
begon Zwolle in di e tijd ui t z ijn voege n te barsten.
H et ge reedko men vaJ1 verdedigin gswerken op
het Noo rdere il and vo rmd e de aanleiding tot ee n
vierd e sta d suitleg. In de ee r ste hel ft van de zeven tiende
ee u w waren er vo lop b o uw activit e it en
langs d e gracht tusse n Vispoort en D ieze rp oort.
Op de pl a tte grond van Joan Blae u is dit du idelijk
te zie n. Toen deze befaamde Amsterdamse ca rtogr
aaf de situatie op de Dijk (nu Thorbeckegracht)
in Zw olle rond 1649 sc he tste , was de bebouwing
al behoorlijk gevorderd.
In z ijn eerste ren aissa ncege d aa nte was de
wo ning ee n koopman shuis m et spec ifiek e kenm
erken, zo al s ee n trappartij in h et ac hterhuis
(late r is de ze naa r vo ren gep laa tst) . Verder een
h al, een voo rk am e r en ee n tu sse n kamer met ee n
alkoof daarbove n , di e met een tr apje be reikt kon
wo rd en. In die tusse nkamer was ee n tookplaats
met ee n zogeheten rookvang , ee n primitief soo rt
zwols historisch tijdschrift jrg. 27 – nr. 2 | 69
sc hoo rstee n ; ni e t meer d a n een spl ee t in de muur.
In de hoger gelegen alkoof b evo nd en z ich de
bedstees, waarin d e m ense n sli e pen. Lekker in de
warmte va n beneden, maar ook h eel wat mind er
aangenaam d oo r d e rook di e

Lees verder

Zwolse Historisch Tijdschrift 2021, Aflevering 1

Door 2021, Aflevering 1, Afleveringen, Jaartal, Zoek in ons tijdschrift

Zwols Historisch Tijdschrift 38e jaargang 2021 nummer 1 – 8,50 euro De opkomst van het socialisme in Zwolle Hoe de Stads Armeninrichting de armoede probeerde op te lossen verried dat Henke wel van een grapje hield. Beroemd en misschien ook wel berucht was zijn act met een briefje van tien gulden. Die maakte hij aan een touwtje vast en liet hij vanuit zijn raam aan de Oude Vismarkt naar beneden zakken. Als een voorbijganger het tientje zag liggen en het wilde oppakken, trok Henke het snel naar boven en klonk een bulderend gelach naar beneden. Op een dag dat hij die grap weer eens uithaalde, greep een stel jongens het tientje en ging er snel vandoor. Henke haastte zich naar beneden en ging achter hen aan, maar was natuurlijk te laat. Met zijn sigaar aan de onderlip liep hij vloekend en tierend weer naar huis. Tijdens een dienst in de later afgebroken Michaëlkerk in de Roggenstraat haalde Henke op een keer een briefje van honderd tevoorschijn dat hij boven zijn hoofd hield, van alle kanten bekeek en daarna heel demonstratief en voor iedereen zichtbaar in de collectebus stopte. Maar na de mis wist hij niet hoe snel hij in de sacristie moest komen om zijn briefje van honderd terug te krijgen. Het is lang niet de enige anekdote die oudere Zwollenaren zich nog van ‘de kolde sigare’ weten te herinneren. Bijvoorbeeld zijn gewoonte om soms een jurk aan te trekken en zo gekleed naar zijn werk te gaan waar tot grote hilariteit van iedereen de jurk door zijn collega’s met nietjes aan de vloer werd vast gemaakt. Of de keer dat hij verkleed als Arabier met een soort van sluier voor zijn gezicht, wat een stuk vitrage bleek te zijn, door de Warmoesstraat reed. In die sluier had hij een gaatje gemaakt waardoor zijn sigaar naar buiten stak. Hij werd immers niets voor niets ‘de kolde sigare’ genoemd… zwols historisch tijdschrift jrg. 38 – nr. 1 | 3 Inhoud ‘Kleurrijke Zwollenaren’ 2 Steven ten Veen De opkomst van het socialisme in Zwolle Deel 1: Hoe de Stads Armeninrichting de armoede probeerde op te lossen (1815-1848) Jan van de Wetering 4 Oud Nieuws – Juffrouw Hermance: minnares van het boek Kiekès Agterom 31 De Romaanse voorganger van de huidige Sint Michaëlskerk Michael Klomp 38 Eli Heimans en de Zwolse kievitsbloemen Jan van de Wetering 44 Igor Cornelissen was nog lang niet klaar met schrijven Steven ten Veen 47 Een voetbalinterland in 1899 aan de Veerallee Wim Coster 50 Van de website Gerrit Barbé en Sanne van Zanten 54 In memoriam Albert Mensema 56 Auteurs 57 Redactioneel Een modieus zelfsturend team van oude en nieuwe redactieleden van ons tijdschrift neemt na het afscheid van Annèt Bootsma en Wim Huijsmans de fakkel over. De vaste rubriek ‘Suikerhistorie’ is vervangen door ‘Kleurrijke Zwollenaren’. Als eerste in de reeks vertelt Steven ten Veen over Hendrik Burgman, ook wel bekend als ‘De kolde sigare’. Jan van de Wetering is bezig met een serie artikelen over de opkomst van het socialisme in Zwolle. De eerste aflevering gaat over de Stads Armeninrichting van Zwolle in de periode 1815-1848. De armoede, rechteloosheid en bevoogding in deze tijd vormen samen de voedingsbodem van het latere socialisme. Kiekès Achterom neemt ons terug naar 1918 voor een geanimeerd gesprek met juffrouw Hermance, de eerste directrice van de Openbare Bibliotheeek in Zwolle. Michael Klomp, stadsarcheoloog van Zwolle, doet verslag van zijn ontdekking van een eeuwenoud overblijfsel uit de hoge Middeleeuwen: een deel van een muur van de oorspronkelijke romaanse kerk, die zich binnen de Sint Michaëlskerk bevindt. Wie in voorjaarsstemming wil komen kan het artikel lezen van Zwollenaar Eli Heimans (1861- 1914) over kievitsbloemen in het Wezenland in 1897. Bijna even oud is het artikel dat Wim Coster tegenkwam in de Zwolsche Courant met een amusant verslag van de interland voetbalwedstrijd Nederland – Engeland (1899). Gerrit Barbé en Sanne van Zanten praten u bij over de website van onze vereniging. In dit nummer besteden we verder aandacht aan twee overlijdensgevallen. Steven ten Veen herdenkt het bijzondere leven van schrijver en levenskunstenaar Igor Cornelissen. Johan Seekles heeft een in memoriam geschreven naar aanleiding van het overlijden van Albert Mensema, bekend oudmedewerker van Historisch Centrum Overijssel. 2 | jrg. 38 – nr. 1 zwols historisch tijdschrift De kolde sigare ‘De kolde sigare’ werd hij genoemd, Hendrikus Johannes Maria Burgman (1918-1987) die geboren werd in de Hofstraat in de Dieze en later op de eerste etage van een schoenenwinkel aan de Oude Vismarkt woonde. Henke had altijd een dikke gematteerde sigaar in zijn mond, brandend of niet brandend. Het was het handelsmerk van de ongetrouwde huisschilder die op zijn brommertje door Zwolle reed. Zijn olijke, bijna clowneske gezicht ‘Kleurrijke Zwollenaren’ Zwolle heeft veel kleurrijke figuren gekend die een onmisbare plaats in het dagelijks leven van de stad speelden en bij vrijwel iedereen bekendheid genoten. In een nieuwe rubriek, als opvolger van de suikerzakjes, stellen wij ze aan u voor. De foto’s komen uit het archief van P.L. Keuzekamp en de kennis is verzameld door Jan Bouwmeester. Wie leuke anekdotes, foto’s of andere informatie heeft over personen zoals de man waarmee deze rubriek van start gaat, kan die doorgeven naar ons redactieadres. Steven ten Veen Rangen en standen Waar te beginnen met dit verhaal over de opkomst van het socialisme in Zwolle? Met de oprichting van de Algemeene Zwolsche Werkliedenvereeniging op 1 november 1874 misschien? Het was een van de eerste pogingen de krachten van arbeiders te bundelen, maar van grote invloed zou de vereniging niet zijn. Dan ligt de befaamde bijeenkomst op zondag 26 augustus 1894 meer voor de hand. Die dag werd in ‘danslokaal’ de Atlas de Sociaal-Democratische Arbeiderspartij (SDAP) opgericht. Twee Zwollenaren, Helmich 4 | jrg. 38 – nr. 1 zwols historisch tijdschrift zwols historisch tijdschrift jrg. 38 – nr. 1 | 5 De opkomst van het socialisme in Zwolle Deel 1: Hoe de Stads Armeninrichting de armoede probeerde op te lossen (1815-1848) Zwolle, Blijmarkt, maandag, 19 juli 1830, kwart voor acht. De dagelijkse klompenparade is in volle gang. Uit alle straten en stegen van Zwolle komen kinderen aangelopen, de kleinsten hand in hand met hun moeder of grotere broer en zus. Om acht uur gaat het eenvoudige houten gebouw van de Stads Armeninrichting open. Op het voorplein van de inrichting gaan de kinderen uit elkaar, de kleinsten naar de twee jaar eerder ‘aangetimmerde’ bewaarschool, de grotere kinderen naar de leerscholen op de tweede verdieping en een ander deel naar de werkplaatsen van de ‘Kousenfabriek’ in het oudste deel van het gebouwencomplex, het Renovatum. Er hangt opwinding in de lucht: vandaag komt Zijne Majesteit, koning Willem (I) op bezoek. De onderwijzers en onderwijzeressen bereiden hun klas alvast voor op het koninklijk bezoek: zit rechtop, wees stil en ga door met wat je altijd doet, alsof het een gewone dag is. Voor de gelegenheid is nog even een liedje ingestudeerd uit de bundel Volksliederen van de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen: ‘Hoe sober ook de spijze zij, ze smaakt den werkman goed, daar de alleredelste lekkernij geen rijkaarts tong voldoet.’ De les kon beginnen. Het was een bijzondere dag, het was een gewone dag.1 van der Vegt en Louis Cohen waren er nauw bij betrokken. Samen met tien andere socialisten uit alle windstreken, waaronder Pieter Jelles Troelstra, zouden zij al gauw de geuzennaam ‘De twaalf apostelen’ verwerven. De oprichting van de nieuwe partij markeerde de breuk met de Sociaal- Democratische Bond (SDB), die bleef streven naar een rechtvaardiger maatschappij door middel van revolutie. De SDAP wilde gaan proberen langs de parlementaire weg de socialistische doelstellingen te verwezenlijken. De twaalf apostelen hadden die zondag hun twijfels over de goede afloop, nu ze van hun vrienden van de SDB vijanden hadden gemaakt. Maar de nieuwe partij zou in de jaren die volgden een geweldig succes worden. De socialisten waren in amper twintig jaar tijd – in Zwolle pakweg tussen 1874 en 1894 – een politieke factor geworden om rekening mee te houden. Hoe is deze snelle opkomst van het socialisme, bijna vanuit het niets, te verklaren? Daarvoor gaan we terug naar de jaren dat arbeiders nog niet georganiseerd waren in partijen of verenigingen. Niet dat ze toen tevreden waren met hun lot, verre van dat, maar het was ondenkbaar dat daar ooit verandering in zou komen. Even leek het erop, met het credo ‘vrijheid, gelijkheid, broe- Koning Willem I met zijn hand op de grondwet van 1815. (Uit: Geheugen van Nederland). derschap’ van de Franse Revolutie en de daaropvolgende Napoleontische periode, maar die woorden zouden een loze belofte blijken te zijn. Na de Restauratie van 1815 waren al onze landgenoten weer terug in hun eigen stand. De maatschappij was in drie standen (of ‘klassen’) verdeeld: de hoogste stand (de adel en de notabelen), de middenstand (zelfstandige burgers en boeren) en de laagste stand, de arbeiders, soms ook wel ‘het volk’ genoemd. In percentages telde de hoogste stand ongeveer 5 procent van de bevolking, de middenstand ongeveer 45 procent en de resterende werkende stand 50 procent. Die drie standen speelden in de negentiende eeuw een belangrijke rol. Er was een duidelijke ordening van hoog naar laag, waarbij iedereen zijn eigen plaats kende. Elk kind, uit welk milieu ook, kreeg dat van jongs af aan ingeprent. Moeilijk te begrijpen was het niet, want elke stand was herkenbaar aan zijn kleding, taalgebruik en manieren. Zo liepen bijvoorbeeld de kinderen uit de eerste en tweede stand op schoenen, de meeste arbeiderskinderen op klompen. Het standsverschil zat diep. Een gehuwde vrouw uit het volk was een juffrouw, geen mevrouw. De treinen en de wachtkamers op de stations waren nog tot het begin van de twintigste eeuw verdeeld in een eerste, tweede en derde klasse. De voedingsbodem Het meest bepalende onderscheid tussen de drie standen waren de erbarmelijke levensomstandigheden van de derde stand en daar zou nog heel lang geen verandering in komen. Helmich van der Vegt vatte in zijn memoires samen hoe het er in Zwolle ten tijde van de oprichting van de SDAP aan toeging: ‘In de achterbuurten heerschten verschrikkelijke toestanden: lage loonen, ellendige krotten, lange werktijden, onmenschelijke behandeling.2 Waarom kwamen de arbeiders pas in de jaren zeventig tegen hun lot in opstand? Er was immers ‘geen tragischer lot denkbaar dan dat der arbeidersklasse vóór het bestaan der arbeidersbeweging’, zoals één van de twaalf apostelen, SDAP-voorman Willem Vliegen, het formuleerde. 3 Maar hoe tragisch dat lot ook was, pas in de modern-kapitalistische tijd, na de industriële Spotprent ‘de drie standen’ uit de tijd van de Franse Revolutie Nog gewend aan de drie middeleeuwse standen van de geestelijkheid (die inmiddels was weggevallen), de adel en de derde stand, bestaande uit burgers en boeren, onderscheidden de negentiende-eeuwers nog een tot dan toe ongenoemde stand, die van het werkvolk. Dat werkvolk – de arbeiders dus – werd dan ook vaak als ‘de vierde stand’ aangeduid, terwijl het feitelijk gezien de derde stand was geworden. Jan van de Wetering 6 | jrg. 38 – nr. 1 zwols historisch tijdschrift zwols historisch tijdschrift jrg. 38 – nr. 1 | 7 revolutie, ontstond een arbeidersklasse die zich ook als klasse voelde en zich ging afzetten tegen de klasse waartoe de ondernemers behoorden. Dat had te maken met het karakter van de arbeiders vóór de jaren zeventig van de negentiende eeuw, zoals treffend wordt uitgedrukt door I.J. Brugmans in zijn destijds baanbrekende werk De arbeidende klasse in Nederland in de 19e eeuw: ‘Beschouwen wij (…) de persoonlijkheid van den arbeider in haar geheel, dan zien wij iemand voor ons, die zich in zijn armoedige bestaan in doffe berusting schikt; wien de lichamelijke en geestelijke kracht ontbreekt om zich op te werken; wiens ontwikkeling te gering is om zelfs aan de mogelijkheid van lotsverbetering te denken; in het algemeen: iemand die nog volslagen onmondig was.’ Tijdens de in dit artikel besproken periode (1815- 1848) begon de haast onzichtbare transitie van onmondige werklieden naar strijdbare arbeiders aan het eind van de negentiende eeuw. Er deden zich ontwikkelingen voor die het zaad plantten waaruit het socialisme uiteindelijk is voortgekomen. Het waren ontwikkelingen ‘die onze kracht ontwaken deed’ en zouden leiden tot ‘de dageraad der volksbevrijding’, zoals Willem Vliegen zijn twee omvangrijke delen over de geschiedenis van de SDAP noemde.4 De eerste belangrijke ontwikkeling waren de verslechterende levensomstandigheden voor de arbeiders gedurende de eerste helft van de negentiende eeuw. De steden groeiden razendsnel, ook in Zwolle: van 12.220 inwoners in 1797 tot 20.408 in 1870, terwijl het aanbod van werk gelijk bleef omdat Zwolle niet of nauwelijks meeging in de industrialisatie. Het gevolg was dat de armoede groter was dan ooit tevoren. In diezelfde periode, vanaf het begin van het ontstaan van het Koninkrijk der Nederlanden in 1815, gingen representanten van de twee hogere standen ingrijpen in het leven van de arbeiders. Het armoedeprobleem kwam hoog op de politieke agenda te staan. Over de oplossing liepen de meningsverschillen hoog op. Eén oplossing kreeg in Zwolle de overhand: wie niet werkt zal niet eten. Achtergrond was dat de bedeling door kerkelijke en particuliere armenkassen zo langzamerhand onbetaalbaar werd. Wie de publicaties over dit onderwerp uit die tijd leest, kan zich niet aan de indruk onttrekken dat de gegoede burgerij zich meer bekommerde om de impact van de armoede op de stad en de armenkassen dan om de armen zelf. De bevoogding van de arbeiders moet langzaam maar zeker kwaad bloed hebben gezet. Een voorbeeld: wie in Zwolle als ‘arme’ geregistreerd was, moest bij een verhuizing binnen de stad eerst toestemming hebben van de wijk waarheen hij wilde gaan wonen. Een andere ontwikkeling was er dat in de eerste helft van de negentiende eeuw kosteloze scholen voor arbeiders werden opgericht. Het beestje werd onbekommerd bij de naam genoemd: armenscholen. Die scholen waren een ware doorbraak in de volksontwikkeling: de ‘gewone’ scholen waren onbetaalbaar voor gezinnen die in structurele armoede leefden, in Zwolle tussen de 10 en 25 procent van de bevolking. Het gevolg was dat hele generaties arbeiderskinderen gealfabetiseerd werden en dat hun ontwikkeling steeg. Toen de eerste socialisten in de jaren zeventig actie gingen voeren, bijvoorbeeld door eigen bladen en vlugschriften, was een groot deel van hun doelgroep inmiddels in staat daar kennis van te nemen. Groeiende werkloosheid, armoede en bevoogding door de hogere standen zijn te zien als de voedingsbodem van het latere socialisme. Het kosteloos onderwijs zorgde jaren later, onbedoeld, voor het gereedschap om uit de ellende te komen. Al deze ontwikkelingen komen tezamen in de opmerkelijke geschiedenis van de Stads Armeninrichting van Zwolle. De ouders en grootouders van Helmich van der Vegt, onze in Zwolle geboren twaalfde apostel, zullen hem gevoed hebben met hun herinneringen aan deze inrichting. De verheffing van het volk Eerst en vooral was er de armoede. Over de omvang ervan bestond geen twijfel: meer dan een kwart van de bevolking was deels of geheel afhankelijk van bedeling door kerken en particuliere instellingen. Eeuwenlang werd het bestrijden van armoede, indachtig de zeven werken van barmhartigheid van het christendom, gezien als een morele verplichting. Voor het eerst ontstond een fundamentele discussie over armenzorg. De liberalen – het meest verlichte deel van de hogere standen – vonden dat een staat niet echt welvarend genoemd kon worden zolang een groot deel van de bevolking in armoede leefde. Armoede veranderde van een morele plicht in een staathuishoudkundige uitdaging. Een soort maakbare samenleving dus, hoewel die uitdrukking toen nog niet bestond. De liberalen sloegen daarbij twee wegen in. In de eerste plaats wilden ze ‘de nationale welvaart’ verbeteren, zonder daarbij het (kapitalistische) economisch stelsel te veranderen. Onder andere door industrialisatie, grote werkgelegenheidsprojecten van de overheid, zoals het aanleggen van kanalen, het verbeteren van wegen en de ontginning van de woeste gronden, zou een vrije, open maatschappij ontstaan met verantwoordelijke en nuttige burgers, nadrukkelijk met inbegrip van ‘brave, oppassende werklieden.’ Meer welvaart was meer werk en dus minder armoede was de gedachte. In de tweede plaats moest de bestaande armenzorg op de schop. De idee was dat er velen waren die wel kónden werken, maar niet wílden werken. Het ergst van allemaal waren de bedelaars, die stad en platteland afstruinden om geld en eten. Er ontstond in brede kringen een communis opinio: wie bedeling wilde moest daarvoor werken. Dat werd dan ook vastgelegd in de Frans georiënteerde grondwet van 1798, die aangaf dat de staat de ‘nijveren’ arbeid behoort te verschaffen en de ‘onvermogenden’ (de mensen die niet in staat waren te werken) onderstand. ‘Moedwillige lediggangers’ daarentegen, zoals de bedelaars, hadden geen enkel recht op steun. De in 1784 opgerichte Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen (hierna ’t Nut) ging met deze ideeën aan de slag, ook de vijf jaar later opgerichte afdeling in Zwolle.5 Het doel was het volk te ‘verheffen’ door beter onderwijs en een betere opvoeding. De verbetering van het onderwijs was meer dan nodig. De scholen waren vaak erbarmelijk slecht: onopgeleide schoolmeesters, overvolle klassen met alle leeftijdsgroepen door elkaar, verouderde leerboeken en een Twee arbeiders, J.J. Aarts. (Collectie Rijksmuseum). De Armenkamer zat in een verdwenen pand tussen het Reventer en de Bethlehemskerk. (Collectie HCO). De bedelares. (Tekening Tjerk Bottema in de Notenkraker 1910, nr. 6). 8 | jrg. 38 – nr. 1 zwols historisch tijdschrift zwols historisch tijdschrift jrg. 38 – nr. 1 | 9 pedagogische aanpak die gebaseerd was op angst en straf. Voor de werklieden was het probleem nog groter: veel arbeidersgezinnen konden het schoolgeld niet betalen, zodat hun kinderen geen enkel onderwijs genoten. Gingen de kinderen wel naar school, dan haalden hun ouders ze er vaak voortijdig af, omdat ze mee moesten helpen de kost te verdienen. Ook de armenzorg had de aandacht van de Zwolse afdeling van ’t Nut. Een Commissie van Onderstand zorgde omstreeks 1800 voor werk (spinnen en breien voor een daartoe opgerichte kousenfabriek) en bovendien voor ondersteuning in natura: soep uit de soepkokerij in het Fraterhuis, kleding en turf, met als doel dat de Zwolse armen ‘niet door honger verteerd, noch door koude verkleumd werden.’6 Het project mislukte al na twee jaar, maar in de opzet zijn duidelijk de contouren te zien van de bijna twintig jaar later opgerichte Armeninrichting, die in dit artikel centraal staat. Als je voor een dubbeltje geboren bent Ondertussen waren de Zwolse arbeiders ondanks de inspanningen van ’t Nut de wanhoop nabij. Ze dachten niet aan verheffing of aan onderwijs, het ging hen om het leven van alledag: eten, kleding en turf voor de kachel. Armoede was de daagse realiteit. Het is een navrante constatering dat de woorden ‘arme’ en ‘arbeider’ in teksten uit die tijd vaak synoniem waren. De ouders en grootouders van de latere socialisten waren opgegroeid met de gedachte dat er nooit verandering zou komen in de bestaande orde. Een fatalistisch denkbeeld, dat muurvast in het collectieve arbeidersgeheugen zat. De onder het volk geliefde cabaretier en volkszanger Louis Davids maakte nog in 1935 furore met zijn lied ‘Als je voor een dubbeltje geboren bent, bereik je nooit een kwartje’. In de eerste helft van de negentiende eeuw hadden de arbeiders zich nog niet georganiseerd, niet in vakverenigingen en al helemaal niet in politieke partijen, want die waren er toen nog niet. 7 Pas op 13 juli 1849 verscheen voor de eerste keer het woord ‘socialist’ in de kolommen van de Zwolsche Courant met de quote ‘De heillooze leerstellingen der socialisten, dragende op iedere bladzijde het stempel van Godsverzaking, kweekt (…) in het hart niet dan afgunst, eigenbaat en woonhoop!’ De toon voor de komende jaren was gezet. Een bevlogen stadssecretaris Het was in de jaren onder het bestuur van burgemeester Arnoldus Vos de Wael (1787-1859) dat Zwolle ernst begon te maken met het armoedeprobleem en dus ook met de benarde levensomstandigheden van de arbeiders in de stad. Vos de Wael, de eerste burgemeester van Zwolle na het ontstaan van het Koninkrijk der Nederlanden in 1815, had een zekere affiniteit voor het liberale gedachtengoed, zoals bleek in 1848 toen hij voor de grondwet van Thorbecke stemde. Ook was hij met zijn college de initiator van de sloop van de bolwerken uit de tijd van de Tachtigjarige Oorlog, wat ruimte bood voor ‘verfraaijing van de stad’ door het aanleggen van parken en ‘wandelingen’ (met bomen omzoomde wandelpaden). Belangrijker voor de hier vertelde geschiedenis is dat hij de ideeën van zijn stadssecretaris Gerrit Luttenberg (1793-1847) over de armoedebestrijding ondersteunde. De in Zwolle geboren Gerrit Luttenberg kwam uit een onbemiddeld gezin en had dan ook geen hoger onderwijs genoten. Maar hij was het schoolvoorbeeld van een autodidact, al kreeg hij daarbij hulp van de in Zwolle hoog aangeschreven Jan Ter Pelkwijk. Hij leerde meerdere talen en raakte thuis in kwesties van wetgeving en staathuishoudkunde (een vorm van economie). Niet alleen zijn kennis vermeerderde, maar ook zijn verzameling juridische geschriften. In 1841 begon hij met de periodieke publicatie van zijn Chronologische Verzameling der wetten, besluiten, arresten enz. betrekkelijk het openbaar bestuur in de Nederlanden sedert de herstelde orde van zaken in 1813. Dit voorzag in een behoefte omdat het raadplegen van wetten of regelingen voor negentiende- eeuwse juristen niet eenvoudig was. 8 De ontwikkeling van Luttenberg tot een erudiet man bleef niet onopgemerkt. In 1832 werd hij aangesteld als stadssecretaris en daarmee vaste steun en toeverlaat van burgemeester Vos de Wael. In 1839 werd hij bovendien benoemd tot procureur bij het provinciaal gerechtshof in Overijssel en de arrondissementsrechtbank te Zwolle. Maar naast zijn juridische activiteiten was er meer wat zijn belangstelling had: het armoedeprobleem. Mogelijk had dat te maken met zijn eenvoudige afkomst: hij wist waarover hij het had. De Stads Armeninrichting Het begon allemaal op 14 juli 1820, toen vier Zwolse notabelen – P.L. den Beer, P, van Hoboken, T.E.F. Heerkens, Ant. Assz. Doyer – én de 27-jarige Gerrit Luttenberg, een advertentie in de liberale Overijsselsche Courant lieten plaatsen waarin ze hun stadsgenoten opriepen om bij te dragen aan de oprichting van een inrichting die de nood van armen kon verlichten en de bedelarij bestrijden. De oprichters, allen lid van ’t Nut, waren geschrokken van berichten over kinderen die nauwelijks kleren hadden ‘om hunne naaktheid te bedekken’ en dat het aantal Zwolse bedeelden was opgelopen tot ruim twintig procent van de bevolking. Een jaar later, op 8 juli 1821, werd de Stads Armeninrigting opgericht met als doel ‘De verbetering en opbeuring van den stand der armen en behoeftigen, door middel van het verleenen van arbeid en onderwijs.’ Het bleek te gaan om een school- en werkinrichting voor kinderen en volwassenen (merendeels vrouwen). Het was de bedoeling dat wie voor bedeling in aanmerking wilde komen daarvoor moest werken en dan niet alleen volwassenen, maar ook kinderen tussen de zes en twaalf jaar. De inrichting kreeg de beschikking over een voormalige kazerne aan de Blijmarkt (het Renovatum genaamd) op de plaats waar tegenwoordig museum de Fundatie is gevestigd. Aan de start van de inrichting ging een hele publiciteitscampagne vooraf. De Zwollenaren werden in de kranten opgeroepen geen geld meer te geven aan bedelaars, maar dat geld beschikbaar te stellen aan de Armeninrichting. De wijkmeesters – Zwolle Burgemeester A.J. Vos de Wael. (Collectie HCO). Gerrit Luttenberg (internet). Gerechtsgebouw aan de Blijmarkt, circa 1850. Op deze plek stond tot 1839 de Stads Armeninrichting. (Litho W. Hekking, collectie Erfgoed Zwolle). 10 | jrg. 38 – nr. 1 zwols historisch tijdschrift zwols historisch tijdschrift jrg. 38 – nr. 1 | 11 was verdeeld in zeven, later twaalf wijken – kregen opdracht werklozen op te sporen en naar de Armeninrichting te sturen. Weliswaar op vrijwillige basis, maar voor de armen was het bij gebrek aan werk of geldgebrek kiezen of delen: óf volstaan met de zuinige giften van de armenkassen óf zich melden bij de Armeninrichting. Aanvankelijk keken de Zwolse arbeiders de kat uit de boom, het voordeel van de inrichting moest zich eerst maar eens bewijzen. De eerste vijf jaar werkten ongeveer 250 volwassenen voor de werkinrichting; de aanmelding van de kinderen ging moeizaam: pas toen de inrichting gratis broodjes uitdeelde, meldden zich vijftig kinderen voor de leer- en werkscholen.9 Het overgrote deel van de kinderen uit arme gezinnen bleef in deze jaren dus verstoken van onderwijs omdat hun ouders het schoolgeld van de gewone scholen niet konden betalen. De wollenkousenfabriek De Armeninrichting was een samenwerkingsverband aangegaan met de gemeente, die een jaarlijkse subsidie verstrekte, en de Zwolse ondernemer Antonie Cierenberg, die in de Papenstraat een ‘Fabrijk van Saaijetten- en Saaijetten Wollen Kousen’ had. Het werk bestond uit spinnen van sajet en het breien van kousen. Daar was voor gekozen omdat dat werk was waarin veel huisvrouwen al geoefend waren. Bovendien konden die het werk doen naast hun huishoudelijk werk. De vrouwen kregen de materialen thuisbezorgd, zodat de productie grotendeels een vorm van huisarbeid was. De beloning was minimaal: gemiddeld verdienden ze er tussen de een en twee gulden per maand mee, terwijl een gezin minimaal twintig gulden per maand nodig had voor de meest elementaire levensbehoeften.10 Het geld wat in de Armeninrichting verdiend kon worden, was dus slechts een aanvulling van het gezinsinkomen. Toch waren de bijverdiensten blijkbaar erg welkom: in 1828 was het aantal thuiswerkers al gestegen tot 780. 11 De kinderen werkten ook voor de wollenkousenfabriek van Cierenberg. Niet thuis, maar in de werkscholen van de inrichting aan de Blijmarkt zelf. Om te beginnen moesten ze het vak leren. Voor de jongens was er een spinschool, voor de meisjes een breischool en een naaischool. Om voor wat afwisseling te zorgen, konden de jongens (vanaf 1827) in de mattenmakerij van de inrichting werken. Belangrijk was de ‘school voor praktikale meetkunde’. Die was bestemd voor wat oudere jongens die al een ambacht uitoefenden, bijvoorbeeld als timmerman, metselaar of loodgieter. Deze opleiding is te zien als de Zwolse voorloper van de latere ambachtsschool. Het waren pittige dagen voor de kinderen. Eerst moesten ze ‘s morgens en ’s middags leren en werken op de spin- en brei- en naaischolen, daarna kregen ze van ’s avonds onderwijs in lezen, schrijven, rekenen en zingen. Ondanks dit stevige programma sloeg de formule van afwisselend leren en werken enorm aan. In 1828 telde de Stads Armeninrichting al 342 lerende en werkende kinderen. 12 Kinderarbeid stond in de jaren twintig van de negentiende eeuw nog nauwelijks ter discussie. Zelfs de ouders waren er niet op tegen, want de verdiensten van de kinderen waren een maar al te welkome aanvulling op het gezinsinkomen. Pas door het ‘kinderwetje’ van minister Van Houten uit 1874 werd kinderarbeid in fabrieken en werkplaatsen onder de twaalf jaar verboden en nachtwerk onder de veertien jaar. De beloning voor hun werk werd ’s zaterdags aan de ouders uitbetaald. De gedachte achter dit onderwijs was dat de kinderen nadat ze de school hadden verlaten makkelijker een ambacht (voor de jongens) of een dienst (voor de meisjes) konden krijgen. De stad was trots op zijn leer- en werkinrichting en liet dat merken ook. Aan het eind van elk kalenderjaar was er, meestal in de Bethlehemkerk, een feestelijk openbaar examen, waarbij de kinderen lieten zien wat ze allemaal geleerd hadden. Daar waren naast het bestuur van ’t Nut ook burgemeester Vos de Wael en zijn wethouders bij aanwezig en zelfs de Gouverneur van Overijssel, die na afloop de prijzen aan de beste leerlingen uitreikte. Bovendien kwamen verheugend veel ouders opdagen, merkte het bestuur van de inrichting op. De kinderen van de leerscholen kregen na een proeve van bekwaamheid boekwerkjes cadeau en die van de werkscholen kledingstukken. Ook werden ze na afloop soms onthaald op bier en brood.13 Een bevlogen onderwijzer Inmiddels had Gerrit Luttenberg de gerenommeerde onderwijzer Jan Ter Pelkwijk (1769-1834) zo ver weten te krijgen leiding te geven aan het onderwijs van de Armeninrichting. Waar Gerrit Luttenberg het schoolvoorbeeld van een autodidact was, was Jan ter Pelkwijk een erudiet, die zijn kennis op de bij zijn milieu gebruikelijke wijze had verworven. Hij was in 1769 in Heino geboren als zoon van een predikant, volgde de Franse school te Barneveld, de Latijnse school in Zwolle en het Atheneum in Deventer, om zijn studie te voltooien aan de universiteit van Harderwijk, waar hij promoveerde tot meester in de vrije kunsten en doctor in de rechten en filosofie. In de tijd van de Bataafse revolutie koos hij de kant van de patriotten. Mede omdat hij de Franse taal goed Meisje leert haar zusje breien, P.J. Arendsen. (Collectie Rijksmuseum). Lofdicht De inrichting kreeg steeds meer lof toegezwaaid. In 1827 plaatste de Overijsselsche Courant14 een lofdicht (van een anonieme dichter) op de Stads Armeninrichting, waarin nog wel even fijntjes werd opgemerkt dat werken loont en luiheid niet: Jan ter Pelkwijk. (Collectie Rijksmuseum). 12 | jrg. 38 – nr. 1 zwols historisch tijdschrift zwols historisch tijdschrift jrg. 38 – nr. 1 | 13 beheerste, bekleedde hij in die tijd tal van belangrijke functies, zoals die van griffier der Staten Generaal van Overijssel. Zijn naam was gemaakt en hij kreeg aanstellingen bij bijvoorbeeld de Provinciale Rekenkamer en de Provinciale Raad van Financiën. In het landelijk bestuur bracht hij het tot buitengewoon lid van de Staatsraad (de latere Raad van State). Tussen zijn politieke bezigheden door ontwikkelde hij zich tot een deskundige op onderwijskundig gebied. Hij gaf huisonderwijs aan leerlingen met bijzondere talenten, waaronder zijn stadsgenoten Luttenberg en Johan Rudolf Thorbecke. Hij schreef een aantal boeken voor het onderwijs, zoals de Handleiding tot het herleiden der oude maten en gewigten in Overijssel tot de Nederlandsche (1822) en de Handelwijs om al de regelen der rekenkunde op te lossen door het gebruik van één enkelen algemene regel (1834). In 1816 richtte Ter Pelkwijk namens de Zwolse afdeling van ’t Nut een school op die voldeed aan de nieuwste onderwijskundige inzichten. De school moest al gauw stoppen omdat het schoolgeld een te hoge drempel voor arbeidersgezinnen was. Daarom deed hij een tweede poging, ditmaal bij de Stads Armeninrichting. Luttenberg en Ter Pelkwijk zouden een nauwe samenwerking aangaan en zo ontstond een succesvol team: Gerrit Luttenberg als organisator van de Armeninrichting als oplossing voor het armoedeprobleem en Jan Ter Pelkwijk voor de verbetering van het onderwijs aan arbeiderskinderen.15 Een nieuw soort onderwijs Luttenberg noemde Ter Pelkwijk de vader van de Armeninrichting. Hij kende alle leerlingen bij naam, bezocht de school bijna dagelijks, gaf zelf les en zorgde voor de opleiding van toekomstige onderwijzers (mannen en vrouwen). Hij richtte het onderwijsprogramma in naar de opvattingen van de Zwitserse onderwijshervormer Pestalozzi (1746-1827), die voorstander was van aanschouwelijk onderwijs en naast kennis veel aandacht had voor gevoel en motivatie. Als snel na de komst van Ter Pelkwijk was het aantal leerlingen van de Armeninrichting zo snel gestegen dat een dependance van de leerschool werd geopend aan de Nieuwe Haven, hoek Kalverstraat (1826). Ook op deze School voor de kinderen der Armen en Minvermogenden, in de volksmond ‘de Armenschool’ genoemd, werd kosteloos onderwijs gegeven.16 In zijn voordracht ter gelegenheid van de opening van de Armenschool wees Ter Pelkwijk erop dat kinderen nog niet zo lang geleden werden toevertrouwd aan onkundige onderwijzers, die de kinderen bovendien ‘met eene gestrengheid behandelden, welke hen verbitterde, met haat tegen den onderwijzer vervulde en hun eenen afkeer van de school en het onderwijs deed opvatten. Deze toestand was waarlijk ongelukkig, vooral voor de lagere klassen der Maatschappij.’ Voor alle zekerheid had het bestuur van de Armeninrichting in haar reglementen laten opnemen dat de kinderen met de meest mogelijke zachtheid behandeld moesten worden ‘en meer door vermaningen en belooningen dan door straffen zoekt (…) aan te sporen.’17 De arbeiderskinderen waren op de armenscholen beter af dan op de reguliere Zwolse scholen voor lager onderwijs. Op ‘gewone’ scholen werd vaak op ze neergekeken omdat ze afweken van de kinderen uit de midden en hoge klasse: ze waren armoedig gekleed, liepen bij geldgebrek op blote voeten en konden stinken door gebrek aan hygiëne. Bovendien waren er volgens Ter Pelkwijk nogal wat mensen ‘die de lagere volksklassen gaarne geheel in domheid en bijgeloof zouden verzonken zien. Die schijnen te wanen dat de Godheid het grootste deel des menschdoms enkel tot een weinig boven het redelooze vee verhevene lastdieren geschapen heeft (…). ’ Problematisch was ook dat de kinderen van arbeiders en boeren alleen Zwols spraken en geen Nederlands. In het eerste jaar moesten ze daarom eerst spraakoefeningen doen.18 De bewaarschool voor minvermogenden Door de komst van Jan Ter Pelkwijk kwam de Stads Armeninrichting tot grote bloei. Het aantal leerlingen steeg tussen 1826 en 1834 van 248 naar 857. Het bestuur van de inrichting merkte op dat inmiddels ‘al de kinderen der armen van het schoolonderwijs geregeld gebruik maken’. Dat was wat overdreven, maar het succes was onmiskenbaar. De leer- en werkscholen telden dat laatste jaar vijftien leerkrachten, naast de echtgenoten van de bestuursleden, die naailessen gaven. Met de komst van Ter Pelkwijk sloeg het onderwijs in de Armeninrichting geheel nieuwe wegen in. In oktober 1828 werd in Zwolle de eerste bewaarschool van de noordelijke Nederlanden opgericht: ‘De wel-ingerigte kleine-kinderschool voor behoeftigen’. Hij had het idee opgedaan in Brussel, waar een paar jaar eerder een bewaarschool naar het model van Pestalozzi ( de voorganger van Fröbel) was opgericht. De Zwolse bewaarschool was voor kinderen van twee tot zes jaar. En dat was volgens het bestuur van de Armeninrichting vooral nuttig voor de behoeftige klasse, omdat de moeders nu de handen vrij hadden om wat geld te verdienen, bij voorkeur bij de kousenfabriek van de inrichting natuurlijk. Het stadsbestuur was blij met de bewaarschool omdat deze als voorbeeld kon dienen voor de 39 particuliere ‘matressenscholen’ in de stad. Daar werd toezicht gehouden door oudere vrouwen, ‘matressen’, zonder enige onderwijskundige kennis. Les gaven ze niet; ze hadden de handen vol aan het houden van orde in een benauwde, overvolle kamer.19 De triomf bereikte zijn hoogtepunt op 19 juli 1830 toen koning Willem I zich verwaardigde een bezoek te brengen aan de Armeninrichting: J.H. Pestalozzi, 1746- 1827, C.W. Mieling. (Collectie Rijksmuseum). Onderwijzer voor de klas, Willem Steelink, (collectie Rijksmuseum). Matressenschooltje circa 1800. (Uit: Geheugen van Nederland). 14 | jrg. 38 – nr. 1 zwols historisch tijdschrift zwols historisch tijdschrift jrg. 38 – nr. 1 | 15 ‘Zijne Majesteit bezigtigde, met blijkbare tevredenheid, de onderscheidene scholen enz., zag en hoorde met welgevallen eenige proeven van de wijze waarop de kinderen, ook zelfs die der school van de zoodanige beneden de zes jaren, werden onderwezen en onderhield zich daarover in het bijzonder met den heer Burgemeester en den heer mr. J. ter Pelkwijk, welke laatste mede zoo bijzonder veel aan den bloei der inrigting toebrengt. Er bevonden zich als toen in de onderscheidene lokalen der Inrigting ongeveer 500 kinderen die allen over ‘s Konings minzaamheid en de eer welke hun door Zijne Majesteit werd aangedaan, opgetoogen waren.’ 20 Twee jaar later benoemde de koning Gerrit Luttenberg tot gemeentesecretaris van Zwolle en dat terwijl hij als laatste op de voordracht van het gemeentebestuur stond. De inspanningen van Luttenberg voor de Armeninrichting waren de koning blijkbaar niet ontgaan.21 Een nieuw gebouw voor de Armeninrichting In de jaren na het koninklijk bezoek werd het gebouw van de Armeninrichting door het toenemend aantal leerlingen te klein. Door tal van ‘aantimmeringen’ en renovaties werd het krakkemikkige gebouw eerst nog zo goed mogelijk bruikbaar gehouden. Maar eind 1838 kondigde Luttenberg aan dat er een nieuwe huisvesting zou komen op de oude wal van de Genverberg (bij het tegenwoordige Kerkbrugje), waar voorheen een militaire manege had gestaan. Het gebouw aan de Blijmarkt werd afgebroken om plaats te maken voor het monumentale gebouw van het provinciaal Gerechtshof. Architect B. Looman uit Deventer kreeg opdracht een nieuw gebouw voor de Armeninrichting te ontwerpen. Het werd twee verdiepingen hoog, 24 meter lang en 9 meter breed. De voorzijde, met de ingang, keek uit op de stadsgracht.22 Luttenberg kon zijn trots nauwelijks onderdrukken: ‘Het [gebouw] staat alzoo dáár als een blijvend gedenkteeken van den vooruitgang, die de ware beginselen op het stuk van het Armwezen, onder de Regering van Z. M. den Koning, in ons Vaderland hebben gemaakt en van de verlichte zorg der Stedelijke Regering van Zwolle, om in hare Armeninrigting het eerste voorbeeld te geven van de wijze waarop (…) eene duurzame verbetering van den staat onzer behoeftige natuurgenooten kan bereikt worden, door het vaststellen en in werking brengen, namelijk, van een vast en aaneengeschakeld plan van opvoeding.’ 23 De ene arme is de andere niet De vraagt rijst wat de Zwolse arbeiders van de Armeninrichting vonden. Onmondig en vaak ongeletterd als ze waren, is het verklaarbaar dat geen enkele getuigenis van hen is overgeleverd. Maar omdat het niet verplicht was voor de Armeninrichting te werken of er kinderen naartoe te sturen, geven de jaarlijkse verslagen met de aantallen leerlingen en thuiswerkers toch een indicatie. De ‘welingerigte kinder-school’ begon met 40 kinderen en was zo succesvol dat er tien jaar later al meer dan 400 kleuters op zaten, verdeeld over twee locaties. Ook het aantal oudere kinderen (6-12 jaar) dat gratis lager volgde op de scholen van de Armeninrichting en de Armenschool aan de Nieuwe Haven steeg jaar na jaar, van 250 in 1825 naar 1.038 in 1856. Een ruwe berekening leert dat in 1836 bijvoorbeeld 76% van de leerlingen uit arbeidersgezinnen gratis onderwijs volgde in de Armeninrichting en de Armenschool.25 Een soortgelijke stijging is te zien bij het aantal volwassen thuiswerkers (merendeels vrouwen) voor de kousenfabriek van Cierenberg: van 250 in 1821 steeg het aantal breiende en spinnende vrouwen tot bijna duizend, naar schatting ongeveer de helft van de vrouwen uit Zwolse arbeidersgezinnen. Stads Armeninrichting op de Genverberg, circa 1840, gravure F.A.C. Hoffmann. (Uit: Geheugen van Nederland). Muziek en vuurwerk bij de armenschool Ter gelegenheid van de verjaardag van koning Willem I op 24 augustus 1839 werd de twee maanden eerder geopende armenschool aan de Genverberg in de feestvreugde betrokken. ‘Des middags werd eene groote parade door het garnizoen gehouden en des namiddags werden de kinderen van de Armenscholen van stadswege onthaald. (…) De regering [het stadsbestuur] had het nieuwe fraaije gebouw der Stads Armeninrigting doen illumineren. De stadsschool voor de instrumentale muzijk, onder directie van den meer dan gewoon bekwamen en ijverigen tweede stads-Muzijkdirecteur Crönert, na in den vooravond eenige gepaste stukken op de bovenzaal van dat locaal te hebben uitgevoerd, had zich later, in een daartoe gereed gemaakt vaartuig begeven ten einde op het water verder muzijk te geven, terwijl in de nabijheid, op een in de stadsgracht vervaardigd stellaadje vuurwerken werden afgestoken. Allerheerlijks was de uitwerking die door dit alles werd teweeggebracht: de verlichting der Armeninrigting, het afsteken der vuurwerken, terwijl de muzijk langzaam en statig over het water zweefde, midden door de aan wederzijdsche oevers der gracht geschaarde duizenden van aanschouwers. Dit alles, begunstigd door het heerlijks weder, leverde een alleraangenaamst en treffend schouwspel op.’24 De spinster, Ferdinand Oldewelt. (Collectie Rijksmuseum). 16 | jrg. 38 – nr. 1 zwols historisch tijdschrift zwols historisch tijdschrift jrg. 38 – nr. 1 | 17 Volgens het bestuur namen omstreeks 1840 al nagenoeg alle kinderen en volwassenen die daar gezien hun armoedige staat voor in aanmerking kwamen deel aan de leer- en werkscholen en de kousenfabriek van de Armeninrichting. Het is nagenoeg onmogelijk deze bewering te toetsen, alleen al omdat het begrip ‘arme’ toen en nu een diffuus begrip is. In de negentiende eeuw behoorde ongeveer vijftig procent van de bevolking tot ‘de arbeidende of werkende stand’. Naar onze hedendaagse maatstaven waren de arbeidersgezinnen allemáál arm: ze konden financieel gezien het hoofd amper en vaak helemaal niet boven water houden. Afhankelijk van periodieke problemen als gebrek aan werk, weersomstandigheden en epidemieën, daalde en steeg het aantal bedeelden.26 Veel armoede bleef buiten beeld omdat veel gezinnen alles in het werk stelden om maar niet als ‘arm’ gestigmatiseerd te worden. Ze haalden liever hun kinderen van school om ze te laten werken bij de ‘werkbazen’ in de stad. Daar verdienden ze bovendien meer dan in de werkplaatsen van de Armeninrichting.27 De armen hebt gij altijd met u Naast zijn dagelijks werk als stadssecretaris bleef Gerrit Luttenberg zich samen met Ter Pelkwijk onvermoeibaar inspannen voor de Armeninrichting. Gesteund door burgemeester Vos de Wael schreef hij vele rapporten en verslagen over zijn oplossing voor het armoedeprobleem. Het onderwerp liet Luttenberg zijn werkzame leven niet meer los, zoals blijkt uit het motto waarmee hij een van zijn rapporten opende: ‘De armen hebt gij altijd met U, zijn de roerende woorden van den Zaligmaker en inderdaad geene menschelijke wijsheid heeft tot hiertoe de ongelijke verdeeling der goederen kunnen verhinderen.’ En, ging hij verder, om die ongelijke verdeling van goederen te verbeteren was ‘een godvruchtige opvoeding der kinderen’ de sleutel tot de oplossing van het probleem. 28 Gaandeweg werd Luttenberg bevangen door zendingsdrang. De Zwolse Armeninrichting verdiende navolging in het hele land: ‘Er bestaan op onderscheidene plaatsen, buiten de leerscholen, ook wel werkscholen, naaischolen, teekenscholen, maar niet altijd staan die inrigtingen met elkander in verband en geordende kleine kinderscholen, waarmede men eigenlijk moet beginnen, bestaan er helaas nog te weinig, en hetgeen men bij de Zwolsche Armeninrigting aantreft, dat namelijk al hare deelen met elkanderen in verband staan en een geheel uitmaken, zoo dat zij eene ware kweekschool is, dat vindt men, zoo ver bij ons bekend is, nog nergens.’29 De Armeninrichting krijgt navolging ‘Het Zwolse model’, de combinatie van leren, werken en opvoeden voor zowel kinderen als volwassenen, bleef niet onopgemerkt. Zeker na de start van de bewaarschool trok de inrichting de aandacht van geïnteresseerden uit heel Nederland. Velen kwamen zelf een kijkje nemen. In 1828 maakte Dokkum bekend armen werk te verschaffen, ‘zoveel mogelijk naar het plan van de Armeninrigting te Zwolle.’30 Nou ja, dat was Dokkum, maar er waren meer steden die volgden: Deventer, Groningen en ‘in het hart van Holland (…) den beroemde stad Rotterdam’. Die steden stuurden zelfs jonge meiden naar Zwolle om daar te worden opgeleid tot onderwijzeres.31 Toen Luttenberg ook nog de aandacht van het ministerie wist te trekken en koning Willem I in 1830 de inrichting met een bezoek vereerde, wist hij het zeker: zijn Stads Armeninrichting oversteeg verre het belang van Zwolle. Een landelijk uitgeschreven prijsvraag van ’t Nut om een artikel te schrijven over middelen die de staat kon inzetten om de armoede te bestrijden, bracht hem op het idee een ‘proeve’ (een essay of betoog) te schrijven om de opzet van de Zwolse inrichting te promoten. De 139 pagina’s dikke Proeve van onderzoek omtrent het armwezen in ons vaderland en naar de meest doeltreffende middelen die verder ter verbetering van het lot der armen zouden kunnen aangewend worden (hierna Proeve), verscheen in 1841 bij de Zwolse drukkerij Tjeenk Willink. Uiteraard deed Luttenberg in zijn boek uitvoerig uit de doeken wat de opzet was van de verschillende leer- en werkscholen. Maar voor dit artikel is met name zijn beschrijving van de oorzaken van het armoedeprobleem interessant. Die oorzaken waren namelijk niet alleen de fundering waarop de organisatie van de Armeninrichting berustte, maar ze laten tussen de regels door ook zien wat onder de gegoede burgerij het beeld was van ‘het volk’, de arbeiders, de armen en de bedelaars. De omstandigheden waaronder arbeidersgezinnen moesten leven zijn te beschouwen als de voedingsbodem van het opkomende socialisme in de laatste decennia van de negentiende eeuw. Luttenberg noemde in zijn Proeve zeven oorzaken van de armoede: – Toeneming der bevolking – Gebrek aan arbeid – Laagte der arbeidsloonen – Wangedrag – Verwaarloosde opvoeding der jeugd – Slapheid der polici – Kwalijk bestuurde weldadigheid Toeneming der bevolking In het hele land groeide de bevolking, voornamelijk door een geboorteoverschot. Alleen al tussen 1815 en 1840 was het aantal inwoners van het Koninkrijk met een vierde vermeerderd. Die aanwas in Zwolle zelfs nog groter: in 1815 telde de stad nog 12.877 inwoners, in 1849 waren dat er al 17.710 en in 1899 waren het er 30.560. Met enig cynisme merkte Luttenberg op dat ook in de bovenste klasse sprake was van ‘aanwas’, maar dan vooral ‘door de vermeerdering der kapitalen.’ Luttenberg stelde vast dat de bevolkingsgroei het grootst was in de laagste klasse, die van de werklieden en werklozen. En dat was volgens hem een onbedoeld gevolg van nieuwe wetgeving, omdat behoeftige personen voor het sluiten van een huwelijk geen administratieve kosten meer hoefden te betalen. Meer huwelijken binnen de arbeidersstand betekende meer kinderen en dus werd het aantal gezinnen dat in armoede leefde steeds groter.32 Als we even meegaan in de analyse van Luttenberg over die bovengemiddelde groei van het aantal arbeiders, dan zou dat het gestaag toenemende aantal leerlingen en thuiswerkers van de Armeninrichting kunnen verklaren. Gebrek aan arbeid In steden als Zwolle bleef de werkgelegenheid sterk achter bij de groei van de bevolking. Het gebrek aan arbeid was het grootst onder ‘slepers, kruijers, sjouwers en dergelijke’. Ze waren immers niet in vaste dienst, maar volledig afhankelijk van het aanbod aan seizoensgebonden werk op de markten en in de havens. Deze arbeiders balanceerden bijna voortdurend op de armoedegrens. Omdat hij zich in zijn Proeve op het hele vaderland richtte, liet Luttenberg een economisch probleem in Zwolle ongenoemd. Na de Bataafs- Franse tijd (1795-1813) gingen hier veel banen verloren doordat de voorheen zo bloeiende transitohandel van Zwolle tussen Duitsland en het westen van Nederland volledig instortte. Bovendien verloren traditionele bedrijven zoals linnenweverijen, speldenfabrieken, knopenfabrieken en de suikerraffinaderijen hun betekenis. Waar andere Overijsselse steden, zoals Deventer, Hengelo en Enschede, ruim baan gaven aan nieuwe industrieën, bleef Zwolle vasthouden aan het eeuwenoude kleinbedrijf. In 1853 waren de ijzergieterij van Wispelwey (42 arbeiders), de Azijnmakerij en Waschbleekerij van Schaepman en Heerkens (18 arbeiders) en de Zeepziederij van Parker (10 arbeiders) de grootste bedrijven. Alle andere bedrijven behoorden tot de kleinindustrie met minder dan tien arbeiders. Wat bleef, waren Omslag van ‘De proeve’ van Gerrit Luttenberg, 1841. (Collectie auteur). ‘Drieërlei keus’, tekening van Jan Visser. (Uit: De Notenkraker, 1910, nr. 4). 18 | jrg. 38 – nr. 1 zwols historisch tijdschrift zwols historisch tijdschrift jrg. 38 – nr. 1 | 19 – net als overal in Nederland – de vele traditionele ambachten (bakkers, slagers, kleermakers, kruideniers, schoenmakers enzovoort). Achteraf gezien liet Zwolle een enorme kans liggen om aan te haken bij de industriële ontwikkelingen in ons land. In 1808 werkten meer dan duizend vrouwen voor zo’n tien Zwolse kousenfabrieken, waaronder die van Cierenberg in de Papenstraat, de latere werkverschaffer van de Armeninrichting.33 De Zwolse ondernemers gaven ook na de introductie van de stoommachine de voorkeur aan handenarbeid en stapten dus niet als elders in het land over op grootschalige mechanische productie in fabrieken. Ook toen Luttenberg al lang het tijdelijke met het eeuwige verwisseld had, bleef Zwolle wat de nijverheid betreft steken in een voorgoed voorbij verleden. Pas in 1939 liet het gemeentebestuur door prof. L. van Vuuren een onderzoek instellen ‘naar de welvaartsbronnen van de gemeente Zwolle’. Hij stelde vast dat Zwolle vóór en na 1850 geen deel had in de groeiende industriële ontwikkeling. Als lichtpuntje merkte hij op ‘dat Zwolle verschoond bleef van de vreugdelooze, slecht gebouwde arbeiderswijken, die zoo kenmerkend zijn voor dezen tijd.’34 Vreugdeloze arbeiderswoningen waren er overigens ook in Zwolle meer dan voldoende. Laagte der arbeidslonen: het huishoudboekje van een Zwolse arbeider Een belangrijke oorzaak van armoede was ‘de laagte der arbeidsloonen, in evenredigheid tot de prijzen der noodzakelijke levensbehoeften.’ In zijn Proeve schreef Luttenberg dat de bezoldigingen van bijvoorbeeld ambtenaren de afgelopen vijftig jaar waren verhoogd, maar de lonen van arbeiders in het geheel niet. En dat terwijl de prijzen van levensmiddelen hoger waren geworden en de huren waren gestegen.35 Luttenberg wees erop dat vooral gezinnen met veel kinderen in de problemen raakten: ‘Dan is het arbeidsloon van het hoofd des huisgezins niet voldoende om zoo vele monden te voeden en om aan vrouw en kinderen de vereischte kleeding en huisvesting te verleenen’. Dat dit geen loze woorden waren, toonde hij aan in een vervolg op de Proeve, waarin hij de lezer een blik gunde in het huishoudboekje van een doorsnee arbeidersgezin uit Zwolle.36 Het gezin van een timmerman met twee kinderen bijvoorbeeld, verdiende gemiddeld 4 gulden per week voor zes werkdagen van minimaal twaalf uur per dag. Dat was minder dan de gemiddelde wekelijkse uitgaven van het gezin: Huishuur f 0,70 Brand [turf] f 0,56 Licht f 0.42 Brood f 0,84 Middageten f 1,40 Koffie, cichorei en melk f 0,84 Vlees (alleen op zondag) f 0,30 Zeep f 0,17 Kleding f 0,50 Totaal per week: f 5,73 Het voorbeeldgezin kwam dus elke week fors tekort. Luttenberg benadrukte dat andere Zwolse arbeiders, zoals opperlieden, tuinlieden, aardewerkers, leerlooiers, mandenmakers en kleermakers nog aanmerkelijk minder verdienden dan een timmerman. Om het over de sjouwermannen maar niet te hebben. In arbeidersgezinnen stond de armoede, zeker in de wintermaanden, al gauw voor de deur. Wat te doen? Bezuinigen op de uitgaven was nauwelijks mogelijk. Wat overbleef was zich aanmelden bij de Armeninrichting om tegen een schamel loon kousen te breien of om bedeling vragen bij de traditionele armenkassen van kerken en particuliere instellingen. Door een commissie van ’t Nut werd bijna dertig jaar later, in 1872, weer naar het huishoudboekje van een Zwolse arbeider gekeken. Met hetzelfde treurigstemmende resultaat: De timmerman verdiende inmiddels gemiddeld zes gulden per week, maar zijn kosten voor levensonderhoud waren gestegen tot f 7,67.’37 In Zwolle was eigenlijk maar één groep arbeiders die min of meer rond kon komen. Dat waren vanaf 1864 de werklieden van de Centrale Werkplaats van de Staats Spoorwegmaatschappij. Zij verdienden het meest van alle Zwolse arbeiders: voor tien of twaalf uur werk verdienden ze zeven tot acht gulden per week. Toch zouden juist deze spoormensen zich nadrukkelijk roeren tijdens de opkomst van het socialisme in Zwolle. Niet voor niets zou Assendorp – waar de meesten van hen woonden – ‘het Rode Dorp’ worden genoemd. Wangedrag: de bedelaars De tot nu toe genoemde oorzaken – bevolkingsgroei, werkloosheid en lage arbeidslonen – lagen buiten de schuld van de armen/arbeiders. De vierde oorzaak was echter volgens Luttenberg wel degelijk aan de armen zelf te wijten: ze maakten zich schuldig aan wangedrag. Hij schreef: ‘De ledigheid en de ondeugd zijn de ware oorzaken der armoede en der misdrijven; de ledigheid is niet zoo zeer het gevolg van gebrek aan werk, maar van afkeer van den arbeid.’39 De uitspraken van Luttenberg lijken een sterk staaltje van wat wij tegenwoordig framing noemen, maar in feite had hij slechts een deel van de armen op het oog: de armen die per se niet wilden werken en dan vooral de bedelaars onder hen. Het platteland en de steden werden tot ver in de negentiende eeuw dag in dag uit overstroomd door bedelaars. Johannes Zeehuizen (1810-1863), kenner van de streek40, vertelde dat per dag wel honderd tot tweehonderd bedelaars het platteland rondom Zwolle afstruinden op zoek naar eten en wat geld. Hij zag er krachtvolle mannen en vrouwen, die in feite best tot werken in staat waren en meisjes van zeventien, achttien jaar met een onecht kind op de arm. Zeehuizen: ‘De huwelijken worden in de bosschen en korenvelden gesloten. De kleine kinderen worden zoodra zij spreken ‘Soepuitdeeling’, tekening van Albert Hahn (Uit: De Notenkraker, 1910, nr. 1). Aan tafel bij een Zwols arbeidersgezin Het werk van arbeiders was fysiek heel zwaar. Wie gedurende de lange werkdagen overeind wilde blijven moest goed eten, dat wil zeggen grote hoeveelheden koolhydraatrijk voedsel, zoals brood en aardappelen. Over de dag verdeeld at een gezin met drie kinderen ruim twee kilo brood (zwart brood of roggebrood). De mannen gingen tussen de middag naar huis voor de middagmaaltijd. Die bestond uit zo’n drie kilo aardappelen óf uit 750 gram bonen, rijst of gort, voor beide ‘keuzemenu’s’ aangevuld met 125 gram spek of ander vet. Voor het avondeten at het gezin karnemelkspap met brood. Die pap maakte de huisvrouw zelf uit twee liter karnemelk en een half pond meel. Groenten werden door arbeiders nauwelijks gegeten.38 Aardappelen waren in de achttiende eeuw in Nederland uitgegroeid tot volksvoedsel nummer 1. Toen in de jaren veertig van de negentiende eeuw veel aardappeloogsten mislukten, ontstond hongersnood onder de bevolking, met lokale aardappeloproeren tot gevolg. De bedelaar, Reinier Craeyvanger. (Collectie Rijksmuseum). 20 | jrg. 38 – nr. 1 zwols historisch tijdschrift zwols historisch tijdschrift jrg. 38 – nr. 1 | 21 en loopen kunnen tot het vak opgeleid. De eerste formule die zij leeren is: mien voader is dood en mien moeder is ziek.’41 Zelfs Zeehuizen, die zich het lot van daghuurders en keuterboeren zeer aantrok, moest weinig hebben van de bedelaars. En hij was niet de enige. De liberale Zwolse baron Sloet tot Oldhuis (1807- 1884) bijvoorbeeld, vond het ergerniswekkend dat de ‘schaamteloze bedelaars’ zijn rust verstoorden, op de stoep van zijn huis, bij de ingang van de kerk, ja zelfs in zijn rijtuig.42 Hij stak zijn mening niet onder stoelen en banken. Er is in Nederland eene talrijke klasse menschen, die werken kunnen en niet willen, een bedelaarsstand, wier bedelbedrijf niet ongevallig aan de meeste armbesturen is, omdat de bedelpenning in korting van de wekelijksche bedeeling strekt. Armzalige berekening! In geen gering getal steden zijn, met verkrachting van alle wettelijke bepalingen op het stuk der bedelarij, aan den bedelaarsstand vrije bedeldagen toegestaan; deze klasse wordt goed gevoed; het bedelen is voor haar eene winstgevende zaak; de menigvuldige bedelaarsfamiliën, die uit gezonde menschen bestaan, planten sterk voort en niets staat haar voortplanting in den weg; de diaconie voorziet in eene kleine woning, de bedelaar heeft in de week zijne vaste inkomsten; des winters ontvangt het bedelaarsgezin verwarmende spijs en brandstof; het geniet kosteloos geneeskundige hulp; de stadsvroedvrouw komt in het geboorteproces te hulp; de moederlijke liefdadigheid voorziet in de behoeften van kraamvrouw en kind; [en] zij worden van stadswege begraven (…).43 Bedelaars en andere hopeloze gevallen werden in het hele land als een groot probleem gezien. Ongeveer gelijktijdig met de Stads Armeninrichting werden de befaamde (en beruchte) ‘Koloniën’ van de Maatschappij van Weldadigheid opgericht: vrije koloniën in Frederiksoord, Willemsoord en Wilhelminaoord voor verbeterbare armen, en straf- en bedelaarskoloniën in Ommerschans en Veenhuizen. Honderden paupers uit Zwolle en omgeving werden die kant opgestuurd. De gevangenis aan de Menno van Coehoornsingel barste bijna uit zijn voegen door de opvang van bedelaars. In 1846 bijvoorbeeld zaten hier door het jaar heen 550 bedelaars (mannen, vrouwen en kinderen) op een totaal van 982 gevangenen.44 Dat waren bedelaars die in Zwolle waren opgepakt of die hier uit andere plaatsen naartoe waren gebracht om te verschijnen voor de Correctionele Rechtbank aan de Blijmarkt. Het onderhoud van de bedelaars in de gevangenis kostte de gemeente veel geld, zodat ze zo snel mogelijk werden getransporteerd naar Ommerschans of Veenhuizen. Velen ontsnapten daar of recidiveerden. Van de 523 bedelaars die in 1844 voor de rechtbank in Zwolle werden voorgeleid, hadden er al 311 eerder in Ommerschans gezeten.45 Wangedrag: drankmisbruik De standpunten van Luttenberg, Sloet en hun tijdgenoten getuigen in onze oren van weinig mededogen. Ze draaiden het om: de armoede was niet zozeer het probleem van de armen, maar van de gegoede burgerij. Die had er last van. Toch was er één vorm van wangedrag die de latere socialisten ook een doorn in het oog was: drankmisbruik. Luttenberg: ‘De kroeg is zonder tegenspreken de rampzaligste plaats voor den arme of minvermogende, zoowel uit hoofde van de verzoeking waarin hij daar geraakt, om tot buitensporigheden over te slaan, als uit hoofde van de gevaarlijke en ondeugende wezens, die hij er aan treft. (…) Er zijn er die van oordeel zijn dat ook de arbeidende volksklasse zonder schade het gebruik van den sterken drank kan ontberen, terwijl weder anderen vermeenen dat in ons vochtig klimaat de arbeidsman die van den ochtend tot den avond, dikwerf in guur weder, in het zweet zijn aangezigts, zwaar werk moet verrigten, voor zijne gezondheid weldoet eene matige teug sterken drank te gebruiken. Daarlatende in hoever de eene of andere partij in dit opzigt wel ziet, zoo is echter dit zeker dat er voor de welvaart der maatschappij in het algemeen en voor die der bijzondere huisgezinnen en personen geen meer verderfelijk kwaad is , dan het onmatig gebruik van sterken drank, die zoo wel het ligchaam als de ziel verwoest, en geheele huisgezinnen te gronde sleept.’ 47 Drankmisbruik was geen typisch Zwols probleem. Het was de grote ontregelende factor onder arbeiders waar dan ook. Tot ver in de negentiende eeuw werkte een arbeider ‘in het zweet zijns aangezigts’ zes dagen per week, tien, twaalf uur per dag, tot hij er bijna bij neerviel. Er ontstond een aanstekelijke gewoonte: na het ontvangen van het loon gingen de mannen de kroeg in, waar vele glaasjes jenever vergetelheid brachten. Daarna wankelden ze naar huis, waar ze hun vrouw het nog resterende geld in handen drukten. In zekere zin ging het in Zwolle ietsje beter: de lonen werden hier niet zoals elders op zaterdag, maar al op vrijdag uitbetaald, zodat veel arbeiders zich een beetje inhielden omdat ze de volgende dag weer moesten werken. Maar de verleiding was groot: In 1878 waren er in Zwolle naast de cafés, restaurants en logementen 86 tappers, 16 tapsters en ongeveer 10 slijters werkzaam.48 Mr. B.W.A.E. Baron Sloet tot Oldhuis, 1807- 1884. (Wikimedia). Plattegrond Maatschappij van Weldadigheid Frederiksoord (uit: Geheugen van Nederland). Luie horzels op de korven van nijvere bijen Baron Sloet tot Oldhuis maakte regelmatig zijn ongenoegen kenbaar over de aanpak van armen die niet wilden werken: ‘Wij zijn in het algemeen geen voorstanders van werkhuizen of gelegenheden om fabrijkmatigen arbeid aan de armen te verschaffen, tenzij om de zoodanigen buiten bedeeling te houden die het voorwendsel van geen arbeid te kunnen vinden, aangrijpen om ten koste van het vlijtige en gegoede deel hunner medeburgers te leven, de luije horsels, die op de korven van de nijvere bijen azen, en omtrent welke al te zeer de les van den grooten Apostel verwaarloosd wordt: die niet werkt, eet niet.’ 46 22 | jrg. 38 – nr. 1 zwols historisch tijdschrift zwols historisch tijdschrift jrg. 38 – nr. 1 | 23 Verwaarloosde opvoeding der jeugd Ook voor de vijfde oorzaak van het armoedeprobleem lag volgens Luttenberg de schuld bij de ‘minvermogende en arbeidende volksklasse’ zelf: de verwaarloosde opvoeding van de kinderen. Want schreef hij: ‘Naarmate de opvoeding gebrekkig en verwaarloosd is, naar die mate zullen de kinderen der armen ook in ledigheid, losbandigheid en andere ondeugden opgroeijen, én tot een last der maatschappij worden.’50 Dit was al jarenlang het stokpaardje van Luttenberg. Hij stond niet alleen in zijn opvatting, iedereen wist het. Niet dat het ooit beter was geweest. Zelfs de invoering van de eerste onderwijswetten uit de Franse tijd (die van 1801, 1802 en 1806) bracht geen verbetering voor arbeiderskinderen. Wie om wat voor reden ook zijn kinderen thuis wilde houden kon dat doen: pas in 1901 werd de leerplicht ingesteld. In de praktijk gingen dan ook veel Zwolse kinderen uit de onderklasse niet naar school of werden er vroegtijdig door hun ouders weer afgehaald. Veel kinderen verdienden een centje bij als knechtje in de werkplaatsen of zwierven zonder toezicht op straat. Dat veranderde aanzienlijk na de oprichting van de Armeninrichting in 1821 en de School voor armen en minvermogenden in 1826. De kinderen kregen er niet alleen onderwijs, maar werden er ook in godvruchtige zin opgevoed. Maar dat was in Zwolle, schreef Luttenberg en nog lang niet overal in Nederland. Slapheid der policie Voor het beschrijven van de zesde oorzaak wond Luttenberg er ook al geen doekjes om. Het kan wat vreemd voor komen, schreef hij, maar het beginsel van de persoonlijke vrijheid van de ingezetenen was te ver gedreven en dat had een nadelige invloed op het armwezen. Als man van orde en tucht – hij was naast stadssecretaris ook procureur bij het Gerechtshof – had hij een luisterend oor voor de klacht van burgers ‘dat de policie in ons land over het algemeen te weinig klem zoude hebben’. Kleine overtredingen en de baldadigheden verstoorden de rust en veiligheid der ingezetenen.’ Vooral de jeugd moest in toom gehouden worden. Zijn standpunt was: ‘Wij achten het daarom van hoog belang dat het onderwijs op de scholen ook vooral de strekking hebbe om de jeugd eerbied en ontzag voor hunne ouders, overheden en andere personen die daarop aanspraak kunnen maken op alle gepaste wijze in te boezemen.’ En daarom was de methode van de Zwolse Armeninrichting zo aanbevelenswaardig, vond Luttenberg: ‘Zoo lang de jeugd op de Leer- of werkscholen is geplaatst, wordt zij in behoorlijke orde en tucht gehouden en gedurende eene reeks van jaren in welke wij met het opzigt over instellingen van onderwijs zijn belast geweest, hebben wij opgemerkt, dat de kinderen uit de behoeftige volksklasse, geleid door eenen verstandigen onderwijzer, al vrij gemakkelijk in toom zijn te houden en als het ware door eenen wenk zijn te besturen.’51 Zonder het gewenste effect aan de maatregelen van Luttenberg toe te willen schrijven, zeker is dat het in de tweede helft van de negentiende eeuw afgelopen was met de vermeende ‘slapheid der policie’. Socialisten en politie, ze zouden de komende jaren zijn als water en vuur. Kwalijk bestuurde weldadigheid Door het ontbreken van een deugdelijk stelsel van sociale wetgeving was er in de negentiende eeuw geen bevredigende oplossing voor de financiering van de bedeling. Een eerste, heel voorzichtige, stap werd gezet met de Armenwet van 1818. Daarin stond wel dat de bedeling een voortdurende zorg voor de regering moest zijn, maar dat de verantwoordelijkheid bleef liggen bij de kerken en particuliere armeninstellingen. Na invoering van de grondwet van 1848 deed Thorbecke een poging een eind te maken aan de willekeur en het paternalisme van de kerkelijke armenzorg. Hij stelde voor die zorg voortaan centraal te regelen, zodat de kerkelijke en particulieren instellingen in heel het land dezelfde uitgangspunten zouden hanteren. Zijn plan haalde het niet. Bedeling was dus nog steeds geen recht, maar een vorm van liefdadigheid. De strekking van de licht aangepaste armenwet uit 1854 hield stand tot in de twintigste eeuw. Pas de Bijstandswet van 1965 legde de verantwoordelijkheid bij de staat. De wijze van bedeling hield de gemoederen in de eerste helft van de negentie

Lees verder

Zwolse Historisch Tijdschrift 2021, Aflevering 2

Door 2021, Aflevering 1, Afleveringen, Jaartal, Zoek in ons tijdschrift

Zwols Historisch Tijdschrift
38e jaargang 2021 nummer 2 – 8,50 euro
25 jaar
buurtbemiddeling
in Zwolle
houdster in dienst bij de artsenfamilie Sollewijn
Gelpke in de Terborchstraat. In 1947 werd Nel
Bannink bij het Leger des Heils ingeschreven als
heilsoldate en twee jaar later begon zij met het collecteren
in het Zwolse uitgaansleven. Eerst ging ze
bij de restaurants langs, daarna volgden de cafés.
Bang is ze nooit geweest, ook voor kroeglopers
met een kwaaie dronk ging zij niet opzij want
ze kon er op rekenen dat verder iedereen haar
beschermde. Bij de Harmonie op de Grote Markt
werd Nel altijd getrakteerd op een portie saté en
bij de Librije op koffie met wat lekkers erbij.
’s Avonds laat fietste ze in het donker met een volle
collectebus en een stapeltje niet verkochte Strijdkreten
in de fietstas naar haar huis in de Jacob
Catsstraat. De bankbiljetten die in de collectebus
waren gestopt, streek Nel met een strijdbout netjes
glad voor ze de opbrengst van haar rondgang door
de stad naar het gebouw van het Leger des Heils
bracht.
Tijdens haar rondgang door de uitgaanswereld
ontmoette tante Nel ook mensen die aan de zelfkant
van de maatschappij waren beland. Menigeen
stortte zijn hart bij haar uit en altijd had ze een
luisterend oor en een troostend woord. Vooral het
lot van de dak- en thuislozen trok tante Nel zich
aan. Het eerste opvanghuis dat in Zwolle voor hen
werd geopend, kreeg haar naam en ook werd in
Zuid een straat naar haar vernoemd. Bovendien
kreeg zij een koninklijke onderscheiding, die ze
trots op haar uniform droeg.
Op 1 mei 1997 overleed Nel Bannink, tachtig
jaar oud. ‘Niets is hier blijvend, alles, hoe schoon
ook, zal eenmaal vergaan. Maar wat gedaan werd
uit liefde voor Jezus: dat houdt zijn waarde en zal
blijven bestaan’, stond in de advertentie die het
Leger des Heils in de Zwolse Courant liet plaatsen.
Tante Nel werd op 6 mei onder grote belangstelling
op Bergklooster begraven.
Bronnen:
Anna C. Mulder, Digitaal Vrouwenlexicon van Nederland
Anton G.M. Heijmerikx, Bekend, onbekend, plichtsgetrouw
en kleurrijk Salland
62 | jrg. 38 – nr. 2 zwols historisch tijdschrift
Tante Nel
Nel Bannink sjouwde in de Zwolse binnenstad
van kroegie naar kroegie. Het inspireerde tekstschrijver
Fred van Dam om er een lied van te
maken, waarin de hoofdpersoon overigens niet
een zij maar een hij is. Zanger Marc de Wilde
maakte van ‘De heilsoldaat’ een hit. Iedereen die
binnen de Zwolse stadsgrachten wel eens een restaurant
of café bezocht kende Nel Bannink. Met
een vrolijk gezicht en een collectebus in de hand
stapte de heilsoldate van het Leger des Heils de
horecabedrijven binnen en het gebeurde slechts
zelden dat iemand niets gaf.
Tante Nel, zoals iedereen in de Zwolse uitgaanswereld
haar noemde, werd op 18 juli 1916
geboren in Kampen als oudste van een gereformeerd
gezin met vier kinderen, dat naar Zwolle
verhuisde toen ze zes jaar was. Ze bleef altijd
ongetrouwd en was meer dan vijftig jaar als huis-
Steven ten Veen
‘Kleurrijke Zwollenaren’
Fotocollectie:
P.L. Keuzekamp,
Onderzoek:
Jan Bouwmeester
zwols historisch tijdschrift jrg. 38 – nr. 2 | 63
‘Kleurrijke Zwollenaren’ 62
Steven ten Veen
‘Uiteraard zeggen wij dat het in Zwolle
begonnen is, maar hoe het precies zit?’
Buurtbemiddeling Zwolle 25 jaar
Frank Inklaar 64
‘Je liefhebbende Klaartje’
Schrijvende geliefden in oorlogstijd
Gerrit Barbé en Chris Contermans 73
In het spoor van Daniel Lako (1853-1918)
Een Zwolse pionier van het onderzoek
naar wilde planten in Overijssel
Theo de Kogel en Piet Bremer 87
Oud Nieuws – ‘De Stad als Theater’ tijdens
de Zwolse Zomerkermis van 1884
Kiekès Agterom 99
De opkomst van het socialisme in Zwolle
Deel 2: Patroons en werklieden: een relatie
onder druk (1848-1878)
Jan van de Wetering 101
In memoriam Aranka Wijnberg 124
Auteurs 125
Redactioneel
Van de onvoltooid verleden tijd tot de
onvoltooid tegenwoordige tijd, dat is wat
geschiedenis zo aardig maakt. In dit nummer
vindt u het allemaal. Frank Inklaar duikt in
de pas 25-jarige geschiedenis van buurtbemiddeling
in Zwolle en toont aan dat onze stad daar met
recht trots op kan zijn. Gerrit Barbé en Chris Contermans
geven in hun publicatie van fragmenten
uit brieven van de ‘liefhebbende Klaartje’ Walgien
aan haar verloofde in Duitsland een uniek kijkje
in het leven van alledag in Zwolle tijdens het oorlogsjaar
1943. Verrassend is de ontdekking van
een tot nu toe bij velen onbekende Zwollenaar
van betekenis: de botanicus Daniel Lako (1853-
1918). Theo de Kogel en Piet Bremer schreven
niet alleen een korte levensschets, maar zorgden
er ook voor dat Lako alsnog eer wordt bewezen
met een grafsteen op de Algemene Begraafplaats.
Jan van de Wetering vervolgt zijn serie artikelen
over de opkomst van het socialisme in Zwolle. In
dit artikel zoeken patroons en werklieden onder
rumoerige omstandigheden naar een nieuwe verstandhouding.
Over de verbinding tussen vroeger en nu
gesproken: Kiekès Agterom, een alter ego van
Wim Coster, maakt een tijdreis naar de Zwolse
kermis in 1884. Steven ten Veen schreef aflevering
2 van de serie ‘Kleurrijke Zwollenaren’. Met dit
keer tante Nel in de hoofdrol. Steven schreef ook
het in memoriam voor de ‘vaandeldrager van de
Zwolse cultuurhistorie’, Aranka Wijnbeek, die op
10 mei jl. overleed.
Coverfoto: Het beeld ‘Buurpraatje’ van
Meri Matacin staat aan de Boerhavelaan.
(Foto Jan van de Wetering 2021)
Inhoud
Mededeling van het bestuur: De jaarstukken
2020 van de Zwolse Historische Vereniging
kunt u vinden op onze website in het menu
ZHV/Jaarstukken.
64 | jrg. 38 – nr. 2 zwols historisch tijdschrift
‘Uiteraard zeggen wij dat het in Zwolle
begonnen is, maar hoe het precies zit?’1
Buurtbemiddeling Zwolle 25 jaar
Frank Inklaar Door de coronacrisis is het aantal burenruzies
fors toegenomen. In de eerste helft
van 2020 waren er al 89 aanmeldingen bij
Buurtbemiddeling Zwolle binnengekomen en dat
was anderhalf keer zoveel als het jaar ervoor.
Onder de kop Flinke groei burenruzies in Zwolle
in coronatijd: ‘Nu mensen thuiszitten, hoor je de
buren vaker’ verscheen vorig jaar in De Stentor
een artikel hierover.2 ‘Krijsende kinderen, een klussende
buurman of de buurvrouw die altijd onzuiver
meezingt met de radio. Ergernissen genoeg in elke
woonwijk en in coronatijden blijkt dat vaker uit
de hand te lopen. In Zwolle steeg het aantal overlastmeldingen
aanzienlijk; buurtbemiddeling heeft
haar handen vol aan burenruzies.’
Ongetwijfeld kent u het verschijnsel burenruzie.
Het is een populair onderwerp voor televisieprogramma’s
zoals De Rijdende Rechter, of
Mr. Frank Visser doet uitspraak. De populariteit
van deze programma’s komt door de herkenbaarheid;
veel mensen kennen burenruzies uit hun
eigen omgeving. Volgens het Centrum voor
Criminaliteitspreventie en Veiligheid (CCV) zegt
drie op de tien Nederlanders dat overlast door
buurtbewoners wel eens in hun buurt voorkomt
en zo’n vijf procent van de Nederlanders heeft
zelfs vaak overlast van zijn buren.3 Er is wel een
verschil tussen het citaat en de televisieprogramma’s.
Op televisie doen uiteindelijk rechters
uitspraak in een burenruzie, in het citaat is sprake
van buurtbemiddeling. Buurtbemiddeling is
een methode om conflicten tussen buren op te
lossen, voordat er een rechter aan te pas komt.
Het is een vorm van burgerparticipatie waarbij
getrainde bemiddelaars (vrijwilligers) ruziënde
buren helpen het contact te herstellen, problemen
bespreekbaar te maken en oplossingen te bedenken
voor hun conflict. Het is een vrij succesvolle
methode, want zo’n tweederde van de behandelde
zaken wordt positief afgesloten. Buurtbemiddeling
is beschikbaar in 85% van alle Nederlandse
gemeenten.4 Dit jaar is het 25 jaar geleden dat
buurtbemiddeling is gestart in Nederland. Het
jubileum wordt in september landelijk gevierd
met als episch centrum Zwolle. Dat is niet voor
niets, Zwolle heeft als pionier een speciale plaats
in de geschiedenis van buurtbemiddeling.
Wortels in de Verenigde Staten
Buurtbemiddeling is een variant van een veel bredere
stroming die in de jaren zestig van de vorige
eeuw is ontstaan in de Verenigde Staten. In de
context van de Burgerrechtenbeweging werden
nieuwe organisatievormen bedacht, die vallen
Rechts: Logo ter gelegenheid
van 25 jaar
buurtbemiddeling in
Zwolle.(archief Buurtbemiddeling
Zwolle)
zwols historisch tijdschrift jrg. 38 – nr. 2 | 65
onder de noemer Community Mediation. Het gaat
er hierbij om dat buurtbewoners zelf problemen
in de buurt aanpakken om te voorkomen dat ze
uit de hand lopen of leiden tot langdurige juridische
conflicten. Vrijwilligers uit de buurt werpen
zich op om ruziënde partijen tot elkaar te brengen,
zonder dat er instanties van buiten nodig zijn.
Het idee is dat hierdoor meer gelijkheid in termen
van ras, etniciteit, klasse en gender kan worden
gegarandeerd.
Community Mediation werd verankerd in
nationale wetgeving en tot op de dag van vandaag
bestaan er allerlei varianten in de vaak grootstedelijke
praktijk. Zo ontstonden de Neighbourhood
Justice Centres waar binnen het bestaande juridische
systeem bemiddelaars uit de buurt betrokken
worden bij het oplossen van buurtconflicten
en vormen van kleine criminaliteit. Een meer
activistische variant, kenmerkend voor de jaren
zeventig, wenste principieel buiten het juridisch
systeem te blijven. Buurtbewoners konden best
hun eigen boontjes doppen, zonder hulp van
buitenaf. Dit idee paste perfect in een tijd van
democratisering en burgerparticipatie. Want niet
alleen konden buurtbewoners zelf oplossingen
bewerkstelligen, door dit proces kregen ze ook
het gevoel meer controle over het eigen leven te
hebben. De buurt werd er beter van, men leerde
naar standpunten van anderen te luisteren en die
in overweging te nemen. In San Francisco leidden
deze gedachten in 1967 tot de oprichting van de
Community Boards.
San Francisco Community Boards
De San Francisco Community Boards (SFCB)
vormen de directe inspiratiebron voor de Nederlandse
buurtbemiddeling. Het uitgangspunt
van de Community Boards is de overtuiging dat
sociale desintegratie de primaire oorzaak is van
criminaliteit. Sociale desintegratie los je niet op
via het formele rechtssysteem, dat vervolgens van
buitenaf oplossingen oplegt. Een meer duurzame
manier van conflicthantering is een vroegtijdige
interventie op buurtniveau, waardoor gevoelens
van boosheid in de kiem worden gesmoord in en
door de buurt zelf. Dat is precies wat de Community
Boards doen: het oplossen van conflicten op
buurtniveau door middel van bemiddeling en het
herstel van communicatie tussen de partijen. Deze
methode versterkt de sociale vaardigheden van
mensen om met onderlinge conflicten om te gaan,
zodat escalatie wordt tegengegaan. Ze intensiveren
sociale relaties op buurtniveau, zodat er een
vitale buurtgemeenschap ontstaat. Community
Boards doen niet aan juridische probleemoplossing,
maar aan gemeenschapsontwikkeling door
sociale bemiddeling, vooral door het zelf samen
creëren van regels en normen in een context van
een sterk pluralistische wijk.
De SFCB heeft een vaste kern van sterk gemotiveerde,
betaalde, medewerkers die het werk van
de honderden aan het project verbonden vrijwilligers
coördineren. Ze geven voorlichting over het
project, ze doen intakegesprekken, ze ontmoeten
individuele klagers en beklaagden en faciliteren de
uiteindelijke hoorzittingen. Vrijwilligers hebben
een essentiële plek in het daadwerkelijk conflictoplossende
werk. De achterliggende gedachte is
dat lokale conflicten het best aangepakt kunnen
worden door buurtbewoners zelf te trainen en
in te zetten. Hoe meer vrijwilligers gerekruteerd
kunnen worden, hoe beter. De opgeleide vrijwilligers
kunnen overal worden ingezet, van
voorlichting tot intake en de bemiddeling zelf.
Om professionalisering te vermijden rouleren de
vrijwilligers in de verschillende taken. Werven en
trainen van vrijwilligers is ook een doel op zich.
De vrijwilligers zijn immers ook buurtbewoners
en buren. Door veel buurtgenoten te trainen
wordt het vermogen van de buurt om zelfstandig
en vreedzaam conflicten op te lossen vergroot.
Zeker in buurten met een zeer diverse bevolkingssamenstelling
is het belangrijk dat vrijwilligers
uit de diverse groepen komen en dat men open
leert te staan voor andere leefstijlen. Maar ook op
individueel niveau leren vrijwilligers allerlei waardevolle
vaardigheden, die ook in het eigen leven te
gebruiken zijn. Ze worden tot meer verantwoordelijke
leden van de buurt gemaakt. De SFCB is
meer dan alleen een methode van conflictoplossing,
het is ook een middel van sociaal opbouwwerk
in de buurt.
Het concrete bemiddelingstraject begint bij
het melden van een conflict bij het kantoor van
66 | jrg. 38 – nr. 2 zwols historisch tijdschrift
de organisatie. Na aanmelding gaat een vrijwilliger
eerst naar de klager en vervolgens naar de
beklaagde. Hij moedigt de betrokkenen aan om
deel te nemen aan de bemiddeling. Als de partijen
het hierover eens zijn wordt een hoorzitting
gepland. Soms is het probleem al eerder door de
partijen opgelost of wordt geconcludeerd dat het
probleem elders beter opgelost kan worden. Centraal
in de bemiddeling staat de hoorzitting voor
een panel van drie tot vijf getrainde vrijwilligers
uit de buurt. De hearing is vooral gericht op het
herstellen van communicatie. Het panel probeert
de partijen te helpen om tot verheldering van het
conflict te komen en uiteindelijk tot overeenstemming
hoe verder te gaan. Deze overeenkomst
wordt opgeschreven en door de partijen en het
panel ondertekend. Vrijwilligers zorgen vervolgens
voor nazorg.
Interesse vanuit Nederland
Hoewel in de academische wereld de Community
Boards wel bekend waren, werden ze in Nederland
in de jaren zeventig van de vorige eeuw niet als
een nuttige oplossing voor een bestaand probleem
gezien. Eind jaren tachtig, begin jaren negentig
veranderde dat. De grotestadsproblematiek met
werkloosheid, vandalisme, criminaliteit, subjectieve
onveiligheidsgevoelens en spanningen tussen
bevolkingsgroepen in wijken die meer etnisch
gedifferentieerd raakten, vroeg om nieuw beleid.
Dit nieuwe beleid werd ‘sociale vernieuwing’
genoemd. Uitgangspunt was dat de problematiek
in de wijk moest worden aangepakt door de bewoners
meer te betrekken. Met de komst van het
‘Grotestedenbeleid’ van het eerste Paarse kabinet
vanaf 1995 moesten zowel de stedelijke overheid
als private partijen, maar ook de rijksoverheid
actief aan de slag met de problemen van de grote
stad. Doelstelling was om de positie van de steden
te versterken en om een tweedeling binnen steden
langs sociaaleconomische, maatschappelijke en
etnische lijnen te voorkomen. Steden moesten
vitaal, veilig en leefbaar blijven.5 Op zoek naar
concrete oplossingen voor de grotestadsproblematiek
keek men ook naar het buitenland. Nu
werden de Community Boards wel als een nuttige
oplossing voor een urgent probleem ‘ontdekt’.
Pionier Rotterdam
In Rotterdam6 werd begin jaren negentig aan de
juridische faculteit van de Erasmus Universiteit
een onderwijsproject opgezet waarbij studenten
openbare instellingen op buurtniveau bestudeerden
wat betreft opvattingen over conflictbemiddeling,
zoals de SFCB. Deze activiteit werd
opgepikt door de Woningstichting Onze Woning
(nu gefuseerd tot Woonbron). Zij dacht dat dergelijke
vormen van conflictbemiddeling in de
eigen praktijk bruikbaar konden zijn. Bevordering
van wijkwelzijn was een van de taken van de
woningstichting. De universitaire onderzoekers
en de Woningstichting kwamen met elkaar in
gesprek en men concludeerde uiteindelijk dat het
niet moest blijven bij gesprekken, maar dat er een
praktisch wijkproject moest komen, de Buurtraad.
In 1995 was de verkennende voorfase afgerond,
waarin instemming van gemeente en deelraden,
politie en justitie werd verkregen. Tevens werd
besloten om met drie buurtraden te gaan werken
in drie wijken met een verschillende wijkopbouw.
Het experiment zou opgezet worden met een
Flyer Buurtbemiddeling.
(archief Buurtbemiddeling
Zwolle)
zwols historisch tijdschrift jrg. 38 – nr. 2 | 67
groep die het praktische deel van het project zou
vormgeven en een groep onderzoekers die op
afstand en evaluerend een bijdrage kon leveren.
Financieel werd het project gedragen door de
woningcorporaties en de gemeente. Maar dat was
niet genoeg, er moesten aanvullende fondsen
worden geworven. Daartoe werd een subsidieaanvraag
ingediend, eerst bij het ministerie van
Justitie, later ook bij Binnenlandse Zaken voor de
aanstelling van een onderzoeker voor drie jaar. Bij
Justitie kregen de aanvragers tot hun verbazing
te horen dat er al een project buurtbemiddeling
was opgestart in Zwolle.7 De subsidieaanvraag
van de onderzoekers van de Erasmus Universiteit
voor een evaluatieonderzoek werd gehonoreerd,
op voorwaarde dat in de evaluatie ook het project
in Zwolle zou worden meegenomen, alsmede het
even later opgestarte experiment in Gouda. Voor
de onderzoekers was dit alleen maar een verbetering,
want de experimenten in Rotterdam en
Zwolle verschilden enigszins qua opzet, waardoor
een vergelijkend perspectief aan het onderzoek
kon worden toegevoegd.
Verspreiding in Nederland
Buurtbemiddeling sloeg in Nederland snel aan.
Op basis van het in 2000 verschenen gunstige
evaluatierapport van de drie experimentele projecten
die tussen september 1996 en september
1999 waren gevolgd,8 besloot het ministerie van
Justitie tot een stimuleringsregeling om nieuwe
initiatieven financieel mogelijk te maken. Tevens
kwam er in 2000 een Landelijk Expertisecentrum
Buurtbemiddeling (LEB) om kennis en vaardigheden
omtrent buurtbemiddeling beschikbaar te
maken. Dit expertisecentrum werd ondergebracht
bij Verdiwel, de vereniging van directeuren van
welzijnsorganisaties. Verdergaande institutionalisering
kwam in 2005 met de opname van het
landelijk expertisecentrum in het nieuw opgerichte
Centrum voor Criminaliteitspreventie en
Veiligheid (CCV). Het CCV biedt tot op heden
ondersteuning aan coördinatoren van buurtbemiddelingsprojecten
(bijvoorbeeld met een
uniform registratiesysteem), heeft een kwaliteitstoets
voor buurtbemiddelingsorganisaties, een
kwaliteitstoets voor diverse trainingsprogramma’s
en aanbieders van trainingen, verschaft voorlichtingsmateriaal
en heeft een leidraad ontwikkeld
voor nieuwe projecten.9 Nu heeft 85% van de
Nederlandse gemeenten een vorm van buurtbemiddeling.
Hoewel er door de diverse overkoepelende
organisaties een grote mate van uniformiteit
is bewerkstelligd, kan in principe elke buurtbemiddelingsorganisatie
zich zelfstandig aanpassen
aan de lokale omstandigheden.
Pionier Zwolle
Rotterdam mag dan de eerste zijn geweest met
plannen voor buurtraden, Zwolle was het eerst
met een werkende buurtbemiddeling. De weg van
San Francisco naar Zwolle liep via een studiereis
in 1994 van Aleid Wolfsen, toentertijd griffier bij
de rechtbank in Zwolle. Tijdens zijn verblijf stuitte
hij op de San Francisco Community Boards.10
Wolfsen beschrijft in een interview wat er toen
gebeurde:
‘Wauw, wat een mooi fenomeen!’, was de
eerste gedachte van Aleid Wolfsen toen hij in
Iedereen maakt wel eens minder prettige
situaties mee in de buurt: er is bijvoorbeeld
herrie, onenigheid over de tuin of rommel.
Door als buren met elkaar te praten vind je
vaak samen een oplossing. Maar dat lukt
niet altijd. Soms lopen de irritaties en emoties
hoog op en is het moeilijk om nog tot
afspraken te komen. In die gevallen kan
buurtbemiddeling helpen.
Twee goed getrainde vrijwilligers, de buurtbemiddelaars,
luisteren naar het verhaal
van beide buren apart. Als dan blijkt dat
beiden willen mee werken aan een oplossing
komt er een gezamenlijk gesprek onder
deskundige leiding van de buurtbemiddelaars.
In dat gesprek helpen zij de buren
om zelf een oplossing te bedenken waar ze
allebei tevreden over zijn. Vaak lukt dat al
met één gesprek!
◆Voor meer informatie en
het aanvragen van Buurtbemiddeling
TRAVERS-Buurtbemiddeling,
coördinator is Marianne Grooten
telefoon (038) 4216050,
e-mail:
buurtbemiddeling@travers.nl,
website www.travers.nl
Mevrouw ten Kate belt op naar buurtbemiddeling.
‘Ik ben het nu spuugzat. U moet onmiddellijk
iets tegen mijn buren doen. Ik kan
er niet meer tegen. Ze zijn gewoon a-sociaal.’
Mevrouw ten Kate vertelt dat ze in een flat
woont. Boven haar woont een gezin met vijf
kleine kinderen. De kinderen laten steeds hun
fietsen in de hal van de flat slingeren. Bovendien
maken de kinderen veel rumoer doordat
ze tot ’s avonds door de kamer rennen. En de
buurvrouw heeft iedere dag was aan de lijn
hangen. De lakens wapperen voor haar
woonkamerraam, zodat ze geen uitzicht
meer heeft.
Ze heeft al een paar keer geklaagd bij de buren,
maar die lachen haar alleen maar uit.
Met de buurvrouw kan ze al helemaal geen
woord wisselen, zij spreekt alleen Arabisch.
Kan buurtbemiddeling er niet voor zorgen dat
de overlast ophoudt en dat deze mensen
eens aangepakt worden? De buurtbemiddelaar
legt uit dat ze geen zedenpredikers zijn,
die mensen vertellen hoe ze zich moeten gedragen.
De bedoeling is dat de buren met elkaar
aan tafel gaan zitten en met de hulp van
twee bemiddelaars de ergernissen uitspreken.
En kijken hoe ze in de toekomst prettiger
met elkaar kunnen samenwonen. Nu
moet mevrouw Ten Kate even slikken. Hier
heeft ze niet op gerekend. Wordt het er niet
erger op als ze samen aan tafel gaan? Met
die mensen valt toch helemaal niet te praten?
De mevrouw van buurtbemiddeling vertelt
dat dat meestal wel meevalt. Als er neutrale
mensen bijzitten, verloopt het gesprek
meestal rustiger. Bovendien leven er vaak
misverstanden over en weer. Mevrouw ten
Kate besluit de gok te wagen. Ze wil in gesprek,
samen met haar man Willem.
Nu neemt buurtbemiddeling contact op met
de bovenburen. Mevrouw Ouhamed doet de
deur open. Als ze hoort dat het over de familie
ten Kate gaat, begint ze meteen heftig in
het Arabisch te praten. Haar oudste zoon van
twaalf vertaalt. ‘Ze zegt dat mevrouw ten Kate
niet aardig is. Ze slaat mijn zusjes en ze
heeft een keer mijn fiets op straat gegooid en
die was toen meteen kapot. Toen mijn moeder
niet thuis was, heeft mevrouw ten Kate
Komt u er niet uit
met de buren?
Buurtbemiddeling
kan helpen!
Buurtbemiddeling, waarom ook
niet? Dit vinden enkele Zwollenaren
ervan:
“Het gesprek is rustig verlopen.
Er was begrip van en
voor beide partijen.
Goede begeleiding!”
“De bemiddelaars hoefden
weinig in te grijpen omdat
het een constructief gesprek
was zonder ‘oude koeien’ uit
de sloot te halen. Heb blijkt
dat burenruzies ontstaan
door erg weinig communicatie
wederzijds.”
“De bemiddeling vond plaats
in ongedwongen sfeer.” via haar man dat ze het belangrijk vindt dat
haar was lekker buiten kan drogen. Maar ze
kan zich ook voorstellen dat de buren het niet
prettig vinden om tegen haar lakens aan te
kijken. Zijn er misschien dagen dat meneer
en mevrouw niet thuis zijn? Dan kan ze daar
rekening mee houden. Over en weer maken
de buren nu afspraken wanneer de was wel
en wanneer niet buiten kan hangen. Uiteindelijk
zijn ze er naar ieders tevredenheid uit.
Ook de geluidsoverlast komt ter sprake.
Meneer Ouhamed zal zijn kinderen wat meer
in toom te houden.
Met de bemiddelaars spreken de buren af om
twee maanden te kijken of de nieuwe afspraken
werken. Zo niet, dan gaan ze opnieuw in
gesprek.
Bij buurtbemiddeling bestaat geheimhouding.
Bovenstaand voorbeeld komt
uit een andere gemeente in Nederland.
De namen en omstandigheden zijn vanwege
de privacy veranderd.
Buurtbemiddeling is
◆Vertrouwelijk
◆Onpartijdig
◆Onafhankelijk
◆Gratis
onze lakens van de waslijn getrokken.’ Als de
buurtbemiddelaar uitlegt dat de buurvrouw
en haar man graag willen praten, reageert
mevrouw Ouhamed heel verbaasd. ‘Praten?
Ze schreeuwen alleen maar tegen mij en de
kinderen!’ Ze zal overleggen met haar man of
ze mee willen doen aan een bemiddelingsgesprek.
Een paar dagen later gaan ze akkoord.
Vooral omdat ze willen dat de kinderen niet
langer lastiggevallen worden. Meneer Ouhamed
spreekt voldoende Nederlands om voor
zijn vrouw te kunnen vertalen.
Een week later schuiven het echtpaar Ten Kate
en het echtpaar Ouhamed aan tafel. Wat
mevrouw ten Kate vooral dwarszit zijn de
rondslingerende fietsen in de hal. Waarom
zetten ze die niet gewoon in de schuur? Bovendien
waren ze blij met deze flat, omdat
het uitzicht zo prachtig is. ‘En nu zitten we
tegen gebloemde lappen katoen te koekeloeren!’,
zegt mevrouw Ten Kate verontwaardigd.
Meneer en mevrouw Ouhamed vallen het
meest over het feit dat mevrouw ten Kate
hun kinderen geslagen heeft. Dat vinden ze
onverteerbaar.
De bemiddelaar vraagt aan mevrouw Ten Kate
hoe dit zo gekomen is. ‘Nou ja, geslagen……..,’
pruttelt mevrouw ten Kate tegen.
‘Ik heb ze een pets om de oren gegeven, omdat
ze weigerden hun fietsen op te ruimen.’
Ze geeft nu toe dat ze hiermee te ver gegaan
is. “ik ging even door het lint, ik kon er niet
meer tegen,’ zegt mevrouw ten Kate tegen
meneer Ouhamed. Ze biedt nu haar excuses
aan. Door deze verontschuldiging ontspant
het echtpaar Ouhamed en ze kijken nu minder
boos.
De bemiddelaar vraagt nu aan het echtpaar
Ouhamed of ze zich kunnen voorstellen dat
de fietsen in de hal storend zijn voor hun buren.
‘Ja,’ zegt meneer Ouhamed. Ik kan me
dat voorstellen. Maar we hebben in totaal
zes fietsen en die passen niet in de box. Als
ik ze buiten de flat neerzet, worden ze natuurlijk
gestolen.’
Nu springt meneer ten Kate in. Hij vertelt dat
hij in zijn schuur een takelsysteem heeft gemaakt.
Hij hijst nu twee fietsen de lucht in.
Hij wil best met de buurman kijken of ze samen
zo’n systeem kunnen maken. Meneer
Ouhamed vindt dit een goed idee en stemt
toe. Hij is blij met de hulp van de buurman,
want hij is zelf niet zo handig.
Dan zijn er nog de lakens, die voor de ramen
van de familie Ten Kate wapperen. Is hier
niets aan te doen? Mevrouw Ouhamed zegt
‘De stereo van de buren staat dag en nacht op 10.’
‘De hond van de overkant loopt altijd in onze tuin.’
‘Die auto staat altijd voor ons raam, en ze staan er
de hele tijd aan te klussen.’
‘Je breekt bijna je nek over al die rommel in ons trappenhuis.’
Buurtbemiddeling helpt burenruzies oplossen
◆EEN PETS OM DE OREN EN WAPPERENDE LAKENS
Door Elly Rijnbeek
Buurtbemiddeling heeft weer plek
voor enkele vrijwillige bemiddelaars.
Interesse?
Bel coördinator Marianne
Grooten, tel. 038-4216050.
◆
◆
◆
Publiciteit van buurtbemiddeling
Zwolle in
de Peperbus in 2008.
Op de foto zijn Zwolse
vrijwilligers in bemiddelingsgesprek.
(archief
Buurtbemiddeling
Zwolle)
de Verenigde Staten kennismaakte met buurtbemiddeling.
Wolfsen: ‘Een oude professor had
me op deze meest praktische en pure vorm van
conflictbeslechting gewezen. Ik had het geluk dat
ik mee kon doen met een training voor nieuwe
vrijwilligers en ik mocht mee op pad met bemiddelaars.’
Gelijk nam Wolfsen zich voor: ‘Dit mooie
juweeltje neem ik mee en dat ga ik in Nederland
introduceren.’11
Terug in Zwolle pakte hij de telefoon en belde
met burgemeester Franssen.
‘Hij was ook onmiddellijk enthousiast en
haalde het hoofd van de dienst Welzijn erbij. Binnen
korte tijd hadden we een praktisch pamfletje
gemaakt, andere partijen – woningcorporaties,
politie – erbij betrokken en zijn we aan de slag
gegaan.’ Het Zwolse initiatief kon op grote belangstelling
rekenen. Wolfsen: ‘Zelfs het Journaal
kwam erop af.’12
Geen initiatief van een van de direct betrokken
partijen dus, maar een idee dat gedropt
werd in de gemeentelijke organisatie en daar
met open armen werd ontvangen. Het initiatief
van Wolfsen was ‘een geschenk uit de hemel’,13
een kant-en-klaar concept dat een prachtige
invulling was voor de sociale vernieuwing waar
de gemeente mee aan de slag moest. Omdat het
concept eerst door de gemeente werd omarmd
kwam de organisatie meteen anders te liggen dan
in Rotterdam. In Zwolle werd buurtbemiddeling
via het gemeentelijke ambtelijke apparaat ondergebracht
in het pakket van de gemeentelijke
welzijnsorganisatie, Stad en Welzijn (nu Travers).
De schaal van het experiment was ook anders
dan in Rotterdam. In Zwolle werd buurtbemiddeling
georganiseerd op stadsniveau en niet op
wijkniveau. Voornaamste reden hiervoor was de
grootte van de stad, c.q. wijken. Ook anders dan
in Rotterdam was het tempo waarin het experiment
op poten werd gezet. In een vloek en een
zucht was er een ad hoc initiatiefgroep met vertegenwoordigers
van gemeente, rechtbank, politie
en de welzijnsorganisatie.14 Deze initiatiefgroep
kwam in de periode mei-september 1995 een
aantal keren bijeen en schreef uiteindelijk een
projectplan met een subsidieaanvraag dat in september
werd aangeboden aan de gemeente en via
de contacten van Wolfsen bij het ministerie van
Justitie. Waar de gemeente een mooie invulling
kreeg aangeboden voor de sociale vernieuwing,15
kreeg Justitie een concreet lokaal project binnen
het thema Veiligheid dat een belangrijke rol
speelden in het Convenant dat in oktober 1995
afgesloten was tussen de rijksoverheid en de vijftien
grote steden (G15). Het was dus geen wonder
dat in beide gevallen de subsidieaanvraag
succesvol was, zodat per 1 januari 1996 met het
project kon worden begonnen.
Het Zwolse model
Rotterdam en Zwolle hadden weliswaar dezelfde
inspiratiebron in de San Francisco Community
Boards, maar de praktische uitwerking was verschillend.
In de verspreiding over Nederland werd
het Zwolse model toonaangevend. Er kwamen
geen buurtraden in verschillende wijken (Rotterdam),
maar buurtbemiddeling op gemeentelijk
niveau (Zwolle).
68 | jrg. 38 – nr. 2 zwols historisch tijdschrift
Aleid Wolfsen. Peetvader
van de buurtbemiddeling
in Zwolle. Nu
voorzitter van de Autoriteit
Persoonsgegevens.
(website Autoriteit Persoonsgegevens)
zwols historisch tijdschrift jrg. 38 – nr. 2 | 69
In het boekje van het CCV ter gelegenheid van
10 jaar Buurtbemiddeling meldde de eerste coördinator
Buurtbemiddeling in Zwolle, Els Rodink:
‘Alles moest nog bedacht worden. Ja, er was
materiaal uit Amerika, van de Community Boards
uit San Francisco. Maar verder was er nog helemaal
niets. Het enige wat vast stond, is dat buurtbemiddeling
van start moest.’16
Dat is ook het beeld dat uit het archief van
Buurtbemiddeling Zwolle oprijst. Er was materiaal
uit San Francisco17 dat door Aleid Wolfsen was
meegenomen, er ontstond een initiatiefgroepje
dat op ad hoc basis bijeen kwam en een eerste
projectplan fabriceerde. De samenstelling van
het initiatiefgroepje toont waar het netwerk van
de initiatiefnemer lag en welke sectoren in de
samenleving geïnteresseerd waren in het concept
buurtbemiddeling. Wolfsen had korte lijntjes met
de gemeente en met Justitie. Vanuit de gemeente
kwamen twee beleidsmedewerkers en twee personen
vanuit de gemeentelijke welzijnsorganisatie.
Justitie leverde naast Wolfsen zelf, een rechter, die
tevens bestuurslid van de Welzijnsorganisatie was.
Daarnaast was de politie ook meteen vertegenwoordigd,
in tegenstelling tot woningcorporaties.
Het Zwolse projectplan toont een grote bereidheid
om het Amerikaanse model aan te passen:
‘De Amerikaanse samenleving verschilt
van de Nederlandse, dat maakt het zondermeer
transplanteren van daar succesvolle projecten
hachelijk. De Amerikaanse samenleving vertoont
ook overeenkomsten met de Nederlandse, dat
biedt mogelijkheden voor innovatie om – bij
voorkeur proefondervindelijk – een Nederlandse
bewerking uit te proberen van daar succesvolle
projecten. Een ‘experiment buurtbemiddeling’18
wil de eerste Nederlandse bewerking zijn van de
Amerikaanse ‘community board’.’19
Een eerste aanpassing betrof het buurtoverstijgend
stedelijk model. Deze keuze had consequenties.
De Amerikaanse ideologische inbedding van
buurtbemiddeling met de nadruk op ‘empowerment’
van de buurt verdween grotendeels. Er was
immers geen binding met een specifieke buurt. Er
was hooguit individuele ‘empowerment’ omdat
de bemiddelden zelf, met enige begeleiding, hun
conflict oplosten, terwijl de vrijwillige bemiddelaars
meer vaardigheden ontwikkelden. De
opmerking in het projectplan dat de gemeente
baat zou hebben bij buurtbemiddeling vanwege
‘verbetering van de kwaliteit van de stedelijke
samenleving, activerend burgerschap, en in een
aantal opzichten de herontdekking van de lokale
democratie’20 klinkt wel erg hoogdravend.
Typerend voor het Zwolse model was de
inbedding van buurtbemiddeling in de gemeentelijke
welzijnsorganisatie. De direct betrokken
directeur van Stad en Welzijn, Ronald van den
Berg, beklemtoonde in 2020 nog maar eens dat
volgens hem buurtbemiddeling ondergebracht
moest blijven bij welzijnsorganisaties, gefinancierd
door de gemeente en vooral niet tot een
commerciële onderneming moest worden omgevormd.
21 Buurtbemiddeling was in zijn visie een
nieuwe tool in het al bestaande arsenaal van de
welzijnsorganisatie. Zwolle koos voor een kleine
organisatie met slechts een deeltijd projectcoördinator
voor een halve formatieplaats. Deze persoon
kon bij Stad en Welzijn worden ondergebracht,
zodat deze organisatie ook de overheadkosten kon
bekostigen. Het takenpakket van de coördinator
Conciliation handbook
door Aleid
Wolfsen meegenomen
uit San Francisco. De
methode van de San
Francisco Community
Boards is hierin vastgelegd.
(archief Buurtbemiddeling
Zwolle)
Eindrapport van studie
van de Open universiteit
naar buurtbemiddeling
in Zwolle. Uit de
resultaten blijkt onder
meer dat buurtbemiddeling
bijdraagt aan het
gevoel van veiligheid
van de burgers. (Collectie
auteur)
gevarieerd vrijwilligersbestand worden opgezet
zodat het aantal bemiddelingen per vrijwilliger
beperkt bleef. Vrijwilligers, waarin trainingsuren
waren geïnvesteerd, moesten niet afhaken door
overbelasting. Bovendien was het belangrijk voor
het voortbestaan van het project dat de in de vrijwilligers
opgebouwde ervaring bleef. De werving
van vrijwilligers liep heel voorspoedig. Door de
publiciteit over het project kwamen de vrijwilligers
als ‘vanzelf ’. Bij de start van het project
waren zestien vrijwilligers inzetbaar. Gestreefd
was om een afspiegeling van de stadsbevolking te
bereiken. Dat lukte qua sekse, leeftijd, opleiding
en wijk. Vrijwilligers die specifiek zaken uit hun
eigen wijk begeleidden, zoals in het Amerikaanse
concept, zijn er in Zwolle niet geweest. In tegendeel,
volgens Marianne Huibers, een van de leden
van de initiatiefgroep, was het eerder omgekeerd,
omdat vrijwilligers bij voorkeur niet betrokken
wensten te raken bij geschillen in de eigen buurt.23
Zowel Els Rodink, als Marianne Huibers24 stelden
dat er veel moeite was gestoken in de werving van
niet-westerse Zwollenaren, maar dat dit vergeefse
moeite was geweest. Overigens kwam deze groep
ook bij de klagers weinig voor.
Werd in het projectplan nog gesproken van
panels van vier personen, al snel werd overgestapt
naar bemiddeling door twee personen. In de
woorden van Els Rodink:
‘In Amerika werd bijvoorbeeld met vier of
vijf mensen bemiddeld. Dat leek ons te veel. Wij
hebben toen besloten dat bemiddelaars altijd met
zijn tweeën op pad gaan, zodat ze elkaar kunnen
ondersteunen.’25
Voor de training van de vrijwilligers werd in
eigen kring rondgekeken. Er was het handboek
uit San Francisco, maar dat moest op Nederlandse
leest worden geschoeid. Uiteindelijk kwam men
in Zwolle terecht bij Hogeschool Windesheim, waar
een docent de training heeft opgezet.26 Onder de
vleugels van het CCV is een kwaliteitstoets voor de
verplichte basistraining voor vrijwilligers ontwikkeld,
terwijl erkende aanbieders van trainingen het
officiële logo van buurtbemiddeling mogen gebruiken
op hun trainingsdocumentatie.27
Het succes van buurtbemiddeling hangt
natuurlijk af van het aantal voorgelegde casuswas
behoorlijk omvangrijk. Als kerntaken werden
genoemd opbouwen en onderhouden van een
netwerk van verwijzers, verstrekken van informatie
over ‘buurtbemiddeling’, (mede) opzetten
van een trainingsprogramma voor vrijwilligers,
werven en selecteren van vrijwilligers, opzetten
en uitvoeren van een publiciteitsplan, verzorgen
van de intake van aangebrachte zaken, samenstellen
van de bemiddelingspanels, registreren
bemiddelingsresultaten, nazorg voor de bemiddelden,
opstellen van voortgangsrapportages en
verzorgen van het secretariaat van de Stuurgroep.
De eerste Zwolse coördinator Els Rodink was een
schaap met meer dan vijf poten.
Hoewel het projectplan een aantal keuzes bevatte,
moest er in de praktijk nog heel wat ‘uitgevonden’
worden. In de aanvangsfase werd veel aandacht
besteed aan de werving (en selectie) van vrijwilligers
en hun training. In het projectplan werden
ze omschreven als:
‘Vrijwilligers zijn inwoners van Zwolle, met
uiteenlopende (culturele) achtergronden, wonend
in diverse wijken en buurten, afkomstig uit diverse
lagen van de bevolking, die samen een afspiegeling
vormen van de lokale samenleving.’22
Hun enige functie was binnen het bemiddelingsproces
zelf. Er moest een voldoende groot en
70 | jrg. 38 – nr. 2 zwols historisch tijdschrift
Eindrapport van de
studie van de Open
universiteit wordt door
Frank Inklaar, een
van de onderzoekers,
aangeboden aan burgemeester
Snijders. (foto
Leah Kreiter, collectie
auteur)
derd. Buurtbemiddeling Zwolle is nog steeds
actief met een halftime coördinator, Marianne
Grooten, binnen de stadswelzijnsorganisatie
Travers. Nog steeds is een enthousiaste groep
vrijwilligers actief in de buurtbemiddeling en
nog steeds is het ‘makkelijk’ om vrijwilligers te
werven. Het aantal bemiddelingen is in de loop
van de jaren wel toegenomen, waarbij het aantal
successen rond tweederde blijft. Wel loopt men
tegenwoordig meer aan tegen gecompliceerde
casussen, die eigenlijk niet geschikt zijn voor
buurtbemiddeling. Nog steeds is buurtbemiddeling
afhankelijk van bekendheid in de stad
en van verwijzers als politie en woningbouwverenigingen.
En nog steeds liggen individuele
doorverwijzers soms dwars. Buurtbemiddeling
heeft laten zien dat het een succesvolle methode
is om burenruzies in een vroegtijdig stadium
aan te pakken, waarmee het een waardevolle
bijdrage levert aan gevoelens van veiligheid in
de buurt.29 En om nog terug te komen op de
titel van dit artikel: Zwolle mag met recht zeggen
dat hier de eerste werkende buurtbemiddeling
in Nederland is georganiseerd.
sen. In de startfase van het experiment werd veel
aandacht besteed aan publiciteit. Dat is zeker
gelukt: in het archief is een overdaad aan krantenknipsels
en kopieën van artikelen te vinden. Daarnaast
moesten er contacten worden gelegd met
potentiёle verwijzers. Daarbij dacht men is eerste
instantie aan gewone burgers, maar ook aan de
politie, buurtwerkers, medewerkers van woningbouwcorporaties,
advocatuur, onderwijsgevenden
en gemeente. Een aantal van deze groepen was
vertegenwoordigd in de initiatiefgroep en de
latere stuurgroep, zodat contacten met gemeente
en politie over het algemeen soepel verliepen.
Bij de politie was er hooguit het probleem dat
een individuele wijkagent vond dat het oplossen
van burenruzies in eerste instantie zijn taak was.
Moeizamer was het contact met de woningbouwcorporaties.
Volgens Marianne Huibers kostte het
veel tijd en inzet om die over de streep te trekken,
vooral ook omdat zij de problemen graag zelf
wensten op te lossen.28
25 jaar buurtbemiddeling in Zwolle
In 25 jaar is er eigenlijk niet zoveel veranzwols
historisch tijdschrift jrg. 38 – nr. 2 | 71
Regelmatig houden
organisaties voor
buurtbemiddeling
landelijke conferenties,
zoals in 2006 in
Zwolle, gekoppeld aan
het 10-jarig bestaan
van buurtbemiddeling.
(archief Buurtbemiddeling
Zwolle)
15. In het projectplan wordt hier ook direct naar verwezen:
‘De doelen en resultaten van de ‘community
boards’ in San Francisco ( …) zijn daarmee sterk
verwant aan de doelen en beoogde resultaten van de
Sociale Vernieuwing in Nederland.’ ABZ, Projectplan
voor een ‘Experiment buurtbemiddeling’ in de
gemeente Zwolle, 25-8-1995, ingediend door R v.d.
Berg, directeur Stad & Welzijn, 3
16. CCV, 10 jaar buurtbemiddeling, 23
17. Archief Buurtbemiddeling Zwolle (ABZ), The
Conciliation Handbook uit 1993 en het Community
Boards Training Manual uit 1982
18. De gebruikte terminologie is in Zwolle direct
‘buurtbemiddeling.’ In Rotterdam heeft men het
een tijdje gehad over een ‘buurtraad’.
19. ABZ, Projectplan voor een ‘Experiment buurtbemiddeling’
in de gemeente Zwolle, 25-8-1995, ingediend
door R v.d. Berg, directeur Stad & Welzijn, 3
20. Ibid 5
21. Interview Ronald van den Berg 15-3-2020
22. ABZ, Projectplan voor een ‘Experiment buurtbemiddeling’
in de gemeente Zwolle, 25-8-1995, ingediend
door R v.d. Berg, directeur Stad & Welzijn, 5
23. Interview Marianne Huibers 10-3-2020
24. Interview Els Rodink 10-12-2019, interview Marianne
Huibers 10-3-2020
25. CCV, 10 jaar buurtbemiddeling, 38
26. De methodiek en achtergronden van de training
zijn neergelegd in L. de Vries-Geervliet, Bemiddelen
(Utrecht 1997)
27. https://hetccv.nl/onderwerpen/buurtbemiddeling/
trainingen-buurtbemiddeling/
28. Interview Marianne Huibers 10-3-2020
29. Zie bijv. F. Inklaar, E. Kolthoff, I. Smulders,
Buurtbemiddeling als bron van sociaal kapitaal:
Een onderzoek naar de historie, werking en impact
(Heerlen 2021)
Noten
1. Zwolse pioniers. Interview Els Rodink, in: CCV,
10 jaar buurtbemiddeling (Den Haag 2006)
2. De Stentor 24-07-2020, https://www.destentor.nl/
zwolle/flinke-groei-burenruzies-in-zwolle-in-coronatijd-
nu-mensen-thuiszitten-hoor-je-de-burenvaker
3. hetccv.nl/onderwerpen/buurtbemiddeling/achtergrondinformatie-
buurtbemiddeling/
4. hetccv.nl/onderwerpen/buurtbemiddeling/buurtbemiddeling-
in-nederland/ (situatie per april 2021)
5. https://www.platform31.nl/wat-we-doen/kennisdossiers/
stedelijke-vernieuwing/zeventig-jaarstedelijke-
vernieuwing/grotestedenbeleid
6. Grotendeels gebaseerd op B. Peper e.a, Bemiddelen
bij conflicten tussen buren. Een sociaal-wetenschappelijke
evaluatie van experimenten met Buurtbemiddeling
in Nederland (Delft 1999), 43-45
7. S. Hogenhuis, M. van den Sigtenhorst, N. Temme,
Buurtbemiddeling (Den Haag 2010), 14
8. Evaluatierapport: B. Peper e.a, Bemiddelen bij conflicten
tussen buren. Een sociaal-wetenschappelijke
evaluatie van experimenten met Buurtbemiddeling
in Nederland (Delft 1999)
9. Zie https://hetccv.nl/onderwerpen/buurtbemiddeling/
10. Volgens Marianne Huibers, een van de leden van de
initiatiefgroep in Zwolle, was de ontdekking van de
Community Boards een min of meer toevallige ‘bijvangst’.
Interview met Marianne Huibers 10-3-2020
11. CCV, 10 jaar buurtbemiddeling, 14
12. Ibid, 14
13. Deze omschrijving is van Marianne Huibers, interview
10-3-2020
14. Volgens het projectplan een groep van zeven personen,
maar In Zwolse contreien staat de initiatiefgroep
bekend als de groep van vijf, vermoedelijk
naar het aantal sterk betrokken leden. Interview
Marianne Huibers; interview Ronald van den Berg.
72 | jrg. 38 – nr. 2 zwols historisch tijdschrift
‘Je liefhebbende Klaartje’
Schrijvende geliefden in oorlogstijd
In de jaren veertig van de vorige eeuw, in de
Zwolse buurt Dieze, woonde in de Gennestraat
op nr. 10 de familie Walgien. Ze bestond uit
vader, moeder, zoon Henk, dochter Harmke,
dochter Klaartje, zoon Jan en zoon Lefert (Leef).
Klaartje was verloofd met Bruin Roerig, die in het
kader van de Arbeitseinsatz (hierna te noemen:
arbeidsinzet) in 1943 in Duitsland tewerkgesteld
werd. Bruin is op 7 april 1943 vertrokken uit Zwolle
naar Maagdenburg, waar hij moest werken in een
schoenmakerij. Klaartje Walgien stuurde haar
verloofde vele brieven. Deze brieven zijn bewaard
gebleven en beschikbaar gesteld door haar zoon
Henk Roerig. Zij beschrijft aan haar verloofde de
toestand en wetenswaardigheden uit het bezette
Zwolle. Bewaard zijn honderd brieven van 17 april
1943 tot en met 26 december 1943. Voor dit artikel
is een selectie gemaakt uit de gebeurtenissen die
Klaartje beschrijft aan Bruin.
17 april 1943, eerste brief
‘Ik heb je brief goed ontvangen. Hij is 10 dagen
onderweg geweest, maar nu heb ik toch je adres.
De briefkaart die je stuurde uit Hengelo had ik
’s avonds om half zes al. Fijn dat je de jongen van
Stil ontmoette, tenminste een bekende. Gelukkig
ben je bij een schoenmaker terecht gekomen.
Heb je een goede reis gehad en heb je nog een
beetje kunnen slapen in de trein? Onze Henk mag
10 mei niet met verlof, vader is nog naar de N.A.F.
[Nederlandsche Arbeitsfront] geweest om iets te
regelen voor hem. Het eerste wat ze vroegen of we
ook van de partij waren! Nou dat was niet zo, dus
het gaat niet door.’
26 april 1943, tweede paasdag
‘Het is nu half elf dat ik begin te schrijven. Vandaag
hetzelfde weer als gisteren, regen en wind.
Eerste Paasdag ben ik om 6 uur opgestaan. We
Klaartje Walgien,
foto uit haar persoonsbewijs.
(Collectie
auteurs)
Rechts: Bruin Roerig,
foto uit zijn persoonsbewijs.
(Collectie
auteurs)
Gerrit Barbé en
Chris Contermans
zwols historisch tijdschrift jrg. 38 – nr. 2 | 73
74 | jrg. 38 – nr. 2 zwols historisch tijdschrift
moesten om kwart over zeven in de Grote Kerk
zijn om te zingen met nog drie andere koren en
een kinderkoor. Klaasje heeft van Henk een paar
foto’s gekregen, van hem zelf en een groepsfoto
voor de barak, maar hij staat er zo vreemd op, hij
lijkt in niets op onze Henk. Vredenburg zijn zusje
is overleden, ze was pas 24 jaar. Jammer dat je
niet bij de schoenmaker waar je werkt in de kost
kunt. De groeten van vader, moeder, Harmke,
Jan en Leef.’
28 april 1943
‘Dit is alweer de vijfde brief die ik je schrijf en mijn
gedachten zijn ieder ogenblik bij je. Vanmorgen
de was gedaan het is nog steeds geen mooi weer.
’s Middags zijn we op de Diezerkade gaan kijken
naar de begrafenis van Horreüs de Haas. Er waren
elf volgrijtuigen en achter de lijkwagen liepen
alle dominees en ouderlingen. Daarachter wel
duizend mensen van zijn gemeente en andere verenigingen.
Natuurlijk ook de geheelonthoudersvereniging,
de Haas was een vurig strijder voor
deze zaak. Gerit Broekhart uit de Warmoesstraat
en ook die jongens moesten ook om kwart voor
zeven weg, net zo laat als jij.
Ze moeten verder weg dan jij, helemaal naar
Litouwen, ze moeten vier dagen reizen. Ik heb
dinsdag 27 april een pakje voor je naar het postkantoor
gebracht met een roggebrood er in. Dat
heb je misschien al wel op. Lekker hè?’
2 mei 1943
‘Het is nu zondagavond half negen. Je zult wel
denken, zit je thuis? Ja dat zit zo, we moeten om
acht uur binnen zijn, dat is straf, omdat er zoveel
gestaakt hebben. Harmke en Jan hebben ook niet
gewerkt. Wij hebben helemaal een bewogen week,
er is een bom op het Zwarte Water gekomen, je
weet wel he. Het was woensdag morgen vijf over
acht, moeder, Leef en ik zaten aan het brood eten.
Moeder liet haar koffie uit de handen vallen. De
deuren vlogen bij ons allen open. Aan de andere
kant alle ramen eruit met sponningen en al en zo
is het door heel Zwolle. De volgende dag was het
weer luchtalarm, vader naar het gasfabriek met
zijn band om, maar na vijftien minuten was het
alweer sein veilig. Loos alarm, ze waren pas bij de
kust. Na het eten zijn we met vader, moeder, Leef,
Harmke en Klaasje naar de Hasselterdijk gegaan
om de schade te bekijken. Nou het ziet er daar verschrikkelijk
uit. Het was een eind lopen we waren
drie en een half uur onderweg. Jammer dat we om
acht uur binnen moeten zijn. Op 10 mei is opa en
opoe 60 jaar getrouwd. Bruin zoek de kracht vooral
bij God, dan slaan wij ons overal doorheen.’
Gerardus Horreüs de Haas (1879-1943) was een
socialistisch vrijzinnig hervormd predikant. Hij
pleitte voor het samengaan van christendom en
socialisme, waardoor hij ook wel de ‘rode dominee’
werd genoemd. Bij zijn begrafenis waren ruim
tweeduizend mensen aanwezig. Elk jaar worden
er op 5 mei nog bloemen gelegd bij zijn graf op
de begraafplaats Kranenburg te Zwolle. (Foto N.
Japikse, e.a., Persoonlijkheden in het Koninkrijk
der Nederlanden in woord en beeld, 1938)
Bij de brief van 2 mei: De avondklok was ingevoerd als straf op de Aprilmeistaking
van 1943. Deze staking kwam vooral voort uit protest tegen de
gedwongen tewerkstelling in Duitsland, de eerder genoemde arbeidsinzet.
Men mocht zich van acht uur ’s avonds tot vier uur in de ochtend niet op straat
begeven. Verderop in de brief verwijst Klaartje naar het kruitschip dat op het
Zwarte Water lag en dat was ontploft na onder vuur te zijn genomen door een
geallieerd vliegtuig.
zwols historisch tijdschrift jrg. 38 – nr. 2 | 75
Fragment van een brief
die Klaartje Walgien
aan Bruin Roerig in
Duitsland schreef.
(Collectie auteurs)
76 | jrg. 38 – nr. 2 zwols historisch tijdschrift
4 mei 1943
‘Wat heb je mooie enveloppen, die blauwe en
gele. Van de zeven brieven die je stuurde, zijn er
maar twee geopend. Ze trekken wel de voering
uit de envelop, zijn natuurlijk bang dat er wat in
zit. Het is hier een dooie boel na acht uur, muisstil
buiten. Ze schieten er zo maar op los. Een
vrouw uit de Rembrandtlaan die haar man binnen
liet, hij is marechaussee, die vrouw ligt nu
in het ziekenhuis en is er slecht aan toe hoorde
ik van tante Griet. Daar was ik gisteren om de
bonnen te brengen voor de gebakjes voor opa en
opoe. Ook mijn ene zondagse schoen opgehaald.
Daar moest een gummi hak onder, die had hij
niet meer. Nu heb ik een leren hak met een ijzer,
koste 45 cent, duur hè.’
7 mei 1943
‘Met moeder over de Vondelkade gewandeld, daar
zijn ook veel ramen stuk. ’s Nachts om kwart over
twee werd ik wakker van de vele vliegmachines en
ging het luchtalarm. Er is een brandend vliegtuig
achter de centrale neergekomen en nog twee andere
verder uit de buurt. Gelukkig ben ik om drie uur
alweer in slaap gevallen. Morgenmiddag gaan we
een nieuw pakje voor onze Leef kopen, gisteren heb
ik de vergunning opgehaald. Zal mij benieuwen of
we nog een schier pak kunnen kopen.’
10 mei 1943
‘Zaterdag zijn wij een pak gaan halen voor onze
Leef. We hebben er negen punten bij gekregen, hij
had er zelf nog een en dertig. Voor een pakje heb
je er veertig nodig. Goed geslaagd, een donker
blauw pak met een pofbroek. Het koste 29,50 gulden,
veel voor zo’n kleine jongen. Maar je bent al
blij dat er wat te koop is. Alle jongens en mannen
van 18 tot 35 jaar moeten zich melden. Er blijven
alleen maar oude mannen over. Ik heb een pakje
voor je naar het postkantoor gebracht, de foto van
mij moest er uit, mocht niet zeiden ze. De thee
surrogaat is ook al op de bon gekomen en de maggiblokjes
en weet ik wat al niet. We mochten eens
te vet worden!’
12 mei 1943
‘De boeken waar je om vroeg mogen niet verstuurd
worden. Dat je geen nieuwe schoenen kunt
krijgen had ik wel verwacht. Vanavond stond in de
krant dat de jongens die in 1921 zijn geboren zich
moeten melden, het begint al, gelukkig is onze Jan
er niet bij. Om kwart voor 10 naar opa en opoe
gegaan. De kamer was te klein voor alle visite, ik
zal je vertellen wat ze allemaal gekregen hebben.
Zeventien bloemstukken, zeven pond boter van
de boeren uit de omtrek, een taartje, een cake, een
groot eierbrood, eieren, een ham, grote schaal met
vlees voor op de boterham, eigen gebakken brood
van een boer, van die lekkere grote plakken. We
hebben gesmuld. De burgemeester van Zwollekerspel
is ook nog geweest. Een leuk type, hij praatte
gewoon plat met opa en opoe. We hebben ook
nog gezongen. Van de baron de Vos van Steenwijk
hebben ze 60 gulden gehad, een gulden voor elk
jaar, leuk hè.’4
21 mei 1943
‘Met Harmke naar Derk geweest om melk te
halen. Vanavond stond in de krant dat alle jongens
geboren in 1922 en 1923 zich aan moeten melden.
Daar is onze Jan ook bij. Ze moeten een formulier
ophalen, invullen en meebrengen als ze zich
melden. Wat ze met die jongens willen weet ik nog
Toelichting brief 10 mei 1943
Het feit dat alle jongens en mannen van 18 tot 35 jaar zich moesten melden,
kwam voort uit een bekendmaking van 7 mei 1943. Alle mannen
geboren in 1922, 1923 en 1924 moesten zich melden bij de arbeidsbureaus,
om vóór 15 augustus in het kader van de arbeidsinzet naar Duitsland te
kunnen worden gezonden. De reden voor deze bekendmaking was dat er
te vaak vrijstelling voor de arbeidsinzet werd verleend. Om dit in te perken
werden de in deze jaarklassen geboren mannen gedwongen opgeroepen. 3
Rechts: Advertentie
POZC, 27 mei 1943.
zwols historisch tijdschrift jrg. 38 – nr. 2 | 77
niet. Onze Jan moet zich op zaterdag 29 mei melden.
Hou je sterk!’
25 mei 1943
‘Zaterdagmiddag gaan Harmke en ik altijd nog
met het busje, en een ijsco pikken bij Lino, een
lekkere wafel van 30 cent. ’s Avonds regende het
en zijn we thuis gebleven. Zondag lekker gegeten,
een groot stuk vlees dat we hadden(niet dus) we
moeten nu 4 weken met onze vleesbonnen doen,
en hebben maar een klein stukje, maar het andere
smaakte lekker, spinazie en aardappelen. Grote
eter als ik kan haast niet genoeg krijgen. Hoe het
zaterdag met onze Jan afloopt hoor je zo spoedig
van me. We zullen er maar het beste van hopen en
op God vertrouwen.’
31 mei 1943
‘Ik leg nu elke week twee kwartjes weg, ook voor
jou. Zaterdagmiddag zijn we maar weer eens
naar Leben gegaan, die had ook wafels maar niet
zo lekker. Alle jongens van 1924 moeten zich nu
melden.’
3 juni 1943
‘Jan heeft nog geen oproep gehad voor de keuring,
maar dat mag niet hinderen. Ze roepen nu de
regimenten 2, 3, 9 en 11 van de infanterie op. Zo
gaan ze allemaal. Roelof heeft een Ausweis, hij
heeft zich verbeurd en kan niet werken. We zijn
naar tante Mina geweest, Klaartje was aardbeisaus
aan het maken, toen het klaar was mocht ik de pan
uitlikken. Nou daar was ik niet vies van, heerlijk.’
6 juni 1943
‘Onze Jan is nog steeds niet gekeurd, ze vergeten
hem zeker. Die andere jongens zijn al weg, maar
we houden ons stil, hopelijk krijgen we er geen
last mee. Gefeliciteerd met je verjaardag. De fotostandaard
in het pakje heb je van vader, moeder,
Harmke, Jan en Leef gekregen. We wilden er nog
wat koek bij doen maar er was van de week niets.
We konden niets krijgen. Moeder heeft nog wel in
de rij gestaan bij Brunsting. Onze Jan moest ook
gekeurd worden, wat je keuren noemt. Ze moesten
langs de dokter lopen. Hij had een brief bij zich van
de dokter dat hij last van zijn maag had. Ze vroegen
om een foto van de maag, die had hij niet. Nou dan
ben je goedgekeurd. Jan moet vrijdag al weg, hij
Links: Jan Walgien, foto
uit zijn persoonsbewijs.
(Collectie auteurs)
Toelichting brief 3 juni 1943
Na de capitulatie van Nederland op 14 mei 1940, was de tactiek van de
Duitse bezetter gericht op versmelting met het stamverwante Nederlandse
volk. De Duitsers geloofden nog dat het Nederlandse volk voor
het idee van een groot Germaans Rijk gewonnen kon worden. Nederland
was volgens de Duitse propaganda dan ook slechts bezet om het Europese
vasteland te beschermen tegen Engelse imperialistische aspiraties. In
een verbroederend gebaar naar het Nederlandse volk toe, had de bezetter
besloten dat alle Nederlandse soldaten vanuit krijgsgevangenschap
mochten terugkeren naar huis. In 1942 kregen de beroepsofficieren en
onderofficieren echter al het bericht dat zij zich binnen drie dagen bij de
Duitse instanties moesten melden, waarop zij weer in krijgsgevangenschap
werden genomen. Op 29 april 1943 kregen alle dienstplichtigen de
oproep om zich te melden en zo weer terug te keren in krijgsgevangenschap.
Als reden werd aangehaald dat een aantal soldaten door hun vijandige
gedrag het vertrouwen dat in hun was gesteld, hadden geschaad.
In werkelijkheid had Duitsland door uiteenlopende redenen een tekort
aan arbeidskrachten. De krijgsgevangenen werden dan ook voor de
arbeidsinzet tewerkgesteld in Duitsland. 5
78 | jrg. 38 – nr. 2 zwols historisch tijdschrift
gaat naar Dortmund. Uitstel geven ze niet, maar
hij gaat met bekende jongens uit de buurt. Op het
ogenblik horen we weinig van de oorlog, alleen
aanmelden en krijgsgevangenen. Moeder heeft nog
een pakje roggebrood meegegeven voor je, ze vond
het zo sneu dat er geen koeken waren.’
8 juni 1943
‘Allerliefste schat, Gefeliciteerd met je verjaardag.
Na het eten naar Spoolde geweest om melk te
halen. Ik hoop dat je een prettige dag zult hebben.
Het taaihart is van moeder, en de map. Als je weer
bij ons bent krijg je van mij dat boek.’
9 juni 1943
‘Jan kwam vanmiddag thuis met twee pond aardbeien.
Ze kosten 55 cent per pond niet duur.
Er moeten alweer vier regimenten weg, het zal wel
niet lang meer duren voor ze allemaal weg gaan.
Ik heb thuis voor onze Jan koekjes gebakken
omdat hij al zo snel weg moet. Hebben we tenminste
nog wat bij de koffie, er is haast niets te
krijgen. Jan heeft een paar dagen uitstel gekregen.
Hij moet nu op woensdag 16 juni weg. De plaats
waar Jan heen moet heet Soest, daar gaan alle jongens
heen. Ik denk dat ze van daar uitgezonden
worden. Je hoort nog van mij waar hij heen moet.
Ik hoop dat moeder de kracht krijgt om het te dragen.
Jan is er zelf wel goed onder. Zijn baas maakt
voor hem een houten koffer, dezelfde als jij hebt.
Die jonge van Poppe de slager, je weet wel die
afgekeurd is, krijgt de baan van Jan.’
11 juni 1943
‘Jammer dat je misschien van je kamer moet.
Ik vind het een naar idee als je naar een barak
moet. Had maar eerder gevraagd om de veters,
dan had ik ze aan Treep mee kunnen geven. Jan
is achter een tweed jas aan geweest maar heeft er
geen gekregen. Wel heeft hij nog een koffertje erbij
gekocht van Stoter op de Assendorperstraat. Er
gaan toch zoveel jongens weg aanstaande woensdag,
ook die van 23 jaar. Vandaag moesten de kappers
zich aanmelden. De andere week de slagers
en zo gaat het maar door tot ze allemaal weg zijn.
Bruin houd goede moed.’
Rechts: Aanwervingsbevestiging
tewerkstelling
Jan Walgien. Via Soest
moest hij uiteindelijk in
Westfalen (Duitsland)
terecht komen. (Collectie
auteurs)
Detail van de houten
koffer die Jan Walgien
volgens de overlevering
voor zijn zwager Bruin
had gemaakt, toen
deze werd opgeroepen
om tewerk te worden
gesteld in Duitsland.
(Collectie auteurs)
zwols historisch tijdschrift jrg. 38 – nr. 2 | 79
11 juni 1943
‘Beste aanstaande zwager, Hopelijk heb je nog
een leuke verjaardag gehad. Hoe vond je de foto
van Klaartje, mooi he. Het heeft de fotograaf veel
moeite gekost om haar er goed op te krijgen, ze
kon haar handen niet naar zijn zin neerleggen.
Maar ze staat er mooi op hè. Hartelijke groeten
van Harmke.’
14 juni 1943, tweede pinksterdag
‘Zaterdagmiddag zijn we naar de stad geweest
om voor Klaartje haar verjaardag wat te kopen.
Moeilijk hoor om in deze tijd wat te kopen. Het is
uitgedraaid op een lijstje met een tekening van de
Sassenpoort, kostte 4,50 duur he. Zondagmiddag
zijn we naar Klaartje geweest om te feliciteren.
Na het broodeten zijn we naar het Engelse Werk
gewandeld, het was er niet druk. Je kunt merken
dat er veel jongens weg zijn. Al de boerenjongens
moeten nu ook al weg. Fijn dat je die schoenen
hebt gekocht, ook al zijn ze van papier. Gisteren
naar juffrouw Piek geweest, eerst een paar begonia’s
gekocht bij Lode 75 cent per stuk. En Mina
Goris heeft difterie daar ben je zo zes weken klaar
mee.’
16 juni 1943
‘Jans en Johan zijn gisteren in ondertrouw gegaan
en zullen eind augustus wel gaan trouwen. Vermoedelijk
komen ze bij Jans broer in te wonen, Albert
in de Frans Hals Straat. Ze gaat gewoon naar het
atelier want Johan moet dan toch weer weg.
Vanmorgen moest onze Jan om 6.20 uur al op
het station zijn. Vader en ik hebben hem weggebracht
met de fiets, ik de kleine en vader de grote
koffer. De trein vertrok om kwart voor zeven.
Jan was gelukkig goed te spreken. We zullen maar
hopen dat God hem de kracht geeft in deze zo
moeilijke dagen. Moeder vindt er veel kracht in.
Vanmiddag even naar Jans en Johan geweest
om te feliciteren .We hebben haar meubels gezien.
Ze hebben wat voor de slaapkamer en vier stoelen.
Ze verkopen nu geen meubels, de winkels moeten
14 dagen dicht. Veel zullen ze ook niet krijgen, een
dressoir kost 300 gulden. Ze zijn bang dat Peter
ook weg moet, hij is van het 20ste regiment en dat
zijn bijna allemaal Zwolschen.’
18 juni 1943
‘Die jongen van Rosekamp uit de Berkumstraat
is nu naar Hagen en is daar schoenmaker
geworden. Johan is in een fabriek terecht
gekomen. Onze Jan is naar Soest gegaan, vandaar
worden ze weer naar een andere plaats
gestuurd. Gisteravond zijn Harmke en ik naar
de Mastenbroekerpolder gefietst om koffiesurrogaat
te brengen naar een nicht van vader. Die
mensen gebruiken heel veel tijdens het hooien.
We waren om kwart over tien thuis met een fles
melk. Die mensen hun boerderij heeft heel wat
geleden door die bom op het schip. Het gebeurde
er vlak bij. Het hele dak is opgelicht en staat
er nu scheef op. Alle ramen stuk en binnen ook.
Gelukkig hebben ze het er zelf goed afgebracht.
Bij hun in de stal wonen nu mensen, die hebben
alles stuk, hun kinderen zijn bij familie ondergebracht.
Er liggen noch dertien mensen in het
ziekenhuis. Vanavond zijn er weer veel jongens
weggegaan, ze zeggen wel 700, ook verscheidene
boerenjongens uit Dieze, allemaal 19 jaar.
Ik heb een nieuwe jasbeschermer op de fiets
gekocht 2 gulden, hij is wel van papier maar
staat weer netjes.’
25 juni 1943
‘Gisteren kwam Visscher die gelijk met Jan is weggegaan,
hun zoon lag in Bochum en dat Jan naar
een andere plaats is gegaan. We weten nog niets
van Jan. Bij ons is het nu niet zo leuk. Als de Tommies
aan de kust zijn gaat er al alarm van de week
en twee keer ’s nachts, maar je ziet of hoort niets.
Het vervelende is dat vader dan naar de gasfabriek
moet midden in de nacht.’
4 juli 1943
‘Gisteren naar Kampen geweest om enveloppen
te kopen, hier is niets meer te krijgen. Ik heb
er 75 genomen. Vandaag naar de Jeruzalemkerk
geweest, er waren 19 dopen, een met twee
kinderen. Ali Bonthuis met Kees Scheffer uit
de Luttekestraat hebben ook een jongen laten
dopen. Maandagavond moeten we naar de
vergadering van de luchtbescherming. Dat is
verplicht van 15 tot 65 jaar. Om half acht in de
Nieuwe Ster.’
80 | jrg. 38 – nr. 2 zwols historisch tijdschrift
7 juli 1943
‘Het is slecht weer. Vanmorgen stond een oude
man te schuilen onder een boom op de Burgemeester
van Roijensingel en getroffen door de
bliksem, dood. Maandag avond zijn we naar de
vergadering van de luchtbescherming geweest.
Wat je moet doen als er een bom valt. Eerst sprak
een politieagent, toen een brandweerman en een
zuster met wat je moet doen bij gewonden. Het
was nog leerzaam. Jammer dat we zo lang op
bericht van Jan moeten wachten, noch niets. Van
vaders land hebben ze een hele hoek met winterwortels
gestolen.’
11 juli 1943
‘Wat er met de post is mag joost weten. Er komt
niets uit Duitsland. Iedereen die je spreekt
heeft in geen drie weken of veertien dagen post
gehad. Gisterenmiddag liep er een vrouwelijke
postbode in de Diezerstraat, er komen er steeds
meer.’
21 juli 1943
‘Ik hoop nog steeds dat je de 27ste op verlof komt.
We hebben nog steeds geen brieven van jullie ontvangen,
hoe is het met je? Ik weet niets meer van
je vanaf 25 juni. Krijg je wel genoeg te eten?’
28 juli 1943
‘Ik kreeg gisteren een brief van je van 27 juni, die
is een maand onderweg geweest. Van onze Jan een
brief van 2 juli. Hij is in Bochum. Gisteravond heb
ik met Harmke van kwart voor tien tot kwart voor
elf op het station op je staan wachten, maar wie er
kwam geen Bruin.’
1 augustus 1943
‘Ik kreeg je brief en heb even zitten huilen. Je zult
het verlof toch wel weer aangevraagd hebben?
Die jongen van Eikenaar uit de Warmoesstraat
is alweer op verlof, die is nog later dan jij weggegaan.
Rikie Spanhak haar ouders waren gisteren
30 jaar getrouwd. Vrijdagmorgen kregen we
de brief van Jan. Gisteren even naar Leben een
ijsco gegeten, lekkere wafel. Ook even naar tuin
Eekhout gewandeld. Er zijn op het moment veel
Brits-Indiërs met van die tulbanden op. De een
zegt krijgsgevangenen, de ander vrijwilligers, ik
denk het laatste. En ze zijn er ook weer met van
die rare groene pakken wat dat voor snoeshanen
zijn weet ik niet.’
7 augustus 1943
‘Vrijdag ging om één uur het luchtalarm. Er
gingen er aardig wat over we konden ze tellen in
koppels van vijftig. Ze schitterden zo mooi in de
zon. Om twee uur was het weer veilig. Vaders tuin
ligt er mooi bij. Vader heeft met zijn hand tussen
de knijper op het gasfabriek gezeten. Ik moet
elke dag zijn hand verbinden, hij kan alle vingers
bewegen. Alle

Lees verder

Zwolse Historisch Tijdschrift 2021, Aflevering 3

Door 2021, Aflevering 3, Afleveringen, Jaartal, Zoek in ons tijdschrift

Zwols Historisch Tijdschrift
38e jaargang 2021 nummer 3 – 8,50 euro
De opkomst van
het socialisme
in Zwolle
De kleine revolutie van
de gesjochten jongens (1878-1894)
Hermanus Jacobus Wezenberg zoals hij officieel
heette, werd op 25 augustus 1917 in Zwolle
geboren als zoon van Leopold Wezenberg en
Susanna Maria van der Vegt. Zijn vader werkte als
knecht bij een bierbrouwerij. Mannus bleef ongehuwd
en woonde aan het eind van zijn leven in
de Nieuwe Haven. Daar overleed hij op 4 januari
1991, 73 jaar oud.
Zijn grote passie was de wandelsport. Als er in
Zwolle een tocht werd georganiseerd, liep Mannes
mee en tijdens de Avondvierdaagse was hij
ook altijd van de partij. En dan was er natuurlijk
Zwolsche Boys, de voetbalclub waar hij fanatiek
aanhanger van was. Zo fanatiek zelfs dat hij het
heel vaak oneens was met beslissingen die de
scheidsrechter in het nadeel van de Boys nam. Dat
maakte hij dan op luide en niet al te vriendelijke
wijze duidelijk, waarbij hij er zelfs niet voor terugdeinsde
om het veld op te lopen. Maar gelukkig
was er altijd wel iemand die Mannes erop wees
dat hij nu toch te ver ging en hem weer langs de
zijlijn dirigeerde. Zelf voetbalde Mannes niet, al
werd hij bij straatvoetbal in Assendorp wel eens
uitgenodigd om een balletje mee te trappen. En als
dat niet gebeurde, stond hij wel langs het veld om
aanwijzingen te geven.
Bronnen:
Anton G.M. Heijmerikx, Bekend, onbekend, plichtsgetrouw
en kleurrijk Salland.
130 | jrg. 38 – nr. 3 zwols historisch tijdschrift
Mannes Wezenberg
De eerste indruk die Mannes Wezenberg maakte,
was van een mens die niet erg gelukkig was. Zijn
oogopslag was altijd dof en zijn gezichtsuitdrukking
somber. Maar plezier in het leven had hij wel
en hij kon met iedereen goed opschieten. In Zwolle
kende men hem als de man die met de handkar
door de stad zwierf om spullen als wasmiddelen
en spulletjes die je in huis kon gebruiken te verkopen.
En als het Koninginnedag was stond hij met
een kraam op de Melkmarkt en kon men bij hem
terecht voor allerlei artikelen die met Oranje te
maken hadden.
Steven ten Veen
‘Kleurrijke Zwollenaren’
Fotocollectie:
P.L. Keuzekamp,
Onderzoek:
Jan Bouwmeester
Mededelingen van het bestuur
Voor in de agenda:
– Vrijdag 8 oktober 2021 Historische avond
van het Erfgoedplatform in Waanders in de
Broeren, Buurtbemiddeling 25 jaar in Zwolle.
– Dinsdag 12 oktober 2021 Algemene Ledenvergadering
van de Zwolse Historische Vereniging.
Nadere informatie vindt u op onze website.
zwols historisch tijdschrift jrg. 38 – nr. 3 | 131
‘Kleurrijke Zwollenaren’ 130
Steven ten Veen
De opkomst van het socialisme in Zwolle
Deel 3: De kleine revolutie van de gesjochten
jongens (1878-1894) Jan van de Wetering 132
‘SEER CIERLIJCK GEMAECKT’:
Leven en werk van houtsnijder
Hermannus van Arnhem (1634-1708)
Een onbekende beeldsnijder Saskia Zwiers 161
Bezetting en vrijheid in de Diezerstraat,
mijn kinderjaren 1940-1950
Voor mijn broer Gerrit Banck (1931-2016),
een echte Zwollenaar, in herinnering
Geert Banck 172
‘Uit het Drostenhuis’
Saskia Zwiers 186
Baron Sloet, een mislukte kolonisatie in Suriname
en een onderzoek van Jaap van Dissel
Wim Coster 188
Grafkelder familie Van Haersolte
Michael Klomp
191
Auteurs 193
Redactioneel
De rubriek Kleurrijke Zwollenaren van Steven
ten Veen is deze keer gewijd aan Mannes
Wezenberg, een fanatiek voetbalsupporter,
die er niet voor terugdeinsde het veld in te
rennen als een beslissing van de scheidsrechter hem
niet beviel. Jan van de Wetering schreef het derde
deel van de serie De opkomst van het socialisme in
Zwolle. Helmig van der Vegt en Louis Cohen en
vele andere pioniers zorgden ervoor dat Zwolle op
de kaart kwam te staan bij landelijke voormannen
als Troelstra en Domela Nieuwenhuis. Zo kwam
het dat hier in de Atlas in 1894 de SDAP werd opgericht.
Daar waren zeer onrustige jaren aan voorafgegaan,
waarin socialisten en oranjeaanhangers
met elkaar op de vuist gingen. Saskia Zwiers bewijst
eer aan leven en werk van houtsnijder Hermannus
van Arnhem (1634-1708), wiens decoraties onder
andere te zien zijn op het kistje met de stoffelijke
resten van Thomas van Kempen in de Onze Lieve
Vrouwekerk. Zij schreef ook de eerste aflevering
van de nieuwe rubriek Uit het Drostenhuis, over
museumstukken die daar ooit te zien waren.
Geert Banck, zoon van een bekende Zwolse
bloemist, haalt jeugdherinneringen op uit de tijd
van de Tweede Wereldoorlog. Het gaat er af en toe
spannend aan toe in de Diezerstraat. Wim Coster
beschrijft een mislukte poging tot kolonisatie in
Suriname door ‘zijn’ baron Sloet tot Oldhuis en
combineert dat met opmerkelijke feiten die de
tegenwoordig alom bekende infectioloog Jaap
van Dissel hierover naar boven wist te halen.
Stadsarcheoloog Michael Klomp duikt letterlijk
en figuurlijk diep in het verleden. Hij beschrijft
de opgraving van de in 1716 in gebruik genomen
grafkelder van de Zwolse familie Van Haersolte.
Coverfoto: Diezerstraat, de Smeden, circa 1890,
fotograaf onbekend. (Collectie HCO)
Inhoud
132 | jrg. 38 – nr. 3 zwols historisch tijdschrift
De opkomst van het socialisme in Zwolle
Deel 3: De kleine revolutie van de gesjochten jongens (1878-1894)
‘Het was geen lolletje om voor zijn socialistische
beginselen uit te komen
en alleen het vaste vertrouwen in de
toekomst van een betere maatschappij, waar geluk
en brood zou zijn, ook voor het proletariaat, deed
de partijgenoten stand houden tegen alle tegenwerking.(…)
De socialisten van die dagen waren
eenvoudig buiten de wet gesteld. Steeds werden
brieven en pakketten aan hun adres geadresseerd
aan het postkantoor geopend. Van de autoriteiten
dier dagen ging een blinde vervolgingswoede uit en
de politieagenten waren met de uitvoering belast,
ofschoon die in vroeger dagen ook slecht betaald
werden en lang niet tevreden waren.’ 1
Bang waren ze niet, de eerste Zwolse socialisten.
Al hadden ze het zwaar te verduren, ze hielden vol.
Hun niet aflatende gedrevenheid kwam voort uit
een mengsel van woede en idealen. Woede over het
kwade leven van de werkman, dat ze van huis uit
kenden en idealen, die eerst nog vaag waren maar
allengs scherpere contouren kregen. De meesten
van hen waren jong, twintigers en dertigers;
een nieuwe generatie was opgestaan, die minder
lijdzaam was dan die van hun ouders. Als kind
zagen ze in 1872 de werklieden eendrachtig met
hun patroons door de straten marcheren tijdens
de grootste optocht die Zwolle ooit had meegemaakt.
2 Maar de eendracht die werd uitgestraald
Arbeiders Thorbeckegracht,
circa 1900.
(Collectie HCO)
Jan van de Wetering
zwols historisch tijdschrift jrg. 38 – nr. 3 | 133
was slechts schijn. Onder de oppervlakte rommelde
het en voor iemand er erg in had, ontstonden er
scheuren in de arbeidsverhoudingen. Eerst in de
steden met grote fabrieken, rokende schoorstenen
en massaproductie, maar nog geen tien jaar later
ook in provinciesteden als Zwolle, daar waar je niet
zo gauw opstandigheid zou verwachten.
In dit derde deel over de opkomst van het
socialisme beschrijf ik de doorbraak van het socialisme
in Zwolle in de periode 1878-1894, een
uitzonderlijk turbulente periode. Een belangrijke
rol is weggelegd voor de activiteiten van een aantal
socialisten van het eerste uur: onderwijzer Helmig
Jan van der Vegt, handelaren in van alles en nog
wat Louis Cohen en Marcus Spits, slijter J.M. van
Vlaardingen en handelsreiziger Pieter Arnolli.
Allemaal ‘gesjochten jongens’ in de woorden van
Helmig van der Vegt, al deed hij daar zichzelf wat
tekort mee, gezien zijn goede opleiding en altijd
correcte gedrag. De mannen waren generatiegenoten,
geboren in de jaren zestig. Op het moment
dat het in Zwolle ‘los’ ging – aan het eind van de
jaren tachtig – waren ze nog geen dertig jaar. Ze
hadden nog meer gemeen, ondanks hun eenvoudige
afkomst waren ze welbespraakt. Ze zouden in
de loop der jaren tijdens politieke bijeenkomsten
honderden, soms duizenden mensen toespreken.
De sociale kwestie
In de jaren zeventig was de gevestigde orde – van
liberaal tot conservatief – er wel van overtuigd
dat er iets moest worden gedaan aan de erbarmelijke
levensomstandigheden van de arbeiders, in
de stad en op het land. Ook in Zwolle kwam ‘de
sociale kwestie’, zoals het genoemd werd, hoog
op de agenda te staan van de gegoede burgerij.
In lezingen en artikelen werd de discussie aangezwengeld
en in de herensociëteiten was het een
geliefd gespreksonderwerp. De Maatschappij tot
Nut van ’t Algemeen ging een stap verder en liet
in 1872 een onderzoek instellen naar de ‘toestand
en onderlinge verhouding tussen arbeidgevers en
arbeiders in en om Zwolle’. Een commissie van
wijze mannen, waaronder notaris Jan Hermannus
van Roijen (voorzitter) en notabelen als Gerrit
Wispelwey van ijzergieterij De Nijverheid en uitgever
en boekhandelaar Wolterus Tjeenk Willink
schreef een rapport van 48 bladzijden.3 Tussen
de regels van het rapport klinkt zorg door over de
opkomst van het socialisme: ‘De geschiedenis der
laatste jaren wijst herhaaldelijk op mannen, wier
zuiverheid van bedoeling boven elke verdenking
verheven was, doch wier pogingen om het maatschappelijk
verkeer op anderen grondslag te vestigen,
schipbreuk leden, omdat zij de werkelijkheid
voorbij zagen, en even zoo dikwijls op volksmenners,
die uit eigen belang zich van de door onbestemde
wenschen en valsche voorspiegelingen
misleide arbeiders meester maakten.’
Naast de kritiek op de volksmenners onder
de arbeiders, spaarde de commissie ook de eigen
gelederen niet: ‘Bij vele arbeidgevers en kapitalisten
is een conservatisme geboren dat in bestaande
toestanden slechts de ijzeren wet van noodzakelijkheid
ziet heerschen en daarom, wars van elk
middel ter verandering, naar bestendiging dier
toestanden streeft.’ Hoewel de commissie in haar
onderzoek voor zover valt na te gaan geen arbeider
heeft gesproken, wist ze wel de vinger op de
zere plek te leggen:
– Er was nog steeds kinderarbeid in Zwolle;
– Het aantal werkuren van arbeiders was gemiddeld
negen tot tien uur en bij de Centrale Werkplaats
van de spoorwegen zelfs twaalf uur;
– Het gemiddelde weekloon (zestig cent) voor een
gezin was minder dan de noodzakelijke kosten
van levensonderhoud;
Bedelaar Oude Vismarkt,
circa 1900.
(Collectie HCO)
134 | jrg. 38 – nr. 3 zwols historisch tijdschrift
– De armbesturen betaalden bij werkloosheid wel
voor geneeskundige hulp, maar bedeling in de
vorm van levensmiddelen werd in de regel niet
aan arbeiders verstrekt;
– Arbeiders woonden soms nog in onbewoonbaar
verklaarde woningen en meerdere gezinnen
woonden samen in huizen die eigenlijk voor
slechts één gezin geschikt waren. Ook woonden er
gezinnen op zolders of in kelders;
– Er waren niet genoeg (gratis) scholen voor kinderen
‘der arme en minvermogende klasse’, zodat
ruim tweehonderd oudere kinderen hun tijd nutteloos
op de bewaarschool doorbrachten;
– Zelfs het volksvermaak tijdens de zomerfeesten
(mastklimmen, tobbespel, zaklopen) had zijn
donkere zijde. Het volk kon niet zonder sterke
drank: ‘Met genever vindt men alles mooi en
goed, zonder genever wordt het beste versmaad.’
Opvallend was het antwoord van de commissie
op de vraag over de relatie tussen werkgevers
en werknemers: ‘De onderlinge betrekking
tusschen arbeiders en arbeidgevers is hier zeer
gunstig, een gevolg zoowel van het goedaardig en
tevreden karakter van den arbeidersstand als van
eene goede behandeling van de zijde der bazen.
Werkstakingen, ruw verzet of dergelijke uitingen
van ontevredenheid hebben zich hier dan ook
nooit onder de arbeiders voorgedaan.’
Iedere onderbouwing van dit laconieke antwoord
ontbreekt in het rapport. Maar hoe kon het
ook anders in een onderzoek waarbij alle relevante
partijen waren ondervraagd, behalve de arbeiders
zelf. Ook over de oplossing van de sociale kwestie
maakte de commissie zich er met een Jantje van
Leiden vanaf: Het verbeteren van de relatie tussen
bazen en knechten achtte zij onnodig omdat in
het rapport immers tal van oorzaken waren opgegeven
‘die den materiëelen, moreelen en intellectueelen
toestand der arbeidende klasse tot zijn
tegenwoordig peil doen zinken. Die oorzaken weg
te nemen, ziedaar het middel om den toestand van
den arbeider te verbeteren.’
Ondanks alle goede bedoelingen bleef het uiteindelijk
bij praten en kwam het niet tot werkelijke
verbetering van de positie van de arbeiders. Dat
was in Zwolle zo, dat was overal zo. De regering
maakte al evenmin weinig haast om het probleem
aan te pakken. Een eerste stap in de goede richting
werd in 1874 gezet met het de invoering van het
‘kinderwetje’ van minister Van Houten’, dat arbeid
door kinderen onder de dertien jaar verbood.
Daarna bleef het lang stil. Pas in 1889 werd een
Arbeidswet ingevoerd, in 1900 een leerplichtwet
en in 1901 een woningwet.
Als mussen die op een hoop kruimels neerstrijken
Ondertussen was de malaise in Zwolle erger dan
ooit. Werklozen grepen elke gelegenheid aan
Bewoners van het
Achterom in de Kamperpoort,
circa 1890.
(Collectie HCO)
Centrale Werkplaats
Zwolle, 1913. (Geheugen
van Nederland,
Utrechts Archief)
zwols historisch tijdschrift jrg. 38 – nr. 3 | 135
om nog wat te verdienen, al was het maar met
sneeuwruimen: ‘Als de musschen die van een dak
op een hoop kruimels neerstrijken, zoo kwamen
ruim honderd mannen opdagen met bezem en
schop op den rug en hunnen diensten aanbieden
– vrouw en kinderen zitten immers te huis zonder
vuur, licht of brood!’4 Ook gingen de werklozen
voor Hulpbetoon (een charitatieve instelling)
touw pluizen voor het breeuwen van naden tussen
de planken van schepen. Dezelfde instelling
had op het Eiland een werklokaal waar werklozen
tegen een kleine vergoeding winkelzakjes mochten
plakken. Hetzelfde gebeurde in de gevangenis.
‘Ga jij maar zakkies plakken’ was in die tijd een
gevleugelde uitdrukking om iemand op zijn plaats
te zetten.5
In een wereld zonder welke regeling voor sociale
zekerheid dan ook, was werkloosheid, arbeidsongeschiktheid,
langdurige ziekte of overlijden
van een echtgenoot al voldoende om iemand
zwaar in de problemen te brengen. Arme gezinnen
konden het alleen niet redden als er een kind
op komst was. De Maatschappij van Moederlijke
Weldadigheid te Zwolle verstrekte in 1880 aan
60 hervormde en 31 rooms-katholieke kraamvrouwen
80 grote hemden, 77 beddenlakens,
35 jakken, 35 paar kousen, 364 kinderdoeken,
182 roode luren (doeken om kinderen in te wikkelen),
182 hemdjes, 182 doekjes, 182 ondermutsjes,
91 wollen sokjes, 91 wollen borstrokjes en
91 japonnetjes. Ook reikte de instelling dat jaar
819 broden uit, 45 ponden koffie, 91 ponden rijst
en 10.400 turven.6
Het socialisme: de utopie
De vraag was of het opkomende socialisme een
oplossing zou kunnen bieden. Het socialisme is
eind achttiende, begin negentiende eeuw ontstaan,
waarbij de negatieve effecten van de industriële
revolutie een grote rol hebben gespeeld.
In korte tijd ontstond in landen als Frankrijk,
Engeland en Duitsland een arbeidersproletariaat,
bestaande uit arme, ongeschoolde volksmassa’s.
Filosofen en sociologen werkten als reactie daarop
vergaande ideeën uit over een ideale, rechtvaardige
staat. Al in 1827 werd in Engeland voor het
eerst het woord socialisme vermeld – in de Zwolsche
Courant pas op 24 september 1850. Onder
socialisme werd verstaan een politiek en economisch
systeem, dat alle productiegoederen als collectief
eigendom van de gemeenschap voorstond.
Dat hield de afschaffing van kapitaal als privaat
bezit in. Dat dit niet eenvoudig te realiseren was,
zorgde ervoor dat de pioniers die deze staatsvorm
voorstonden ook wel utopische socialisten werden
genoemd. Even duidelijk was dat dit streven
ver boven de gedachtewereld en verwachtingen
van het werkvolk uitsteeg. Zij dachten en bleven
denken in termen van meer loon, lagere prijzen en
kortere arbeidstijden.
In 1867 verscheen het eerste deel van het baanbekende
werk Das Kapital van Karl Marx. Het zou
‘de bijbel’ worden voor hele generaties socialisten.
Volgens Marx was het idee van een klasseloze
maatschappij met collectief eigendom geen utopie,
maar een noodzakelijke ontwikkeling. De
verpaupering van het volk (‘Verelendung’) ten
gevolge van het kapitalisme zou op den duur een
revolutie onvermijdelijk maken.
De ideeën van het socialisme, in welke variant
ook, waren nauwelijks bekend bij arbeiders. Geen
Zwolle, Diezerstraat,
de Smeden, circa 1890,
fotograaf onbekend.
(Collectie HCO)
wonder overigens, het was voor hen, maar ook
zonder hen bedacht. En als ze er wel kennis van
namen, in Zwolle bijvoorbeeld tijdens bijeenkomsten
van de vereniging Hooger Zij Ons Doel,7 dan
moesten ze er weinig van hebben. Het ging arbeiders
niet om een klasseloze maatschappij – wat
moesten ze zich daar ook bij voorstellen? – maar
om directe verbetering van hun omstandigheden.
In tijden van werkloosheid en voedselschaarste
werd het volk opstandig, maar in betere tijden
waren ze relatief tevreden over hun bestaan. Meer
heil zag het merendeel van de arbeiders in verenigingen
die voor hun belangen opkwamen zonder
de ver-van-mijn-bed-ideeën van het socialisme.
Daar kon je geen brood van kopen.
Zo’n redelijk alternatief verscheen in 1871 op
het toneel. Dat jaar werd het Algemeen Nederlandsch
Werklieden-Verbond opgericht door een
aantal vakverenigingen in Amsterdam, Rotterdam
en Utrecht. Het Verbond voer een gematigde
koers. Doelstelling was de arbeidersklasse te verheffen
‘in zedelijke waarden’ en het bevorderen
van ‘zijne stoffelijke welvaart, staatsburgerlijke
rechten en gelijkheid en maatschappelijke vrijheid.’
Het Verbond streefde naar hogere lonen en
meer rechten voor de arbeiders, maar altijd langs
lijnen van geleidelijkheid, arbeiders in harmonie
met hun patroons. Voorman was Bernardus Heldt
(1841-1914), een meubelmaker uit Amsterdam.
Hij zou in 1885 als eerste arbeider in de Tweede
Kamer worden gekozen.
Al gauw ontstonden in het hele land vergelijkbare
verenigingen, die zich schaarden onder
de vlag van het landelijke Verbond. In Zwolle
werd op 1 november 1874 de Algemeen Zwolsche
Werklieden-Vereeniging opgericht in de concertzaal
van het Odéon. Landelijk voorzitter Bernard
Heldt sprak het gezelschap ter aanmoediging
toe. Voorzitter (vanaf 1877) werd Frits Visscher
(1835-1913), een timmerman en modelmaker.
Aanvankelijk kon de Zwolse afdeling op weinig
belangstelling onder de arbeiders rekenen. Dat
veranderde toen de vereniging erin slaagde enkele
patroons te overreden de lonen te verhogen. Visscher
kreeg ook de Zwolse notabelen achter zich,
onder voorwaarde dat de arbeiders hun goede
wil en ijver toonden. Een groep begunstigers
verstrekte de vereniging een lening voor het laten
bouwen van zestien arbeiderswoningen buiten de
Diezerpoort. Maar, voor wat hoort wat, zeiden de
donateurs: Nu zij de werklieden de vriendenhand
hadden toegestoken, moesten die begrijpen ‘dat zij
die hand niet mochten afwijzen, maar die dankbaar
moesten drukken.’8
Als een vroeg voorbeeld van verzuiling
ontstonden er binnen het Werkliedenverbond
later afsplitsingen: De Zwolse hervormden en
gereformeerden gingen in 1892 verder onder de
naam Patrimonium en de katholieken richtten de
Rooms-Katholieke Werkliedenvereeniging
St. Joseph op, met een eigen vergaderruimte in de
Nieuwstraat.
Domela Nieuwenhuis: de socialistische verlosser
Ondertussen groeide het socialisme als kool in
steden als Amsterdam en Rotterdam. Maar het
was een socialist uit Friesland, wiens naam vanaf
de jaren tachtig op ieders lippen lag: Ferdinand
Domela Nieuwenhuis (1846-1919). Na zijn jeugd
136 | jrg. 38 – nr. 3 zwols historisch tijdschrift
Karl Marx, tekening
van Albert Hahn,
omslag de Notenkraker,
1908. (Geheugen
van Nederland)
zwols historisch tijdschrift jrg. 38 – nr. 3 | 137
in Amsterdam volgde hij een theologisch opleiding,
om later predikant te worden in Harlingen.
Daar trad hij in 1879 uit de kerk: ‘Het is mij onmogelijk
langer te arbeiden aan een dood lichaam’.
Daarna stortte hij zich volledig op de verspreiding
van het socialisme. Willem Vliegen, voorman van
de SDAP, schreef over hem: ‘Wie (…) de geschiedenis
schrijft der Nederlandsche socialistische
beweging tot aan het jaar 1894, schrijft meteen de
geschiedenis van het openbare leven van Domela
Nieuwenhuis en omgekeerd’ (…) 9 ‘Hij had het
voorkomen van een apostel. Zijn hooge en slanke
gestalte miste alles wat alledaagsch is. Zij gaf een
indruk van zachtheid en kracht tegelijk. Niemand
kon zich van dezen man voorstellen dat hij ooit
een kind een klap of een hond een trap zou geven
en aan den anderen kant kon men zich evenmin
erin denken dat hij ooit het hoofd zou buigen voor
eenige bedreiging of een stap sneller zou loopen
voor eenig gevaar. Zijn Jezuskop stak boven elken
massa uit.’10
Domela Nieuwenhuis trok het hele land door
om arbeiders en andere geïnteresseerden toe te
spreken. In zijn lezingen ging hij tekeer tegen de vijf
K’s: Kerk, Koning, Kapitaal, Kazerne en Kroeg. Hij
was van doorslaggevende betekenis voor de vroege
Zwolse socialisten. Eén van hen was Helmig Jan
van der Vegt. Hij werd op 5 januari 1864 in Zwolle
geboren als zoon van een timmermansknecht en
stadsomroeper. Helmig kreeg van zijn ouders de
gelegenheid een onderwijzersopleiding te volgen,
wat in die tijd, gezien zijn eenvoudige afkomst, vrij
uitzonderlijk was. Na zijn examens kreeg hij een tijdelijke
aanstelling als onderwijzer op een openbare
school in Krommenie. Hij was toen negentien jaar.
Op een zondagmorgen in 1883 bezocht hij daar
een bijeenkomst waar Nieuwenhuis zou spreken.
Helmig was meteen gegrepen door diens radicaal
socialistisme, nog onwetend van het feit dat hij een
paar jaar later Nieuwenhuis in Zwolle persoonlijk
zou leren kennen.11
De eerste socialistische vereniging van Nederland
In de geschiedschrijving wordt 1878 wel genoemd
als het jaar van de geboorte van het socialisme in
Nederland.12 Dat jaar werd op 8 juli in Amsterdam
de Sociaaldemokratische Vereeniging opgericht,
nadat de leden vergeefs hadden geprobeerd
de Werkliedenvereniging van Heldt in die zin te
hervormen. In meerdere opzichten was het een
historisch moment, want hier scheidden zich al
de wegen van de nog zo prille arbeidersbeweging.
Het Werkliedenbond bleef naar verbinding
zoeken met ‘het kapitaal’, terwijl de Sociaaldemokratische
Bond (SDB), zoals de vereniging
sinds 1881 genoemd werd, zich daar nadrukkelijk
tegen afzette. In andere steden, maar nog niet in
Zwolle, ontstonden vergelijkbare verenigingen,
die zich al gauw zouden scharen onder de vlag van
de SDB. De bond en haar verenigingen stonden
sterk onder invloed van de ideeën van Domela
Nieuwenhuis, die niet veel later redacteur werd
van het socialistische blad Recht voor Allen, dat de
spreekbuis zou worden van de SDB. De oprichting
van de nieuwe bond was niet ongemerkt voorbijgegaan.
Bij bestuurders van steden en bij de politie
gingen de alarmbellen af: Sociaaldemocratie
stond voor ‘petroleum en dynamiet’ en samen-
Links: Domela
Nieuwenhuis, 1903.
(Geheugen van
Nederland)
zullen zijn socialistische overtuigingen alleen
maar hebben gesterkt. Hij werd lid van de SDB (je
kon daar ook als individu lid van worden), las de
werken van Domela Nieuwenhuis en ontmoette
Zwolse geestverwanten. Helmig bewoog zich als
onderwijzer gemakkelijk in twee werelden: die
van het werkvolk en die van de hoger opgeleiden.
Een proletariër met een hoed, noemde hij zichzelf
wel eens.
Al snel kreeg Helmig een nieuwe kans Domela
Nieuwenhuis te horen spreken. Op 22 november
1884 deed hij Zwolle aan. In de grote nieuwe zaal
van de Atlas sprak hij over het thema welvaart en
werkloosheid. De zaal was tot de nok toe gevuld
‘met personen van allerlei stand, waaronder ook
eenige werklieden.’ Dit in tegenstelling tot zijn
voordrachten in steden als Amsterdam en Rotterdam
waar het publiek hoofdzakelijk uit arbeiders
bestond. Het Zwolse stadsbestuur was een beetje
nerveus geworden door de komst van ‘de agitator’.
Er gingen geruchten dat de politie geheime maatregelen
had genomen ‘ter bewaring der orde en
dat de spreker, behoorende tot de sekte der vegetaratiërs,
geen vleesch at.’ Maar Domela hield zich in
volgens de verslaggever van de Zwolsche Courant:
‘[Het komt] ons voor dat wij het hier in een verzachten
vorm kregen, in een voor de provincie,
voor nog niet aan den prikkelenden kost gewende
magen, verdund extract.’
Toch draaide Domela er in zijn marxistisch
getint betoog niet omheen: ‘Vrijheid bestaat
niet voor den arbeider. Rechten op den grond
heeft hij niet. Neemt hij het contract hetwelk de
werkgever hem aanbiedt niet aan, dan moest hij
verhongeren, want in ons vaderland zijn wel vereenigingen
tot bescherming van dieren, maar niet
van menschen. De regeering – het uitvloeisel der
bezittende klassen – doet niets voor hem.’ Domela
sloot af met een advies voor Zwolle: Hij spoorde
de arbeidende stand aan een vereniging voor
algemeen kiesrecht op te richten.13 Dat advies zou
Helmig van der Vegt niet vergeten.
Een socialistische standwerker op de Grote Markt
De Zwolse socialisten van het eerste uur beseften
na het bezoek van Domela Nieuwenhuis niet
dat ze aan de vooravond stonden van een tijd
zwering tegen het bevoegd gezag. Wie zich erbij
aansloot was verdacht.
Maar hoe gevaarlijk was de nieuwe beweging?
Ondanks het onmiskenbare effect van de
optredens van Domela Nieuwenhuis waren de
arbeiders allerminst overtuigd. Neem zijn vijf K’s:
Kerk, Koning, Kapitaal, Kazerne en Kroeg. Het
merendeel van de arbeiders was in die tijd gelovig
en Oranjegezind, niet op voorhand tegen hun
patroons, ook niet tegen een leger en een beetje
drank had een werkman wel verdiend na zes
dagen hard werken. Zo was het in heel Nederland,
zo was het in Zwolle.
Domela Nieuwenhuis spreekt in de Atlas
Met de bedwelmende woorden van Domela Nieuwenhuis
nog in zijn hoofd, keerde Helmig van der
Vegt, twintig jaar jong, in 1884 terug naar Zwolle,
waar hij onderwijzer werd aan de Zijltjesschool
in de Hoogstraat, een kosteloze school voor
armen en minvermogenden. Zijn ervaringen op
de school, middenin volkswijk de Kamperpoort,
138 | jrg. 38 – nr. 3 zwols historisch tijdschrift
Vaandel van afdeling
Zwolle van de Nederlandsche
Vereeniging
van Spoor- en Tramwegpersoneel,
1907.
(Geheugen van Nederland)
bracht hij hem een glas bier, gratis nog wel. De
inmiddels gewaarschuwde politie nam het tafeltje
en de brochures van de koopman in beslag en
bracht ze naar het politiebureau. Hoofdagent Visser
sloot de stoet met de stoel van de koopman
boven zijn hoofd dragend.’14
Maar al twee weken later sloeg de stemming
om. Volgens Vliegen was 1885 het jaar waarin
het meest over revolutie gesproken werd, de taal
in Recht voor Allen was ronduit opruiend geworden.
Een populaire leuze dat jaar was ‘Algemeen
stemrecht, of revolutie!‘15 In de zomer van dat jaar
verplaatste de politiek zich naar de straat.
De politie probeerde keer op keer de colportage
van Recht voor Allen te verhinderen, waardoor op
25 augustus in Amsterdam opstootjes plaatsvonden.
’s Avonds liep een enorme menigte, voorafgegaan
door rode vlaggen naar de Jordaan om te
demonstreren voor het algemeen kiesrecht. Bij
terugkeer op de Dam vond een confrontatie met
de politie plaats en ook in de straten eromheen
werd gevochten.’ De burgemeester verbood diezelfde
dag nog alle samenscholingen.
Glasgerinkel in de binnenstad
Het vuur dat in Amsterdam was ontstoken, sloeg
een week later over naar Zwolle. Op maandag
31 augustus werd Prinsesjesdag gevierd (de
geboortedag van prinses Wilhelmina). De apotheose
was de intocht van de schutterij, die tegen
de avond met volle muziek van het exercitieterrein
aan de Turfmarkt naar de Grote Markt marcheerde,
waar zich inmiddels een grote menigte
had verzameld. Om negen uur sloeg de stemming
om, na een dag van feest en drank. Jongeren staken
Bengaals vuur af en bekogelden de politie met
pruimen. Er ontstond spontaan een volksoptocht,
voorafgegaan door niet geheel nuchtere personen,
die al zingend door de stad trokken.
‘Eerst ging het de Diezerstraat door en over
’t Gasthuispein terug. Daarop de Melkmarkt op
en neer. ‘t Bleef bij zingen en joelen. Vervolgens
weder de Diezerstraat doorgaande en langs de
Thorbeckegracht terugkeerende, kwam het tot
baldadigheid. Wie den eersten steen heeft gegooid
is natuurlijk niet bekend (…), maar een feit is dat
van onderscheiden perceelen langs de Thorbecvan
grote woelingen, hevige vervolgingen en
massabetogingen. Zwolle, ja ook het bezadigde
Zwolle, zou erbij betrokken raken. Het begon nog
redelijk gemoedelijk. Op 14 augustus 1885 stond
‘een gepatenteerd koopman’ als standwerker op
de Grote Markt. Die dag verkocht de koopman
andere waren dan gebruikelijk. Hij beklom zijn
markttafel en probeerde met een bel de aandacht
van het publiek te trekken, om vervolgens zijn
socialistische waren aan te prijzen: brochures met
titels als ‘Hoe ons land geregeerd wordt’ en ‘Hoe
moeten wij de drankpest bestrijden.’ Welbespraakt
vertelde hij ‘over den toestand van ’t volk en de
onhoudbaarheid daarvan, gekruid met snedige
histories uit zijn koopmansloopbaan.’ Iemand uit
het publiek maakte bezwaar en riep dat de koopman
staatsgevaarlijk was. Daar was de kastelein
van café de Zon aan de Grote Markt het niet mee
eens. Toen de koopman om een glas water vroeg,
zwols historisch tijdschrift jrg. 38 – nr. 3 | 139
Omslag Recht voor
Allen ter gelegenheid
van de eerste 1 meiviering,
1890. (Geheugen
van Nederland)
raad over de kwestie. In de eerste plaats moest
verdere escalatie worden voorkomen. Jhr. Willem
van Nahuijs (1820-1901), sinds 1867 burgemeester
van Zwolle, maakte nog diezelfde dag gebruik
van de mogelijkheden die de gemeentewet hem
bood.16 Hij verbood alle samenscholingen op
stoepen, openbare straten, wegen en wandelplaatsen.
Ook maakte hij bekend dat hij samenscholingen
zo nodig met geweld uiteen zou laten drijven.
Alle koffiehuizen, bierhuizen, tapperijen, kroegen
en andere plaatsen waar sterke drank werd verkocht,
moesten tussen negen uur ‘s avonds en zes
uur ’s morgens gesloten zijn. Hij waarschuwde dat
iedereen die zich uit nieuwsgierigheid bij kwaadwilligen
aansloot, letsel kon oplopen. Ondertussen
hielden dertig uit Deventer overgekomen
huzaren samen met de plaatselijke infanterie,
artillerie en politie de stad op strategische punten
bezet. Het werkte: De vele Zwollenaren die
’s avonds toch nog op straat waren, stoven bij
nadering van de militairen verschrikt uiteen. Na
het sluiten van de dranklokalen om negen uur
werd het rustig op straat en tegen half elf was de
gehele stad in volkomen rust.
Tijdens de raadsvergadering vertelde burgemeester
Van Nahuijs dat hij persoonlijk onderzoek
had gedaan naar de oorzaken van de onrust.
Zijn conclusie was ‘dat het voorgevallene enkel
aan brooddronkenheid moet worden toegeschreven.’
Hij legde dus geen verband met de revolutionaire
acties van de socialisten een week eerder
in Amsterdam, die met rode vlaggen en banieren
het gevecht met de politie aan waren gegaan. Er
valt iets te zeggen voor de zienswijze van de burgemeester.
In de vele krantenverslagen werd geen
melding gemaakt van socialistische uitingen.17
Ziezo, ik ga mijn vee eens voeren
Maar toch, het spoor van vernielingen dat de op hol
geslagen meute had aangericht, vond alleen plaats
in de straten waar de Zwolse notabelen woonden.
Hun ruiten werden met bakstenen ingegooid, wat
toch iets verder gaat dan de pruimen waarmee
baldadige jongeren de politie hadden bekogeld. De
Zwolse politie dacht wel degelijk aan een gevaar uit
socialistische hoek. In een brief van Liberté (een
schuilnaam) in Recht voor Allen lezen we:
kegracht, bij voorkeur daar waar het door de boomen
iets minder licht was, ruiten zijn ingegooid.’
Hetzelfde gebeurde op de Melkmarkt, in de Korte
Kamperstraat, de Kamperstraat, de Blijmarkt, de
Koestraat en de Walstraat. De politie was op haar
hoede, maar greep niet in. Pas tegen elf uur werd
het rustig. Dat er iets meer aan de hand was dan
een door drank uit de hand gelopen feest, bleek de
volgende dag:
‘Wel in mindere mate, doch in zeer opgewonden
stemming trok (…) een groote troep kwajongens,
mannen, vrouwen, meisjes en kinderen
door de stad. Schreeuwen en tieren geen gebrek.
Ditmaal scheen het bijzonder gemunt te zijn op de
spiegelruiten van de villa’s in het Groote Weezenland,
die dan ook dezen morgen de kenmerken
droegen van woeste baldadigheid.’ De politie,
versterkt door het in Zwolle gelegerde garnizoen
infanterie en artillerie, patrouilleerde door de
stad, verzamelde het oproerige volk op de Grote
Markt en liet het in kleine groepen naar huis gaan,
zodat tegen middernacht alles weer rustig was.
Het was duidelijk dat het zo niet langer kon
doorgaan. Woensdag 2 september vergaderde de
140 | jrg. 38 – nr. 3 zwols historisch tijdschrift
Politieagent uit Zwolle,
1880. (Collectie Nederlandse
politie toen en
nu)
omdat hij met enkele vrienden zo luidkeels had
staan zingen in de Diezerstraat dat de rust van de
omwonenden was verstoord. Omdat de regionale
kranten nadrukkelijk vermeldden dat de gebroeders
Hartdorff socialisten waren, was de kwestie
voer voor socialistenhaters, zoals blijkt uit een
brief in de Opregte Steenwijker Courant, onder de
kop ‘Arbeiders, wilt gij dit eens lezen?’:
‘Het grootste deel onzer burgerij zal wel overtuigd
zijn dat de socialisten menigeen die een
weinig zwak van karakter is, door hun opruiende
taal ’t hoofd op hol brengen en tot slechte daden
verleiden. (…) Een sprekend voorbeeld hiervan
kwam dezer dagen in Zwolle voor. (…) De lessen
van hen, die onder het voorwendsel van het lot van
de arbeiders te willen verbeteren, brachten nooit
aan eenig sterveling geluk, maar helaas (…) dat vele
onnoozelen luisteren naar de verleidelijke stem van
mannen, in wier ziekelijke verbeelding, onuitvoerbare
hersenschimmen en misdadige plannen een
hoofdrol spelen. Moge het lot van dezen knaap nog
menigeen in tijds de oogen openen.’19
De strijd om het algemeen kiesrecht
De nog steeds ongeorganiseerde Zwolse socialis-
‘Den volgenden dag [na Prinsesjesdag] werden
er verschillende personen in verhoor genomen
bij de politie. (…) De inspecteur van politie
informeerde belangstellend naar de socialisten in
de werkplaatsen en wie of er lid was en hoe en wie
de leden uit den Stemrechtbond waren, waarop,
zooals zeer begrijpelijk is, de goede man weinig
antwoord kreeg. De socialisten krijgen er dus de
schuld van. (…) Als ’t waar was wat de kommissaris
van Nieuwland heeft gezegd, dat de socialisten
de hand in ’t spel hadden, dan nog waren de maatregelen
voor rustbewaring bespottelijk en het doet
ons denken aan de woorden van Cavour: Met den
staat van beleg kan elke ezel wel regeeren.’
Liberté ventileert ook zijn woede tegen het
Zwolse politiecorps. Zo citeert hij een Zwolse
politieagent, die de arrestanten wat te eten moest
brengen: ‘Zie zoo, ik ga mijn vee eens voeren.’
Erger nog zijn twee voorbeelden van seksuele
intimidatie. Hij zag een agent die een jonge vrouw
in de borst greep en haar al vloekend op een
stoel wierp. Weer een andere agent zei tegen een
gehuwde vrouw met een kind op de arm: ‘Gooi dat
maar weg, ik zal je wel een ander maken.’
Waar of niet waar, zeker is dat de kersverse
socialisten en de politieagenten elkaar van meet
af aan niet verdroegen. Een week later stelde de
burgemeester vast dat de rustverstoringen waren
gestopt en hief hij de sluiting van koffiehuizen,
bierhuizen, tapperijen en kroegen op. Zwolle
mocht weer aan het bier en de jenever.18
Arbeiders, wilt gij dit eens lezen?
Ook de lokale pioniers van het socialisme waren
geschrokken van de drie wilde augustusdagen in
1885. Ze organiseerden voorlopig geen bijeenkomsten
meer. Door die ingegooide ruiten van de
notabelen hadden ze de schijn tegen. Het imago
van de socialisten werd er niet beter op toen op
Sint Nicolaasavond van dat jaar enkele jongens
onder aanvoering van de negentienjarige W.F.
Hartdorff, medewerker van de Centrale Werkplaats
en socialist, nabij het station straatlantaarns
stukgooide en, wat niet al te handig was, ook nog
eens een ruit van een kantonrechter. Zijn broer,
ook socialist en eveneens werkzaam bij de Centrale
Werkplaats, was diezelfde avond gearresteerd
zwols historisch tijdschrift jrg. 38 – nr. 3 | 141
Arbeiders Thorbeckegracht,
circa 1900.
(Collectie HCO)
142 | jrg. 38 – nr. 3 zwols historisch tijdschrift
ten mochten dan een pas op de plaats maken, in
het westen van het land was het hek van de dam.
Socialistische voormannen als Domela Nieuwenhuis
en Jan Fortuyn trokken volle zalen. Eén
strijdpunt kreeg de meeste aandacht: het kiesrechtvraagstuk.
Zolang het overgrote deel van het
volk niet mocht stemmen, viel er aan verbetering
van het lot van de arbeidersklasse niet te denken
vonden de socialisten. Een eerlijke manier van
volksvertegenwoordiging was alleen mogelijk
door afschaffing van het censusstelsel: alleen
mannen met een bepaald inkomen – vele malen
hoger dan dat van arbeiders – mochten stemmen.
Met dat doel voor ogen werd in 1882 de Nederlandsche
Bond voor Algemeen Kies- en Stemrecht
opgericht. Het Werkliedenverbond ging er
schoorvoetend in mee.
In Zwolle hadden zich tot dan toe alleen
enkele liberalen ingezet voor algemeen kiesrecht.
Maar in arbeiderskringen begon de kwestie eindelijk
ook te leven. De tuinzaal van Hille aan de
Veemarkt zat bomvol tijdens een bijeenkomst in
het najaar van 1884 van de Nederlandsche Bond
voor Algemeen Kies- en Stemrecht. Spreker was
de in Zwolle al bekende Th. de Rot uit Rotterdam.
Uit zijn woorden sprak duidelijk de, vanuit socialistisch
perspectief gezien, gematigde opstelling
van de Bond:
‘Welnu, opdat de wensch naar algemeen
stemrecht langs niet gewelddadigen weg vervuld
worde, is aaneensluiting noodig, want, wat men
ook zegge, de tijd om tot algemeen stemrecht te
komen is rijp, al kan betwijfeld worden of het volk
in zijn geheel daartoe eveneens rijp is.’ En daarom
stelde hij voor dat ook in Zwolle een afdeling van
de Bond opgericht zou worden. Zijn advies werd
opgevolgd: op 22 september 1884 werd hier, onder
andere door Helmig van der Vegt, een afdeling
van de Bond opgericht.20 Maandenlang hield de
Bond de arbeidersklasse in kranten, vlugschriften
en lezingen voor dat het einde van de ellende nabij
was. Het draagvlak voor de invoering van het
algemeen kiesrecht was zo groot dat de regering
de volkswil niet langer naast zich neer zou kunnen
leggen. Dacht men.
Het jaar daarop werd in Den Haag, op 20 september
1885, een grote landelijke kiesrechtdemonstratie
gehouden. De verwachtingen waren hoog
gespannen. Voor het eerst werkten de drie grote
landelijke arbeidersorganisaties samen: de Nederlandsche
Bond voor Algemeen Kies- en Stemrecht,
het gematigde Werkliedenverbond van B.H. Heldt,
Demonstratie algemeen
kiesrecht in
Amsterdam, circa 1910.
(Stadsarchief Amsterdam)
Rechts: Palingoproer
Amsterdam, 1886.
(Wikimedia)
zwols historisch tijdschrift jrg. 38 – nr. 3 | 143
en de SDB van Domela Nieuwenhuis. Uit Zwolle
was alleen de afdeling van de Bond voor Algemeen
Kies- en Stemrecht vertegenwoordigd.21 De samenwerking
van de drie bonden bracht problemen met
zich mee. Wat de gematigde deelnemers vreesden
gebeurde: Een deel van de socialisten, voornamelijk
uit de kring van de SDB, droeg rode vlaggen met
zich mee, sommige met ‘de phrygische muts’ (het
symbool van de Franse revolutie) op de spits en lieten
in hun spreekkoren en liederen duidelijk horen
welke plannen ze hadden. Dat werd ook begrepen
door de conservatief-liberale regering Heemskerk:
die legde de motie van de drie organisatoren voor
invoering van het algemeen kiesrecht naast zich
neer. En zo kwamen de deelnemers uiteindelijk met
een kater weer thuis. Wat nu, verzuchtten ze, samen
met hun achterban. De arbeidersbeweging bleek
een tandeloze tijger te zijn.
Het ergste moest nog komen. De relatie tussen
overheid en socialisten kwam op scherp te staan
na een volksopstand in de Jordaan tijdens het
Palingoproer op 25 en 26 juli 1886. Toen de politie
een eind wilde maken aan een verboden volksspel,
waarbij een paling van een touw moest worden
getrokken, sloegen alle stoppen bij het publiek
door. De politie werd in het nauw gedreven en
gemolesteerd. In de straten en aan de bruggen
werden hier en daar rode vlagen opgehangen. De
volgende dag werd het leger ingezet, zevenhonderd
man infanterie, artillerie en huzaren. De
militairen schoten na aanhoudende gevechten
met scherp op de volgestroomde straten. Er vielen
26 doden en meer dan honderd gewonden. De
Zwolsche Courant berichtte:
‘Dat was een tooneel om nooit te vergeten
(…). Het vuren hield geregeld aan, weerklonk
door de straten en overstemde bijna het luide
weeklagen en geschreeuw der woestelingen. Toch
werd voortgegaan met het werpen van steenen.
Hier en daar vielen gekwetsten en dooden neder,
die op straat achterbleven, terwijl de menigte in
een onbeschrijflijke verwarring wegvluchtte. Een
oogenblik daarna werden de lijken en gekwetsten
door vrienden in handkarren naar het politiebureau
op de Noordermarkt gebracht en telkens
weer zag men menschenlichamen wegdragen, die
vreeselijk verminkt en bebloed waren.’22 In het
grootste deel van de pers, ook in de Zwolsche Courant,
kregen de socialisten de schuld, geen krant
vergat de rode vlaggen te vermelden. Het ingrijpen
van de politie en de militairen werd geroemd,
terwijl die verzuimd hadden het oproer in te dammen
en willekeurig het vuur hadden geopend op
het volk. Uiteindelijk bleek dat slechts één van de
slachtoffers socialist was. Deze zwarte bladzijde
uit de Nederlandse geschiedenis leidde zelfs niet
tot vragen in het parlement.
Oranje boven!
Door de mislukking van de grote kiesrechtdemonstratie
in 1885 en het Palingoproer een jaar
later waren de socialisten razendsnel uit de gunst
geraakt van hun tot dan toe snel groeiende aanhang
in de grote steden. In de pers verschenen
dag in dag uit smalende berichten: Ondanks alle
grote woorden stonden de socialisten machteloos
tegenover de regering. Het Palingoproer had
laten zien dat leiders zoals Domela Nieuwenhuis
lafaards waren, die het volk gebruikten om voor
zich de kastanjes uit het vuur te halen.23 De antisocialistische
opvattingen van conservatieven,
maar ook liberalen, kregen vrij spel en werden
al gauw door het volk overgenomen. Een nooit
verdwenen nationalistisch gevoel werd nieuw
leven ingeblazen: het orangisme. De ontsporingen
tijdens de Oranjefeesten van de afgelopen jaren
kwamen in een nieuw daglicht te staan. Het kon
toch niet anders of ook daar waren de socialisten
voor verantwoordelijk geweest. Het gevolg bleef
Advertentie Zwolsche
Courant een paar
dagen voor Prinsesjesdag.
(POZC, 11 augustus
1890)
144 | jrg. 38 – nr. 3 zwols historisch tijdschrift
niet uit: het volk liet Domela Nieuwenhuis en zijn
medestanders als een baksteen vallen en ging als
vanouds voluit achter het koningshuis staan. In
heel het land werden vanaf 1886 antisocialistische
liederen gezongen als:
‘Hop, hop, hop; hop, hop, hop!
Hangt de socialisten op!
Oranje boven, Oranje Boven,
Leve Willem drie.
Weg met alle socialen,
Leve Willem drie!
Nieuwenhuis moet zakkies plakken,
Hi, ha, ho!’
Dat Nieuwenhuis zakkies moest plakken, verwees
naar de verwachte gevangenisstraf voor hem.
Hij was in 1886 in opspraak gekomen toen in
Recht voor Allen, het artikel De koning komt werd
gepubliceerd. In dat artikel werd koning Willem
III stevig aangepakt, omdat hij op geen enkele
manier blijk gaf van compassie voor het volk. Wat
hebben we aan zo’n koning, was de teneur. Later
kwam aan het licht dat Domela Nieuwenhuis niet
de auteur was. Maar, hij nam wel de verantwoordelijkheid
op zich en werd tot woede van de socialisten
veroordeeld tot een jaar gevangenisstraf
wegens majesteitsschennis. Gezien de stemming
in het land deed Nieuwenhuis er beter aan zich
even stil te houden. Maar zo zat hij niet in elkaar.
Domela Nieuwenhuis in de Bierton
Ook de socialistische beweging in Zwolle stagneerde
na de mislukking van de kiesrechtdemonstratie
en het Palingoproer Hoewel er ook hier
inmiddels voldoende socialisten waren die een
hardere koers wilden varen dan het Werkliedenverbond,
lukte het maar niet een afdeling van de
SDB op te richten. Er was niet alleen gebrek aan
voormannen, maar ook aan vergaderruimte. Helmig
van der Vegt herinnert zich: ‘In heel Zwolle
was voor de socialisten geen vergaderzaaltje
te krijgen, daar de eigenaars van zalen door de
politie werden gedreigd met intrekking van het
De Bierton, Schellerbergweg 27 Zwolle.
In dit vroegere café kwamen de eerste Zwolse
socialisten bij elkaar. Domela Nieuwenhuis hield er
onder toezicht van de politie een lezing en Helmig
van der Vegt richtte er met zijn partijgenoten de
Zwolse afdeling van de Vereniging voor Algemeen
Stem- en Kiesrecht op. (Foto Jan van de Wetering,
september 2021)
zwols historisch tijdschrift jrg. 38 – nr. 3 | 145
vergunningsrecht en met intrekking van de vergunning
tot het later sluiten der zaak bij feestelijke
gelegenheden.’24
Daarom kozen de eerste socialisten voor lokalen
net buiten de gemeentegrenzen: daar had de
Zwolse politie niets te zeggen. Eén van die noodonderkomens
voor vergaderingen was de woning
van Gerrit van de Berg, een kleermaker met socialistische
opvattingen. Hij woonde in een van de
arbeiderswoningen in het achterste gedeelte van
de voormalige boterfabriek aan de Schellerweg.25
‘Veel ruimte bood het niet’, merkte een journalist
droog op. ‘Op dezen weg stonden toen nog geen
lantaarns en daar de politie toch wilde weten
welke onverlaten naar de socialistische bijeenkomsten
gingen, plaatsten de politieagenten zich
achter de boomen en staken een lucifer aan zoo
gauw men passeerde. De namen der boosdoeners
werden den volgenden dag bij de patroons bekend
gemaakt en het gevolg daarvan was heel vaak ontslag.’
26
De spanning was dus groot toen Domela
Nieuwenhuis aankondigde dat hij naar Zwolle zou
komen. Van der Vegt en zijn kompanen hadden
hem bereid gevonden een lezing te houden in de
Bierton, een café aan de Schellerbergweg (nr. 27),
net buiten de gemeentegrens. Maar dat was letterlijk
buiten de waard gerekend. Eigenaar Maten
weigerde zijn zaal vrij te geven omdat hij anders
de politie op zijn dak zou krijgen, zodat het ontvangstcomité
uitweek naar de bescheiden woning
van Gerrit van den Berg. Uiteraard was Helmig
van der Vegt erbij aanwezig: ‘Het bericht van zijn
komst deed de ronde en reeds des morgens was
burgemeester Van Nahuijs, de commissaris Van
Nieuwland en een groote politiemacht op het
perron aanwezig. Den geheelen dag werden alle
treinen uit de richting Amersfoort nagekeken.
Eindelijk, daar was Domela. Op den voet werd hij
gevolgd door een cordon agenten en door honderden
nieuwsgierigen, die naar het station waren
gelokt door het groote politievertoon.’ Onder politiebegeleiding
wandelde het gezelschap naar het
huis van Van den Berg.
Omdat het een openbare bijeenkomst was,
vonden de politieagenten dat ze ook mee naar
binnen mochten. Domela sprak daar zijn verwondering
over uit, maar hield toch een lezing van een
half uur, waarbij hij zich beperkte tot ‘een algemeene
opwekking tot vereeniging ter bekoming
van algemeen stemrecht en verder zijn bekende
theorieën verkondigend over een meer evenredige
verdeeling der aardsche goederen en een billijke
tegemoetkoming in de nooden van den werkman.’
27 Om kwart over tien was de bijeenkomst
afgelopen. Domela overnachtte in de woning van
Van den Berg en werd de volgende ochtend door
een zestal personen ‘uit den werkenden stand’
naar het station begeleid.28 Het Zwolse avontuur
van Domela haalden de kolommen van kranten
in heel het land. En uiteraard was het koren op de
molen van Recht voor Allen, dat op cynische toon,
onder de kop ‘Het Zwolsche schandaal’, het vuurtje
aanwakkerde:
Domela Nieuwenhuis
spreekt tijdens een
vredesdemonstratie in
Amsterdam, circa 1900.
(Geheugen van Nederland)
146 | jrg. 38 – nr. 3 zwols historisch tijdschrift
‘Hoe belachelijk stellen de machthebbers zich
aan! Hoe blijkt uit al hun daden de ontzaggelijke
vrees die zij koesteren voor onze beweging! (…)’
Al op het station was Domela Nieuwenhuis opgewacht
door ‘de kommissaris van politie, ja zelfs de
burgemeester, de geadelde Nahuys, de onderdrukker
van het oproer te Zwolle in het vorige jaar.’
Recht voor Allen wees erop dat de politie zonder
enige machtiging een privéwoning was binnengetreden.
29 De kwestie werd zelfs aan de minister
van justitie voorgelegd – alles wat met Domela te
maken had, lag dat jaar uiterst gevoelig. Maar de
minister wees de klacht af, omdat Van den Berg
niet diezelfde avond had geklaagd, maar pas daarna.
Ook was hij van mening dat de Schellerbergweg
niet in Zwollerkerspel lag maar in Zwolle.30
Met twee lege handen op één lege buik
In de jaren na zijn terugkeer naar Zwolle had
Helmig van der Vegt een netwerk opgebouwd van
gelijkgezinden. Hij ontmoette hen bij de spreekbeurten
van de socialistische voormannen, bij de
bijeenkomsten van het Werkliedenverbond en tijdens
de grote kiesrechtdemonstraties in de grote
steden. Al die tijd zocht hij naar mogelijkheden
om in Zwolle een vereniging op te richten die zich
kon aansluiten bij de SDB. Dat was niet eenvoudig.
Wie in de jaren tachtig van de negentiende
eeuw propagandist was van het socialisme moest
sterk in zijn schoenen staan. Maar, de onderlinge
solidariteit van de eerste socialistische propagandisten
was groot. In zijn memoires schrijft Van der
Vegt: ‘Zij waren vrienden, broers en zusters, met
twee leege handen op één leege buik.’ (…) ‘Wij
hadden toen nog geen edelachtbaren of hoogedelachtbaren
in onze kringen, geen gezeten burgers,
maar burgers die gezeten hadden. Het was een
partijtje van gesjochten jongens, onder leiding
van een gesjochten partijbestuur, dat in zijn vergaderingen
voorschreef dat géén kwast (citroenlimonade),
enkel melk gedronken mocht worden,
omdat kwast een dubbeltje en melk slechts een
stuiver kostte.’ (…) ‘Trad een spreker van bijvoorbeeld
Amsterdam te Zwolle op, dan was soms zijn
eerste vraag of wij wel reisgeld voor hem hadden,
want hij moest weer om zijn werkzaamheden
naar zijn woonplaats terug. Bleef een socialistisch
spreker van elders een nacht over, dan ging dit nog
wel in de steden waar wel een partijgenoot een
slaapplaats beschikbaar had, maar op het platteland
was soms niemand die een spreker durfde of
kon herbergen. Dat ondervond het tegenwoordige
kamerlid Schaper, die na afloop van een openbare
vergadering met den pas gehuwden voorzitter en
diens bruid in één vertrek te ruste ging.’31 Toch
vond het socialisme in Zwolle een rijke voedingsbodem:
‘In de achterbuurten heerschten verschrikkelijke
toestanden: lage loonen, ellendige krotten,
lange werktijden, onmenschelijke behandeling.
Wanneer ik de proletariërs sprak over de blijde
boodschap van het socialisme, dan ging hun hart
open. Evenwel ging de schriftelijke propaganda
beter dan de mondelinge, omdat voor de mondelinge
in vergaderlokalen geen gelegenheid werd
gegeven. Ik had kennis gekregen aan een Bijbelcolporteur,
Epstein genaamd, een doodarme man,
die mij zijn nood geklaagd had. En ik gaf hem grif
gewonnen dat het wachten op een zalig hiernamaals
op den duur niet meevalt als men op aarde
voortdurend aan alles gebrek heeft. Hij droeg
een tasch bij zich, aan de eene zijde gevuld met
socialistische lectuur, waaronder het blad Recht
Helmig Jan van der
Vegt, een van de pioniers
van het socialisme
in Zwolle. (Uit Vliegen,
De dageraad der volksbevrijding,
deel 2,
p. 186)
zwols historisch tijdschrift jrg. 38 – nr. 3 | 147
voor Allen, dat in 1879 onder redactie van Domela
Nieuwenhuis was verschenen en aan de andere
zijde met stichtelijke blaadjes.’32
De zaal zat vol agenten
Helmig van der Vegt had lering getrokken uit het
gedenkwaardige bezoek van Domela Nieuwenhuis
aan Zwolle in 1886. Je kon zaaleigenaren
maar beter niet wijs maken voor welk doel een
vergadering werd gebruikt. Toen hij in de zomer
van 1889 een zaaltje in de Bierton wilde reserveren,
had hij Maten, de eigenaar, dan ook niets
verteld over het politieke karakter van de bijeenkomst.
En zo gebeurde het dat daar
De Zwolse afdeling van de Bond voor Algemeen
Kiesrecht werd opgericht. Het ging om een
doorstart, want in 1884 was die vereniging ook al
opgericht. De oprichting van de vereniging was
het eerste politieke succes van Helmig, hij werd
meteen voorzitter. Om een eind te maken aan de
illegale bijeenkomsten buiten de gemeentegrenzen,
bleef hij onvermoeibaar naar oplossingen
zoeken. ‘Zijn’ vereniging moest ook in de stad
kunnen vergaderen. Maar dat was makkelijker
gezegd dan gedaan, zoals bleek toen Geert van
der Zwaag, een varkenskoopman uit Friesland,
naar Zwolle kwam voor een spreekbeurt. Drie
keer probeerde Helmig een zaal te huren: in café
Brandehof (Melkmarkt), in hotel de Atlas (Ossenmarkt)
en in Odeon (Blijmarkt). De eigenaren
weigerden allemaal, omdat ze gehoord hadden
dat Van der Zwaag een volbloed socialist was, nog
erger dan de duivel. Uiteindelijk was caféhouder
Leinweber in de Veerallee bereid zijn café af te
staan. Hij was voor de duvel niet bang, had hij bij
zijn toezegging opgeschept. Maar het liep anders:
‘Een talrijke schare toog er op den bewusten
Zondagochtend heen, doch de gordijnen waren
dicht, en jawel, de zaal zat vol agenten.’ Van der
Vegt bedacht dat hij nog een oude tante had, wier
overleden man zangmeester was geweest. Hij kreeg
van haar den sleutel van de oude Zangschool op
het Eiland en daar werd onder grote belangstelling
dan toch nog de bijeenkomst gehouden. De politie
noteerde iedereen die binnenkwam, maar toen de
toeloop van publiek steeds groter werd, hielden de
agenten er maar mee op.33 De bijeenkomst was een
groot succes, de vereniging schreef vijfentwintig
nieuwe leden in.
Links: Affiche voor
Algemeen Kiesrecht,
ontwerp Albert Hahn,
1911. (Wikimedia)
Pieter Jelles Troelstra
tijdens een manifestatie
voor Algemeen kiesrecht.
(Collectie Wikimedia)
148 | jrg. 38 – nr. 3 zwols historisch tijdschrift
Komt Zwollenaars, de slaapmuts afgerukt
De bijeenkomst in de Zangschool had de Zwolse
pioniers moed gegeven. Nu was de tijd gekomen
om door te zetten en hier eindelijk een afdeling
van de SDB op te richten. Textielhandelaar Marcus
Spits, een Zwollenaar met familiebanden in
Enschede, zette de eerste stap.
Hij schreef twee open brieven in Recht voor
Allen ‘Aan de arbeiders en geestverwanten te
Zwolle’, waarin hij hen opriep lid te worden van
de Zwolse afdeling van de SDB. ‘Voorzitter’ zet hij
achter zijn naam. Omdat de strekking nagenoeg
gelijk is, geef ik hier een samenvatting de brief van
11 februari 1890. Hij is geheel geschreven in de
typerende socialistische stijl van die dagen.
‘Het socialisme is ook binnen Zwolle’s muren
gedrongen en heeft reeds in tal van harten wortel
geschoten. Arbeiders! Sluit u bij de afdeeling
Zwolle van den S.D. Bond aan, die vrijheid, recht
en brood voor allen in haar vaandel voert. Het
kapitalisme moet bestreden en overwonnen
worden, opdat gij als een vrij mensch een nieuw
leven kunt intreden. Treedt in onze gelederen
om gezamenlijk recht te eischen; laat uw vrouw
en kinderen niet langer van gebrek wegkwijnen,
maar eischt werk, opdat gij in hunne behoeften
kunt voorzien. Zult gij u nog langer laten plagen
met touwpluizen voor een paar dubbeltjes daags?
(…) Is het niet ongehoord dat gij bijna van honger
omkomt, terwijl de kapitalisten in hunne canapé’s
rondwentelen, vermoeid als ze zijn van het harde
luieren? (…) Komt Zwollenaars, de slaapmuts
afgerukt en sluit u bij ons aan: één alleen kan niets,
maar gezamenlijk kunt gij alles!’34
Marcus Spits ging voortvarend te werk. Hij
riep in advertenties de Zwolse arbeiders op zich
als lid aan te melden van de SDB en hij vroeg
ook een colporteur om in Zwolle en omstreken
Recht voor Allen te venten. Niet geheel onnodig
voegde hij er aan toe: ‘Hij die vrij is tegenover het
publiek en niet bang is voor de politie, geniet de
voorkeur.’35 Net als zijn twee broers uit Enschede,
had Marcus een kort lontje. Hij was al eens wegens
mishandeling veroordeeld tot vijf dagen hechtenis
en nu, twee maanden na de oprichting van de
nieuwe partij, was hij betrokken bij een geruchtmakende
zaak. Hij kreeg bericht dat zijn jongste
broer, Flip, in Enschede zou worden opgepakt,
omdat hij weigerde dienst te doen als schutter.
Samen met een andere broer probeerde Marcus
’t Zweet des aanschijns
Marcus Spits liet er ook bij zijn zakelijke activiteiten geen twijfel over
bestaan dat hij de socialistische beginselen aanhing. In de advertenties
waarin hij zijn linnen, hemden en bedlakens aanprees, maakte hij cynische
opmerkingen over de Twentse textielindustrie: ‘Weer eenige rolletjes uit
’t Twentsch paradijs. In ’t zweet des aanschijns moeten ze werken.’
Advertentie Marcus
Spits in Recht voor
Allen, 29 januari 1890
Rechts: Oproep van
Marcus Spits aan de
Zwollenaren om lid te
worden van de Sociaaldemokratische
Bond.
(Recht voor Allen,
11 februari 1890)
zwols historisch tijdschrift jrg. 38 – nr. 3 | 149
de arrestatie te voorkomen. Gewapend met een
lat en een steen stapten ze op de marechaussee af,
onder het roepen van ‘Blijf van onze broer af ’ en
‘Weg met de schutterij, leve de socialen’. Toen ze
ook nog de te hulp geschoten burgemeester van
Enschede belaagden, trok een marechaussee zijn
bajonet om de man te bevrijden. De gebroeders
Spits werden opgepakt en tot enkele maanden
gevangenisstraf veroordeeld.36
Door de arrestatie van Marcus Spits leek de
Zwolse afdeling van de SDB al na twee maanden
op sterven na dood. Het wachten was op nieuwe
inspiratie. Door de komst van de Groningse handelsreiziger
Pieter Menno Arnolli (1864-1931)
naar Zwolle kwam er weer leven in de brouwerij.
Met acht andere socialisten richtte hij op
12 december 1890 de Zwolsche Arbeidersbond
op.37 De bond telde bij de oprichting ongeveer 360
leden, die afkomstig waren uit de Vereeniging van
het Spoorwegpersoneel, de afdeling Zwolle van
de Nederlandsche Bond voor algemeen kies- en
stemrecht en de Zwolsche Timmerliedenvereniging.
Pieter Arnolli werd voorzitter en Helmig
van der Vegt vicevoorzitter. Beide mannen waren
nog maar 26 jaar oud.38 De toon waarmee de bond
zich aan het publiek presenteerde, leek op het
eerste gezicht nogal gematigd: ‘Zij stelt zich ten
doel langs wettigen weg en door gepaste middelen
de belangen van hare leden te bevorderen en hun
leven te veraangenamen. Dit doel zal zij trachten
te bereiken door te streven naar algemeen
kiesrecht, het oprichten van een eigen gebouw,
het houden van voordrachten, het opvoeren van
tooneel- en het uitvoeren van zangstukken.’ Dat
klonk niet al te revolutionair, maar al gauw werd
duidelijk dat het bestuur op één lijn zat met de
SDB van Marcus Spits. De voormannen van de
Zwolsche Arbeidersbond en die van de partij van
Spits zouden de komende vier jaar gezamenlijk
optrekken bij spreekbeurten en 1-meivieringen.
De Volksvriend
Na zijn vrijlating uit de gevangenis pakte Marcus
Spits de draad weer op. Hij kreeg al gauw steun
van de Amsterdammer Levi Cohen (1864-1933)
roepnaam Louis, die eind 1890 met zijn gezin naar
Zwolle was verhuisd (Tuinstraat). Net als Marcus
was hij joods en een uitgesproken socialist. Louis
Cohen verdiende een slecht betaalde boterham
met kleinhandel, nu eens in boter, dan weer in
bier. Louis Cohen werd secretaris van afdeling
Zwolle van de SDB. Spits wilde de socialistische
propaganda uitbreiden met een op de regio
gericht weekblad en vond Cohen bereid de rol van
uitgever/redacteur op zich te nemen. Op 27 juni
1891 verscheen het eerste nummer van De Volksvriend,
orgaan van de Volkspartij in de provinciën
Overijssel en Drenthe. Motto van het blad was:
‘De aarde is rijk genoeg om al hare kinderen te
voeden. Wij vragen geen gunsten, wij willen recht.’
De Volksvriend onderscheidde zich inhoudelijk
nauwelijks van Recht voor Allen. Het blad werd
een groot succes: de oplage steeg in enkele jaren
van zeshonderd naar tweeduizend exemplaren.
Voor de bezorging aan de abonnees en de colportage
op straat was de stad in wijken verdeeld. Elke
wijk had zijn eigen colporteur. Het succes was de
Zwolsche Arbeidersbond van Arnolli en Van der
Vegt niet ontgaan. De bond nam het blad over van
Cohen, die echter wel de belangrijkste redacteur
bleef. Na de overname werd de naam veranderd in
De Volksvriend, Socialistisch Weekblad, waardoor
voor iedereen duidelijk was uit welke hoek de
wind waaide.
De Zwolse socialist
Pieter Arnolli. Hij was
aanvankelijk medestander
van Helmig
Jan van der Vegt, maar
sloot zich niet aan bij
de SDAP. (Jaarboek
Handelsreizigers, circa
1910)
Louis Cohen, samen
met Helmig Jan van der
Vegt een van de oprichters
van de SDAP. (Uit
Vliegen, De dageraad
der volksbevrijding,
deel 2, p. 186)
150 | jrg. 38 – nr. 3 zwols historisch tijdschrift
Geen enkele boekhandelaar in Zwolle zat in
die tijd te wachten op socialistische lectuur, zodat
de Volksvriend , net als Recht voor Allen vooral op
straat aan de man moest worden gebracht. Dat
deed Cohen zelf, samen met een snel groeiend
aantal andere colporteurs. Hoe dat eraan toeging
wordt beeldend beschreven in een aflevering van
Recht voor Allen uit 1892.
‘Sedert eenige weken wordt er Zaterdagavonds
druk gekolporteerd met de Volksvriend. Den eersten
keer kolporteerde onze partijgenoot Cohen alleen,
en liep op één avond acht bekeuringen op. Den volgenden
week kolporteerde Cohen en Van Harte, de
ontslagen arbeider van Eindhoven [de houtzagerij in
Frankhuis] en toen liepen ze beiden één bekeuring
op. (…) Doch jl. Zaterdagavond bekeurde de politie
maar weer raak. Cohen kreeg er drie, van Harte één,
en Stalenhoef één. Arnolli die met zijn zware stem op
een kwartier afstand hoorbaar was, werd o wonder
boven wonder niet bekeurd; hoe dat kwam begrijpen
wij niet, toch zeker niet omdat hij niet hard genoeg
schreeuwde.’ 39
De Zwolse politie lette niet alleen op het colporteren
van Cohen, maar ook op wat hij schreef.
In een van de afleveringen beledigde hij een politieagent.
Hij kreeg er in 1893 een maand gevangenisstraf
voor. Toen de cipier de deur van de gevangenis
aan de Menno van Coehoornsingel opende,
riep Cohen, onder hoerageroep van partijgenoten
‘Leve de sociale revolutie!’40
Zwolle en de Internationale
De socialistische beweging in Nederland is niet
los te zien van het socialisme buiten onze grenzen.
Een mijlpaal was de stichting op 28 september
1864 in Londen van de Eerste Internationale, een
internationaal verband van vakbonden. De rijen
van de socialisten waren allerminst gesloten. De
meningen bleven verdeeld, zodat er op 14 juli
1889 (honderd jaar na de bestorming van de Bastille)
in Parijs een Tweede Internationale werd
opgericht. De kwesties waarover de socialisten
discussieerden zouden nog lang de politieke agenda
bepalen: de keuze tussen de parlementaire weg
en revolutie, tussen vreedzame en niet vreedzame
politieke actie, maar ook de houding tegenover de
koloniale politiek en oorlogsvoering.
Tijdens de Tweede Internationale was besloten
1 mei te kiezen tot jaarlijkse Dag van de Arbeid, een
dag van internationale solidariteit van arbeiders.
Op donderdag 1 mei 1890 werd de dag op verschillende
plaatsen in Nederland gevierd, maar nog niet
in Zwolle.41 In de grote steden werd voor het eerst
de acht-urenleuze aangeheven en ook het achturenlied.
Van der Vegt die naast onderwijzer ook
zangmeester was, had het lied toch maar vast met
partijgenoten ingestudeerd. Het refrein luidde:
‘Acht uur! Acht uur!
Geen langer arbeidsduur!
Ten strijd! Komt allen op ten strijd!
Ten strijd voor acht uren arbeidstijd’ 42
Maar het ging om veel meer vond Van der Vegt:
‘Ons ideaal ging verder, wij wenschten den
opbouw van een nieuwe maatschappij, een maatschappij
van vrede, welvaart en broederschap,
doch niet tot stand gebracht met de waap’nen der
barbaren. Die maatschappij is niet bestaanbaar
zoolang de volk’ren in elkaar vijanden zien, zoolang
zelfs partijgenooten elkaar met alle ten dienste
staande middelen bestrijden.’43
De eerste Dag van de Arbeid in het Engelse Werk
In 1891 deden Louis Cohen, Marcus Spits, Pieter
Arnolli en M. Blankwater namens de Zwolsche
Arbeidersbond en de afdeling Zwolle van de
SDB een poging toestemming te krijgen voor een
Rechts: Adver

Lees verder