Zwols Historisch Tijdschrift
Zwolle tijdens de
Eerste Wereldoorlog
35e jaargang 2018 nummer 1 850 euro
Suikerhistorie
Van Orsouw Grote Markt 6
In 1943 dus precies 75 jaar geleden kwam de
28jarige Gerard van Orsouw uit Brabant naar
Zwolle en nam een banketbakkerszaak in de Diezerstraat
over Na achttien jaar in 1961 opende
hij op de hoek van de Grote Markt en Oude Vismarkt
een nieuwe zaak in het pand waar voor
die tijd de IJmuider vishandel gevestigd was Na
gedeeltelijke afbraak van het oude pand duurde
het nog maanden voordat de vislucht eruit verdwenen
was
Van Orsouw had zich met zijn banketbakkerszaak
annex lunchroom geen betere plek kunnen
wensen in het hart van de stad met prachtig
uitzicht op de Grote Markt In de lunchroom op
de eerste etage bracht Teun van der Veen twee
schilderingen aan die het verhaal vertellen hoe de
Zwollenaren aan de naam Blauwvingers gekomen
zouden zijn net als het suikerzakje Op 26 oktober
1961 was de feestelijke opening met als speciale
aanbieding een Turko Taart van 2 gulden voor
fl 150 zo genoemd vanwege de Turkse hazelnootjes
die erin verwerkt waren Later verkocht
Van Orsouw deze hemelse lekkernij als gebakje of
taart onder zijn eigen merknaam Orsolino een
begrip in Zwolle en wijde omgeving
In 1978 vond er een interne verbouwing plaats
waarbij de zaak grondig werd opgeknapt Latere
eigenaren van de zaak handhaafden de naam Van
Orsouw Na Polman werd Max van Dijk de eigenaar
Ondanks de mooie locatie en alle verkrijgbare
lekkernijen kwam in april dit jaar het bericht dat
Van Orsouw failliet verklaard is en overgenomen
wordt door de eigenaren van restaurant Vitos aan
de Grote Markt Er wordt een doorstart gemaakt
onder de naam Maxims De Orsolino zal straks in
het nieuwe concept een blijvende herinnering aan
de oude zaak vormen
2 jrg 35 nr 1 zwols historisch tijdschrift
Wim Huijsmans
Collectie ZHT
Van Orsouw in april 2018 Na 75 jaar zal deze vertrouwde naam op
de Grote Markt binnenkort tot het verleden behoren Foto Annt Bootsma
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 1 3
Suikerhistorie Wim Huijsmans 2
Zwolle tijdens de Eerste Wereldoorlog
Aflevering 4 en slot 19171918
De revolutie schijnt tot nader order afgelast
Jan van de Wetering 4
Late zijn ziel gebundeld worden
in het Eeuwige licht
De dood van Jozeph Troostwijk in 1943
Patric van Aalderen 29
De Zwolse lente
Dertig jaar wederopbouw door de camera
van Dolf Henneke Herman Aarts 35
Recent verschenen 45
Mededelingen 47
Auteurs 49
Voor u ligt het eerste nummer van de
35ste jaargang van het Zwols Historisch
Tijdschrift Ja de Zwolse Historische
Vereniging bestaat al weer 35 jaar En het gaat de
vereniging goed we hebben een kleine achthonderd
leden we leveren nu al decennialang een
wezenlijke bijdrage aan de Zwolse geschiedschrijving
in ons prachtige ZHT we hebben een hele
mooie website met nieuws fotos tekeningen
artikelen gedichten films en niet te vergeten een
quiz en we participeren in het Erfgoedplatform
het cultuurhistorische samenwerkingsverband
in Zwolle Wij bieden al 35 jaar de ruimte om historisch
onderzoek over Zwolle te publiceren en
wij hopen dat ook te blijven doen want wij willen
in de eerste plaats via tijdschrift en website die
steeds belangrijker zal gaan worden een podium
zijn waar dit mogelijk is
Zoals in dit nummer het schokkende en tragische
relaas over de Joodse onderduiker Jozeph
Troostwijk die het in 1943 niet meer uithield in
zijn onderduik en dat met de dood moest bekopen
Eerste luitenant Patric van Aalderen van de
Bergings en Identificatiedienst van de Koninklijke
Landmacht kwam dit verhaal op het spoor en
heeft het verder onderzocht
De ellende van de oorlog zelfs als je er niet
direct bij betrokken was wordt ook uitvoerig door
Jan van de Wetering beschreven in het vierde
en laatste deel van zijn serie over Zwolle tijdens
de Eerste Wereldoorlog Verder aandacht door
Herman Aarts voor de prachtige fotos van persfotograaf
Dolf Henneke geplaatst in de context
waarin ze gemaakt zijn Net als Aarts samen met
Adri van Drielen doet in het net verschenen boek
De Zwolse lente En tenslotte nog de rubrieken
Recent verschenen en Mededelingen Wij wensen
u veel leesplezier
Cover Gemobiliseerde soldaten in 19141918 in
het cafeetje van Elsemeuje met smokmuts van
Munster in Frankhuis Particuliere collectie
Redactioneel Inhoud
4 jrg 35 nr 1 zwols historisch tijdschrift
Zwolle tijdens de Eerste Wereldoorlog
Aflevering 4 en slot 19171918
De revolutie schijnt tot nader order afgelast
Jan van de Wetering
De eerste twee jaren van de oorlog was de
aandacht van de Zwollenaren vooral naar
buiten gericht geweest De komst van
honderden Belgische vluchtelingen en genterneerde
militairen had hen de ogen geopend voor
wat een oorlog teweeg kan brengen Het gevolg
was een explosie van hulpvaardigheid maandenlang
hadden ze met grote toewijding gezorgd
voor onderdak voeding kleding ja zelfs voor
vermaak en onderwijs voor de kinderen Maar
toen de Belgen in 1915 merendeels weer naar hun
woonplaatsen terug waren gekeerd en de genterneerde
militairen in grote kampen ver buiten
Zwolle waren ondergebracht veranderde het blikveld
van buiten naar binnen Vooral in de wintermaanden
die met name begin 1917 extreem koud
uitvielen steeg de nood onder het armere deel van
de bevolking Er was gebrek aan eten brandstoffen
kleding en ook aan iets vanzelfsprekends als
klompen voor de kinderen Wie geld had redde
zich nog wel Maar rijk of arm de stemming van
de Zwollenaren was eind 1916 in mineur
Wie bij de jaarwisseling hoopte op betere
tijden in het nieuwe jaar kwam bedrogen uit
Op 4 januari 1917 stelde de regering tot in detail
maximumprijzen vast voor levensmiddelen
pronksnijbonen kluiven gort eieren melk turf
petroleum zeep zout ja zelfs maatjesharing geen
product bleef onvermeld Dat was op zich een
prima maatregel omdat het de woekerprijzen die
sommige winkeliers voor hun producten vroegen
aan banden legde Maar niet alleen de prijzen werden
aan banden gelegd ook de hoeveelheden die
de Nederlanders konden kopen Zo mochten de
slagers maximaal 1 kilo vers gerookt of gezouten
De oorlog ging het vierde jaar in de slachting op de slagvelden was met geen pen te beschrijven Miljoenen
mannen werden in de kracht van hun leven opgeofferd als kanonnenvoer Maar al was Nederland er met
kunst en vliegwerk in geslaagd neutraal te blijven de strijd bleef ook hier niet zonder gevolgen Het Zwolse
echtpaar Teding van Berkhout1 schreef begin januari 1917 in een brief aan de Zwolse Courant Niet alleen
de oorlogvoerende landen zijn het die in hoogen nood verkeeren Ook in de meeste neutrale staten ook
in Nederland dringt de nood telkens sterker en zal de duurte de werkloosheid de ondervoeding en algemeene
levensinzinking met den dag sterkere afmetingen aannemen 2 Dat waren profetische woorden zoals
al spoedig zou blijken Duurte en schaarste van levensmiddelen zouden de Zwollenaren de laatste twee
oorlogsjaren in de greep houden En toen dan eindelijk in november 1918 de vrede kwam was Nederland
niet ver af van een revolutie zoals die zich in Rusland en Duitsland had voorgedaan De Zwolse socialisten
bliezen een stevig partijtje mee November 1918 zou een van de meest verbazingwekkende maanden uit de
geschiedenis van Zwolle worden
Niet alleen de prijzen
maar ook de hoeveelheden
die de burgers
mochten kopen werden
aan banden gelegd
Zwolse Courant
4 januari 1917
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 1 5
spek aan hun klanten verkopen daarmee werd
hamsteren tegengegaan Die hoeveelheden zouden
al gauw drastisch verder omlaag gaan Dat
was nu al te zien aan de lange rijen voor de winkels
als er weer een voorraad was aangevuld
Ingrijpend was de nieuwe broodregeling waarover
de Zwolse bakkers in januari vergaderden
De vrije verkoop van witbrood was beperkt omdat
door het gebrek aan veevoeder heel wat graan in
de voerbakken van de koeien en paarden terecht
kwam De bakkers legden zich neer bij de regeling
dat hun klanten slechts 4 ons brood per dag kregen
en dan alleen tegen afgifte van een broodbon
Ze moesten een hele administratie bijhouden
voor de op broodkaarten geplakte broodbonnen
De bakkers kregen namelijk net zoveel meel als
voor de bij hen ingeleverde bonnen nodig was3
Arbeiders konden omdat ze zware handenarbeid
verrichtten extra bruin of roggebrood bijslagbrood
krijgen Maar dat ging niet zomaar Ze
moesten met een door hun werkgever ondertekend
formulier naar huize Eekhout waar de uitreiking
van de aanvullingsbroodkaarten plaatsvond
Ze waren niet de enigen Uren en uren moesten de
aanvragers daar te midden van enorm gedrang in
de rij staan Zelfs de politie moest er af en toe aan
te pas komen om de orde te handhaven4
Schaatsen tegen de verveling
Wekenlange vorst van januari tot april 1917 leidde
even af van de dagelijkse zorgen De Zwollenaren
gingen massaal aan het schaatsen Naast wedstrijden
op de korte en lange baan was er veel belangstelling
voor een gekostumeerde historische
hardrijderij op de baan aan het Groot Weezenland
met onder andere een wedstrijd tussen zeeheld
Michiel de Ruyter zijn matrozen en vier statige
burgemeesters De bronzen medaille was beschikbaar
gesteld door Hare Majesteit de Koningin
Het waren andere tijden Zo organiseerde IJsclub
Zwolle op 12 februari een hardrijderij op schaatsen
voor dames en heren met als voorwaarde
Elke heer die wenscht mee te doen moet tevens
een dame aangeven terwijl later bij loting zal
worden uitgemaakt met welke dame moet worden
gereden De prijzen bestonden uit kunstvoorwerpen
5
Het ijsvermaak kwam erg gelegen voor het in
Zwolle gelegerde bataljon van de Landweer De
militairen verveelden zich mateloos Elk jaar weer
kwam er een nieuwe lichting bij om het land te
verdedigen tegen een vijand die nooit zou komen
Op alle strategische plekken langs de grenzen
maar ook langs rivieren als de IJssel waren manschappen
gelegerd
De legerleiding was creatief in het vinden van
een combinatie van militaire oefeningen en sport
Zo rukte op zaterdagmorgen 27 januari het gehele
bataljon uit voor een schaatswedstrijd over het
Apeldoorns Kanaal Het woord schaatswedstrijd
Schaatsen op het Klein
Wezenland nu Burgemeester
van Roijensingel
een paar jaar na de
oorlog Foto Eelsingh
collectie HCO
Aankondiging van
een schaatswedstrijd
Zwolse Courant eind
januari 1917
6 jrg 35 nr 1 zwols historisch tijdschrift
dekte de lading maar nauwelijks Eerst moesten
de soldaten van Zwolle via Hattem naar Vaassen
marcheren bijna 30 kilometer om na een uur
rust zo snel mogelijk terug naar Zwolle te schaatsen
Daar deden ze anderhalf uur over De tocht
kende nogal wat hindernissen Heen en terug
werden niet minder dan 46 bruggen en eenige
sluizen gepasseerd Om door omloopen geen
tijd te verliezen kropen de patrouilles op hun buik
liggend onder de bruggen door Om goed half
vier was de laatste van de vier patrouilles weer
binnen De manschappen zullen van dezen tocht
nog menige aangename herinnering behouden
schreef de verslaggever van de krant optimistisch6
De militaire schaatswedstrijden bleven niet
onopgemerkt Zelfs koningin Wilhelmina was
genteresseerd en vroeg waar die wedstrijden
gehouden werden omdat ze wel eens een kijkje
wilde nemen Maar ze behoorde tot teleurstelling
van de Zwolse Courant niet tot de toeschouwers
bij de wedstrijden van de Zwolse Landweer op de
ijsbaan aan het Groot Weezenland Het leidde tot
hilarische taferelen
Het opmarcheeren in meer gelederen het liggen
het opstaan en t zwenken zijn oefeningen die
men gemakkelijker op t land dan op t ijs uitvoert
Interessant was ook het opwerpen van stellingen
uit ijsblokken gebouwd door niet schaatsenrijdenden
Met pikhouwelen en lintzagen waren
hier telkens groepen van plusminus 15 man bezig
het materiaal voor den bouw te verzamelen en
daarna de blokken op te stapelen De schaatswand
kreeg een dikte van 125 meter Deze dikte is
namelijk voldoende om geweervuur af te weren
Na de koffie waren de brancardoefeningen
van de hospitaalsoldaten aan de beurt Twee paren
van hospitaalsoldaten reden eerst een baan om
het snelst verbonden daarna elk een gewonde op
een brancardslede De beenen van dezen moesten
gespalkt worden en vervolgens vloog men er van
door met de gewonden op de slede Vooral in de
baanbochten zwierde de brancard soms wel wat
bedenkelijk maar de gewonden kwamen toch
best over7
Er waren meer initiatieven om de verveling
onder de militairen te verdrijven Vier in Zwolle
gelegerde compagnien kregen zangles Er moest
een eind komen aan het zingen van verminkte
operettedeuntjes tijdens het marcheren vond de
legerleiding
Het werd serieus aangepakt Honderd propagandisten
uit het leger volgden een cursus in Den
Een damescoup tussen Zwolle en Kampen
Volgens een Reiziger moesten de in 1917 door de NederlandscheCentraal
SpoorwegMaatschappij afgeschafte damescoups op het lijntje Zwolle
Kampen weer in ere worden gesteld Want schreef hij Wij zouden het zr
gewenscht achten indien de autoriteiten eens een kijkje gingen nemen aan
den trein die Zondagavonds 950 van hier vertrekt Wat toch is het geval
Met dezen trein gaan militairen die in Kampen een cursus volgen weer
naar hun pensions terug geregeld zijn deeze heeren in een zr jolige stemming
bijvoorbeeld na afloop van een voetbalwedstrijd en wij zagen dikwijls
de overvolle coups z vol dat wij ons niet kunnen voorstellen dat vrouwen
en meisjes daar tusschen geplaatst kunnen worden POZC 16 mei 1917
De eeuwige post aan
de grenzen in deze
oorlogsprent van Jan
Sluijters parodieerde
hij de verveling van de
Nederlandse landstormers
tijdens de Eerste
Wereldoorlog De
Nieuwe Amsterdammer
14 augustus 1915
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 1 7
Haag om het geleerde vervolgens in praktijk te
brengen met behulp van de Zangbundel voor het
Nederlandsche Leger Het resultaat was ernaar
Enkele dagen geleden hebben de Zwollenaren
zich hiervan kunnen overtuigen toen de troep
opgewekt door de straten trok In pittigen marsch
terwijl de liederen tusschen de huizen opschalden
en de menschen verbaasd maar met een lach om
den mond het vreemde het leuke ervan genoten8
Zwolle in de kou en in het donker
Tijdens de laatste twee oorlogsjaren ontstond een
steeds nijpender gebrek aan kolen De toevoer uit
andere landen liep terug en de Limburgse mijnen
konden niet voldoende aan de vraag voldoen De
bevolking werd iedere winter weer gewaarschuwd
kolen te sparen om voorbereid te zijn op nog
strengere kou Eind 1917 werd de kolenvoorraad
kritiek De regering voerde daarom een distributiesysteem
in dat afhankelijk was van de grootte
van de woning Er waren onder de bevolking veel
klachten over de kwaliteit van de kolen Ze waren
groter en grover dan men gewend was De Brandstoffencommissie
te Zwolle vond dat men in deze
moeilijke tijd de kachel moest aanpassen aan de
brandstof en niet andersom zoals in normale tijden
gebruikelijk was Met enige aanpassingen van
de kachelpijpen konden de Zwollenaren prima
grove kolen of zelfs turf gebruiken schreef de
commissie9
Omdat de Elekriciteitsfabriek IJsselcentrale
aan het Almelose Kanaal de Zwolse Gasfabriek
en de Watertoren steeds grotere tekorten aan
steenkolen kregen moesten de Zwolse burgers
winkeliers en bedrijven ook bezuinigen op het
gebruik van elektriciteit gas en water Het meest
ingrijpend was de bezuiniging op het gebruik
van kook en lichtgas In februari 1917 voerde
de regering de verplichte lichtbesparing in De
gemeente Zwolle gaf nadere voorschriften Om te
beginnen werd de straatverlichting gaslampen
met een kwart ingekrompen en na tien uur zelfs
geheel gebluscht Verder werd de verlichting van
uitstalramen etalages verboden en de winkels
mochten na tien uur s avonds nog maar n licht
laten branden Hetzelfde gold voor koffiehuizen
cafs kroegen slijterijen en kapsalons In fabrieken
kantoren en werkplaatsen uitgezonderd
bakkerijen mocht geen licht branden vr zeven
uur s morgens en na zeven uur s avonds10
Deze maatregelen zetten Zwolle zeker in de wintermaanden
in het duister Een verslaggever van
de Zwolse Courant ging een paar dagen later naar
de gevolgen kijken In beeldende bewoordingen
gaf hij een prachtig kijkje in het Zwolle van honderd
jaar geleden
Indien er n ding in staat is om te bewijzen
dat de mensch aan alles went dan is het zeker deze
door den kolennood verordonneerde duisternis
die sinds eenige avonden over den stad hangt Had
men enkele jaren geleden een voorstel durven
doen om in een stad als Zwolle des avonds geen
enkele straatlantaarn te laten branden en bovendien
van zes uur af geen gloeikousje of electrisch
peertje te laten schitteren in de winkels men zou
u in meer of minder beleefde termen onder t oog
hebben gebracht dat in een maatschappij als de
onze alleen verstandige voorstellen de moeite van
het aanhoren waard zijn Thans draaien wij
De Zwolse sigarenwinkeliers waarschuwden hun klanten behalve op zaterdag
waren de sigarenmagazijnen voortaan vanaf negen uur s avonds gesloten De
Zwolse banketbakkers sloten zich hierbij aan maar gaven er wel een iets andere
draai aan De wat vroegere sluiting was ten eerste ter besparing van brandstoffen
ten tweede in het belang van het personeel en ten derde ter bevordering van
de zondagsrust Zwolse Courant 10 februari 1917
8 jrg 35 nr 1 zwols historisch tijdschrift
om zes uur s avonds gehoorzaam de lichten in
de winkels uit thans laveeren wij door donkere
straten waar voorbijgangers langs ons schuiven
als ships that pass in the night en toch stort de
wereld niet in elkaar toch gaat de handel voort
toch beweegt een menschenstroom door de winkelstraten
als voorheen en zelfs verliezen wij ons
goed humeur niet als wij in de duisternis struikelen
over een vergeten vuilnisbak die omgekeerd
op het trottoir ligt
We hebben er gisteravond bij onze rondwandeling
eens in t bijzonder op gelet hoe men zich in
de winkels weet te behelpen en daarbij deden we
dadelijk al n ondervinding op dat er een verbazingwekkende
verscheidenheid bestaat in het artikel
petroleumlamp We hebben ze zien hangen
groote koperen lampen met dikbuikige glazen
waarin een breede gele vlam zoo rustig te schitteren
stond als ware het een vuurtorenlicht dat
zijn stralen uitzendt in donkeren nacht maar ook
kwamen we winkels voorbij waar een sputterend
schemerlampje schaduwen deed spelen in alle
hoeken en t geheel overgoot met een Rembrandtiek
licht waarin de voorwerpen vervaagden tot
dingen die men meer raden dan zien kon
Maar er zijn ook straten waar geen winkels zijn en
daar hangt grauwe somberheid tusschen de huizen
en vreemd doet dan aan de lichtplek van een
venster waardoor de neergelaten gordijnen nog
een lichtschemer naar buiten wordt geworpen In
de verte hoort men een handwagen aan komen
ratelen en de lantaarn die de bestuurder in de
hand draagt geeft door zijn schommelende beweging
den indruk als dobberde er een scheepje met
een licht in den mast op de golven De voetgangers
gaan u voorbij donkere gedaanten als waren zij
allen gehuld in zwarte dominos een lange zwarte
mantel jvdw11
Kindervoeding
Ondertussen werd de situatie van de kinderen uit
behoeftige gezinnen er niet beter op De Commissie
Kindervoeding deelde mee dat er in gebouw
Concordia aan de Ossenmarkt vroeger de Atlas
Een gaarkeuken waar
kinderen in de rij
staan voor wat eten
een aquarel van Pieter
Dupont gemaakt voor
1911 Internet
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 1 9
dagelijks aan gemiddeld honderdvijftig kinderen
eten werd verstrekt met een afwisselend menu
van meelspijs gestampte pot erwten en bonensoep
De commissie had geen geld genoeg om
de kinderen in de wintermaanden klompen te
kunnen geven en dat was ellendig Men kijke de
klompen maar eens na die bij t binnenkomen in
t lokaal worden uitgetrokken en op de klompenrekken
een plaats krijgen Ja het is het bestuur ter
oore gekomen dat er kinderen zijn die niet aan de
maaltijden kunnen deelnemen omdat zij geen
klompen hebben12
Doelstelling van de commissie was het verstrekken
van een warm maal in de koudste wintermaanden
aan het schoolgaande kind van den
arme om daardoor het onderwijs beter te doen
gedijen De commissie weerlegde het bezwaar
dat de maaltijden aan de kinderen van armen
buitenshuis werden verstrekt en dat daardoor de
gezinnen uit elkaar gerukt werden Met het bonnensysteem
was immers misbruik mogelijk zodat
het eten niet bij de kinderen maar bij de volwassenen
terecht kon komen Door huisbezoek kon de
commissie ervoor zorgen dat uitsluitend kinderen
die het nodig hadden de maaltijden ook werkelijk
kregen13 Eind 1917 ging de Commissie Kindervoeding
gebruik maken van de Centrale Keuken
van de gemeente zie verderop in dit artikel14
Vleesloze dagen
Door de oorlog gingen steeds meer boeren zich
richten op de export van landbouwproducten
naar het buitenland omdat ze daar grotere winsten
mee konden behalen Maar de schuld lag ook bij
de Nederlandse overheid de regering was met
de tegen elkaar strijdende partijen Engeland en
Duitsland overeengekomen dat in ruil voor onder
andere brandstof beide landen elk een kwart van
de Nederlandse aardappeloogst kregen15 Voor
Nederland zelf was deze ontwikkeling desastreus
Brood vlees en aardappelen werden schaars en
voor arbeidersgezinnen onbetaalbaar In 1917
riep de regering de bevolking op om zelf gewassen
te gaan verbouwen Eigen grond was niet strikt
noodzakelijk volkstuintjes voetbalvelden en
zelfs bermen waren ook geschikt Een paar weken
Ook in de overdekte
vishal op het Rodetorenplein
werd tijdens de
Eerste Wereldoorlog het
in de Centrale Keuken
op de Nieuwe Markt
bereide eten uitgedeeld
Collectie HCO
10 jrg 35 nr 1 zwols historisch tijdschrift
later moest de Commissie inzake Voedselverbouw
waarschuwen dat sommige Nederlanders
het advies wat al te enthousiast hadden opgevat
Zelfs in bloemperken en onder de bomen van
kleine stadsparken werden bonen en aardappelen
gepoot op plekken die zo beschaduwd waren dat
er niets wilde groeien Elke gemeente in Nederland
kreeg afhankelijk van het aantal inwoners een
bepaald quotum aan aardappelen toebedeeld Het
was vervolgens aan de gemeenten om die aardappelen
op eerlijke wijze onder de bevolking te verdelen
door de uitgave van aardappelbonnen
De oplossing moest zo lang de oorlog duurde
in een andere hoek gezocht worden In de Zwolse
Courant verschenen wekelijks artikelen onder
de titel Bezuiniging in de Keuken van Martine
Wittop Koning zodat de Zwolse huisvrouwen
konden leren hoe ze met bescheiden middelen
een voedzame maaltijd op tafel konden zetten
Dat wilde zeggen minder aardappelen in die tijd
volksvoedsel nummer n en minder vlees Zo
schreef zij We zijn daarmee reeds z ver dat we
3 4 dagen per week den aardappel schrappen
namelijk n dag omdat we er een voedzame soep
voor in de plaats stellen n dag omdat we ons
met bruine boonen capucijners of groene erwten
behelpen n twee dagen omdat we tot een rijstgerecht
onze toevlucht nemen16
Vooral in arbeidersgezinnen was de weerstand
tegen het verminderen van aardappelen en vlees
groot De Amsterdamse wethouder Wibaut citeerde
een paar volksvrouwen die hij adviseerde rijst
in plaats van aardappelen te eten Rijst mijnheer
Als ik mijn vent s middags rijst voorzet krijg ik
op mijn donder Ik ook zei een tweede vrouw17
De Centrale Keuken aan de Nieuwe Markt
Er moest iets gebeuren aan de voedselschaarste
In februari 1917 nam de Zwolse afdeling van de
Vereeniging van Huisvrouwen het initiatief tot
het oprichten van een Centrale Keuken De vereeniging
stelt zich voor op ruime schaal te kunnen
bevorderen de vervanging van den aardappel als
hoofdbestanddeel der warme maaltijden door
In mei 1918 verscheen
het OorlogsKookboek
Eenvoudige handleiding
van smakelijke
voedzame gerechten en
vleeschloze schotels uit
de thans beschikbaar
zijnde levensmiddelen
met praktische ervaring
samengesteld door
een Hollandsche huisvrouw
Hier een recept
voor het maken van
schijngehakt Collectie
auteur
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 1 11
andere voedingsmiddelen zoals rijst en bonen
jvdw die minder schaarsch zijn op dit oogenblik
De Centrale Keuken was bestemd voor gezinnen
van kleine ambtenaren weduwen en gepensioneerden
Dat wil zeggen niet voor de chte
armen van Zwolle Die konden al vanaf de jaren
zeventig van de negentiende eeuw gebruik maken
van de maaltijden en onderdak van de Zwolsche
Gaarkeuken aan het Bethlehems Kerkplein
34 Dat de Centrale Keuken noodzakelijk werd
geacht laat zien dat armoede zich ten gevolge van
de oorlog niet meer beperkte tot de onderste laag
van de samenleving Al in de eerste week na opening
werden 1244 porties warme spijs uitgereikt
tegen inlevering van voedselbonnen De maaltijden
konden worden opgehaald of tegen 3 cent
per persoon extra door loopers worden thuisbezorgd
Er was ook een afhaalplek in Volkskoffiehuis
de Ster aan de Vechtstraat 27 Het eten werd
aangevoerd in grote ketels die weer in hooikisten
geplaatst werden een beproefde manier om eten
warm te houden18
Op 8 juni werd de Centrale Keuken om onbekende
redenen gesloten Maar niet lang daarna
nam de gemeente Zwolle het tot dan toe particuliere
initiatief over Daar was ook alle reden toe
De levering van kookgas was inmiddels dusdanig
beperkt dat het voor arbeidersgezinnen bijna
onmogelijk was nog op gas te koken De gemeente
nam geen halve maatregelen Er kwam een
nieuwe locatie op de Nieuwe Markt de vroegere
Botermarkt werd de markthal die nauwelijks
meer werd gebruikt voor de verkoop van boter
en eieren van wanden voorzien Gunstige bijkomstigheid
was de nabijheid van de kelders van
het Reventer het Refter waar de voedingsmiddelen
en brandstoffen konden worden opgeslagen
Voor de keuken schafte de gemeente twee
enorme ketels van 1500 liter aan zodat dagelijks
4000 maaltijden konden worden gekookt In de
toekomst zou zelfs het dubbele mogelijk zijn De
koks in vaste dienst gingen gebruikmaken van
stoom geproduceerd door de oude ketel van een
bemalingsmachine in Katwolde De grootschalige
opzet blijkt ook uit het vele personeel Naast twee
koks nam de gemeente twaalf medewerkers in
dienst die dienstkleding kregen en eigen werkruimten
Mej CG Weenink werd als directrice
aangesteld Zes dagen per week werd er gekookt
op twee dagen soep twee dagen aardappelen met
vlees en groente en twee dagen zonder vlees maar
wel met extra vet Kortom in grote lijnen conform
de aanbevelingen van de oorlogskookboeken De
maaltijden kostten 125 cent per portie
Een weekmenu van de
Centrale Keuken in mei
1917 drie dagen per
week geen vlees en voor
veel Zwolse gezinnen
kennismaking met producten
als rijst Zwolse
Courant 6 mei 1917
De overdekte boterhal
op de Nieuwe Markt
rond 1905 Collectie
HCO
12 jrg 35 nr 1 zwols historisch tijdschrift
Op 30 oktober 1917 werd de Centrale Keuken
geopend door burgemeester Van Roijen in aanwezigheid
van raadsleden en de besturen van de
Zwolse vakorganisaties De Zwollenaren konden
de drie volgende dagen de keukens bezichtigen
Iedereen realiseerde zich dat er iets bijzonders in
Zwolle was gerealiseerd Of zoals de verslaggever
van de Zwolse Courant het verwoordde Nog
staan wij enigszins vreemd tegen een inrichting
als deze Het eigen potje koken is iets heiligs voor
de Hollandsche huismoeder en slechts uit nood
gaat zij ertoe over dit aan anderen over te laten
Het is echter te voorzien dat deze nood in den
aanstaanden winter over breede linie aanwezig zal
zijn en het zou wel eens kunnen als het met den
brandstoffenvoorziening eens niet naar wensch
ging dat een groot deel der bevolking op de keuken
was aangewezen19
De bezichtiging van de Centrale Keuken trok
drommen nieuwsgierigen die volgens de krant aanvankelijk
argwanend maar absoluut overtuigd naar
huis gingen Vanaf de eerste dag stonden er lange
rijen op de Nieuwe Markt om een pan erwtensoep
in ontvangst te nemen tegen inlevering van een
distributiekaart Het was voor veel Zwollenaren een
bezienswaardigheid die ze niet wilden missen In
stipte orde kwamen de afnemers binnen werden
vlug bediend en verdwenen door een andere deur
De lange rij van vrouwen mannen en kinderen
giechelende dienstmeisjes die nog wat onwennig
rondkeken kortte vlug in de bediening verliep vlot
van stapel De Zwollenaren die van deze goedkope
maaltijden gebruik wilden maken konden de maaltijden
ophalen aan de Nieuwe Markt of in n van de
drie schoollokalen in de wijken20
Steeds nijpender werd het gebrek aan levensmiddelen
ten gevolge van de Engelse blokkade van
schepen in de Noordzee en door de duikbotenoorlog
van de Duitsers die ook niet militaire
schepen torpedeerden De Zwollenaren werden
gemaand zelfs zuinig te zijn met de overblijfselen
van maaltijden zoals aardappelschillen en
koolbladeren Want Vroeger konden wij ons de
weelde van deze verspilling veroorloven doch
thans nu er zon nijpend tekort is aan veevoeder
Bij de reconstructie van
de Nieuwe Markt in
2011 is ter herinnering
aan de boterhal die ooit
op deze plaats stond een
transparante ijzeren
constructie geplaatst
Foto Jan van de Wetering
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 1 13
en alles in het werk moet worden gesteld om
daarin te voorzien is het teloorgaan van al deze
nog zoo goed bruikbare resten ontoelaatbaar De
gemeentereiniging ging twee maal per week met
karren door de stad rijden om dit afval te verzamelen
Uitsluitend voor veevoeder stond er met
grote letters op de wagens De opbrengst werd
aan de veehouders in de omgeving van Zwolle
verkocht21
Het voedselgebrek was overal merkbaar Centrale
Keuken of niet iedereen deed zijn uiterste
best aan levensmiddelen te komen Als er een
lading aardappelen in Zwolle aankwam dan werden
de karren bestormd door huisvrouwen en
dienstmeisjes Hetzelfde was het geval bij melk
De boeren verkochten veel meer melk dan vroeger
aan de boterproducenten omdat dat door
de export naar Duitsland veel meer opbracht
Het gevolg was dat de Zwolse melkventers hun
klanten niet meer konden bedienen Als ze met
de ene klant bezig waren haalde de andere achter
hun rug om melk weg In februari 1918 gingen
De voedselschaarste was een landelijk probleem in de jaren 19141918 Hier een
cynische verbeelding van de stokkende voedseltoevoer naar Nederland door Albert
Hahn in het politieksatirische weekblad De Notenkraker de zondagsbijlage van het
door de SDAP opgerichte dagblad Het Volk juni 1916 Collectie auteur
Het gebrek aan graan voor de productie van brood
was om het zo te zeggen koren op de molen van
het Zwolsch Drankweer Comit Tijdens een vergadering
in januari 1918 werd fijntjes naar voren
gebracht hoe het graan in de stokerijen verspild
werd terwijl de honger voor de deur stond Erger
nog een gezonde drank als melk werd door de regering
streng gerantsoeneerd terwijl de alcohol onbelemmerd
voortging de volkskracht te vernietigen
Site Geheugen van Nederland
14 jrg 35 nr 1 zwols historisch tijdschrift
de melkventers van de Eendracht in staking door
het steeds verder stijgende melktekort In januari
was het tekort nog 1100 liter een maand later al
1800 liter Aan de staking kwam pas een eind toen
de directie van de melkfabriek erin slaagde extra
melk van boeren uit de omgeving van Hasselt aan
te voeren22
De arbeidersbeweging
Vanaf de jaren negentig van de negentiende eeuw
was de arbeidersbeweging sterk in opkomst
In zijn algemeenheid was de verbetering van
de levensomstandigheden van de arbeiders de
belangrijkste doelstelling Om dat te realiseren
maakten de socialisten zich sterk voor de invoering
van het algemeen kiesrecht Arbeiders en
andere minvermogenden konden hun stem
namelijk niet uitbrengen omdat het stemrecht
gekoppeld was aan een bepaald inkomen Pas eind
1917 werd het algemeen kiesrecht voor mannen
ingevoerd Daarna ging het snel de belangrijkste
socialistische partij de SDAP Sociaal Democratische
Arbeiders Partij groeide fors ook in Zwolle
In 1913 waren er nog maar twee raadsleden van
de SDAP maar in 1917 werd winst verwacht en
terecht zoals zal blijken Fractieleider en woordvoerder
van de Zwolse afdeling van de SDAP was
JE Jos Vogt 18821954 de eigenaar van een
electrische drukkerij in de Sassenstraat23
De socialisten ook in Zwolle waren sterk
gekant tegen het militarisme Door de vreselijke
uitwassen van de Eerste Wereldoorlog werden
ze alleen maar bevestigd in hun mening dat het
kapitalistische systeem dat volgens hen oorzaak
was van de oorlogsvoering omver moest worden
geworpen De vraag was op welke manier De
SDAP was daarin sterk verdeeld maar had nog
voor de oorlog nadrukkelijk de weg van de parlementaire
democratie gekozen Partijgenoten
die het daar niet mee eens waren hadden zich in
1909 afgescheiden en de SDP opgericht waar later
de Communistische Partij Holland en nog weer
later de Communistische Partij Nederland uit zou
voortkomen SDAP en SDP vlogen elkaar tijdens
de oorlog voortdurend in de haren zeker toen in
Rusland in 1917 de revolutie uitbrak moest de
Nederlandse arbeidersbeweging het Russische
voorbeeld volgen of niet Maar eerst hadden de
socialisten en met hen de vakbonden iets
anders om zich mee bezig te houden de slechte
economische toestand en de vooral de ontoereikende
levensmiddelenvoorziening
Fractieleider Vogt ging voorop in de strijd hij
was niet op zijn mondje gevallen en schuwde zelfs
Verkiezingsaffiche
voor de SDAP door
Albert Hahn jr uit
192021 Het affiche
werd gebruikt bij de
verkiezingen van 1922
Internet
Wat gebeurde er nog meer in 1917
Het jaar 1917 was in Zwolle niet anders dan in de andere steden van ons
land verzuchtte de Zwolse Courant Ook hier stond alles in het teken van
distributie distributie en nog eens distributie en in dat soort tijden was alles
gericht op het behouden van onze volkskracht Dat het vertrouwen in de toekomst
niet verloren was bleek uit de plannen voor de bouw van een brug over
het Katerveer die inmiddels door de Eerste en Tweede Kamer waren goedgekeurd
Ook was er zowel in november als in december een grote overstroming
geweest maar de krant deed dat laconiek af als business as usual ondanks
dat de lage delen van de stad blank stonden vijf bruggen onbegaanbaar
waren en talloze Zwollenaren met bootjes door de straten voeren
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 1 15
demagogische middelen niet onder het motto
alles voor de goede zaak Op 26 maart 1917 kreeg
hij een groot aantal arbeidersvrouwen zover om
op de tribune in de raadszaal plaats te nemen
Daar behandelde de raad een voorstel van het
Zwolse Duurtecomit om de prijzen van rijst en
aardappelen te verlagen Vogt had de vrouwen
aangeraden Ga naar de publieke tribune en zie
wie je belangen behartigt en hoe er over je wordt
beslist Met succes de tribune zat vol tot ontsteltenis
van de burgemeester Van Roijen en de conservatieve
partijen Maar bij nader inzien vond
de burgemeester de aanwezigheid van de arbeidersvrouwen
nog niet zo slecht want hij had de
indruk dat ze wel wat eenzijdig waren voorgelicht
door Vogt Die kreeg vervolgens de volle laag van
de burgemeester U moet die menschen niet hier
sturen ook niet naar Den Haag Stuur ze maar
naar Berlijn en naar Londen dr zit de knoop
Vogt gaf geen krimp en betoogde dat de toestand
met de dag hopelozer werd De normale prijs
voor aardappelen was zestig zeventig cent per
hectoliter en ze kostten nu al vier gulden vijftig
Bovendien waren ze zo slecht dat de boeren ze nog
niet eens aan hun vee zouden willen geven De
vrouwen op de tribune begonnen zich te roeren
toen de voorzitter van de levensmiddelencommissie
Potasse opmerkte dat het met die prijzen wel
mee zou vallen want dat was volgens hem met de
brandstoffen ook het geval geweest Niemand in
Zwolle heeft in de kou gezeten zei hij Wel waar
wel waar riepen de vrouwen op de tribune Door
alle tumult kwam het die middag niet tot een
besluit24
Op 16 april stond de verlaging van de aardappelprijzen
voor de tweede keer op de agenda
En weer zat de tribune van de raadszaal vol met
arbeidersvrouwen en weer ging Vogt in de aanval
Hij wees erop dat directeur van het levensmiddelenbedrijf
Potasse de goede aardappelen doorverkocht
aan zijn personeel terwijl de arbeiders
aardappelen kregen die stonken Het antwoord
van Potasse maakte de stemming er niet beter op
Wat zou dat dan nog zei hij En zo verschoof
de verhitte discussie naar de eetbaarheid van de
aardappelen Burgemeester Van Roijen sloot af
met de woorden Alles wat eetbaar is moet gegeten
worden Gebeurt dat niet dan komt men voor
absoluut gebrek te staan Het voorstel voor verlaging
van de aardappelprijzen werd met 16 tegen
6 stemmen afgewezen Een nederlaag voor Vogt
maar achteraf gezien ook weer niet De harten van
de vrouwen op de tribune had hij veroverd25
Jos Vogt 18821954
in 1929 Collectie Tini
van der LaanVogt
Mededeling in de Zwolse
Courant van het
Bureau van Levensmiddelen
december 1917
16 jrg 35 nr 1 zwols historisch tijdschrift
De Zwolse aardappelkwestie kwam niet uit de
lucht vallen In juli 1917 vond in Amsterdam het
zogenoemde aardappeloproer plaats Al dagenlang
waren er geen aardappelen in de winkels
meer te krijgen terwijl die wel naar het buitenland
werden vervoerd Het verpauperde deel van het
volk nam het recht in eigen hand Hele wagonladingen
aardappelen werden door woedende
Amsterdammers leeggeroofd En ook hier waren
het arbeidersvrouwen die zich lieten horen Nog
meer plunderingen volgden en de actievoerders
wierpen barricaden in de straten op Het leek op
een revolutie Het leger werd ingeschakeld om
de volksopstand neer te slaan in twee dagen tijd
waren er vijf doden en meer dan honderd gewonden
te betreuren Hoofdcommissaris Roest van
Limburg noemde drie oorzaken voor de uitbarsting
van de volkswoede de gebrekkige voeding
het zedelijk verval ten gevolge van de oorlogssituatie
en het opruien door revolutionaire en anarchistische
stromingen De gebeurtenissen bleven
in het achterhoofd zitten van de gevestigde orde
maar ook van de socialisten Het was een eerste
waarschuwing van wat er kon gebeuren als het tij
niet keerde26
Het was in deze maanden dat Vogt op verkiezingstournee
ging niet alleen in Zwolle maar
ook in Zwollerkerspel Hij had samenwerking
gezocht met de VrijzinnigDemocraten een partij
van progressieve liberalen die net als de SDAP
voorstander was van algemeen kiesrecht voor
mannen en vrouwen Samen met vertegenwoordigers
van deze partij sprak Vogt op 15 juli dus
slechts twee weken na het aardappeloproer op
een openluchtvergadering op het Rodetorenplein
Hij wees onder andere op de verdrukking van het
openbaar onderwijs en op de ongelooflijk treurige
woningtoestanden in de Waterstraat en buiten de
Kamperpoort De tijd was rijp voor een grote verkiezingswinst
Die maand veroverde de SDAP 5
van de 23 zetels en in september werd Vogt aangesteld
tot wethouder van Publieke Werken Hij zou
nog vele jaren leider van de Zwolse afdeling van de
SDAP blijven27
Ook in 1918 organiseerde de SDAP in Zwolle
bijeenkomsten over de schaarste en duurte van
de levensmiddelen meestal in Concordia aan
de Ossenmarkt en bij goed weer op het Vogeleilandje
in het Engelse Werk Onder druk van de
partijleden groeide de actiebereidheid De woordvoerders
waaronder weer Jos Vogt stuurden
meer en meer aan op een klassenstrijd Tijdens
een duurtebetoging in Zwolle op 17 februari
1918 riep de socialistische gewestelijke voorman
Dijkgraaf uit Almelo dat het armelijke volk lijdt
terwijl de bourgeoisie zich van alles kan permitteren
Een daverend applaus klonk op Hij hekelde
Vrouwen in de rij voor
een aardappelhandel in
Amsterdam juli 1917
Internet
Het aardappeloproer in
Amsterdam juli 1917
Internet
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 1 17
het standpunt van de bezitters Ze dringen aan
op vermindering van voedselgebruik noemen
vleesch en melk luxeartikelen en zeggen onder
meer dat arbeiders hun geld verdrinken De toon
was gezet De heersende klasse zou in de Tweede
Kamer de SDAP tegenover zich vinden en de partij
zou in de toekomst geen enkel middel schuwen
om te krijgen wat nodig was desnoods met een
algemene werkstaking zo sloot Dijkgraaf met een
daverend slotakkoord af Het waren omineuze
woorden zoals aan het eind van de oorlog zou
blijken28
Wij vragen meer eten
In juni 1918 gingen de Zwolse socialisten tot
actie over Ondanks alle maatregelen bleef het
voedsel te duur en te schaars De Zwolse afdeling
van de SDAP de Socialistische Vrouwenclub
het Duurtecomit en de afdeling Zwolle van de
Metaalbewerkers organiseerden op 17 juni een
grote demonstratie voor een betere levensmiddelenvoorziening
De oproep tot de demonstratie
ging niet via een oproep in de krant maar zoals
gebruikelijk via het interne circuit van de deelnemende
partijen Om elf uur verzamelde zich een
menigte van vierduizend Zwollenaren voor het
stadhuis waaronder zevenhonderd arbeiders van
de Centrale Werkplaats van de Spoorwegen De
politie verbood de demonstranten hun borden
met de leuze Wij vragen meer eten omhoog te
houden Een afvaardiging van het Duurtecomit
Tekening van Albert Hahn voor het algemeen kiesrecht
voor mannen en vrouwen in De Notenkraker
van september 1916 Collectie auteur
Advertentie in de
Zwolse Courant van
23 januari 1917
18 jrg 35 nr 1 zwols historisch tijdschrift
en twee raadsleden mochten naar binnen voor
een gesprek met locoburgemeester Franssen Van
Roijen was afwezig en SDAPwethouder Jos
Vogt Het resultaat was dat de arbeiders die week
een extra rantsoen rijst kregen twee keer gratis
avondeten uit de Centrale Keuken en een aanzienlijke
verlaging van de gasprijzen Zonder al te veel
commotie ging de menigte weer naar huis
Nog diezelfde dag organiseerde de SDAP een
discussieavond over de gebeurtenissen De zaal
zat zo vol dat vele belangstellenden er niet in konden
De vergadering werd geopend door Helmich
van der Vegt n van de Twaalf Apostelen die
samen met Troelstra in 1894 in de Atlas aan de
Ossenmarkt de SDAP had opgericht en dus een
Zwolse socialist van het eerste uur was De discussie
was fel Ook Dijkgraaf sprak de menigte toe en
wreef de christelijke partijen in dat zij de arbeiders
van het socialisme probeerden af te houden alsof
het gaat voor of tegen den Christus Voor alle aanwezigen
was duidelijk dat de demonstratie van die
dag een voorbode was voor nog veel meer actie29
Een mannenregering loopt uit op een catastrofe
Tegen de achtergrond van de Eerste Wereldoorlog
werd nog een geheel andere strijd gevoerd
die voor het algemeen vrouwenkiesrecht Ook in
Zwolle was een afdeling van de Vereniging voor
Vrouwenkiesrecht die regelmatig propagandaavonden
organiseerde Bijvoorbeeld op 14 juni
1917 Een schitterende lenteavond in het Katerveerhuis
een vroolijk strijkje openden de gelegen
Helmich van der Vegt
18641944 Internet
Zwolse Eenheidsworst
In 1918 was vlees zo schaars geworden dat de regering ingreep
Op 25 maart 1918 werd de rantsoenering van vlees ingevoerd
Iedere Nederlander had nog slechts recht op drie ons vlees per
persoon per week voor wie dat kon betalen tenminste Maar daar
bleef het niet bij Alle vlees ging door de gehaktmolen 10 procent
varkensvlees en 90 procent rundvlees waaronder veel slachtafval
Na toevoeging van suiker zout en kruiden werd daar worst van
gemaakt en omdat de samenstelling altijd gelijk was kreeg het de
naam eenheidsworst Het product kreeg al gauw een slechte naam
onder de bevolking en al bestaat de worst tegenwoordig niet meer
de uitdrukking eenheidsworst heeft nog steeds een negatieve
betekenis
Maar slechte naam of niet voor Zwolle was de invoering van
de eenheidsworst goed nieuws want door het eerder door de regering
ingestelde slachtverbod alleen met een ontheffing van de
burgemeester mocht er nog geslacht worden hadden de Zwolse
slachterijen minder te doen Door de nieuwe maatregel kon een
vijftigtal slagers en gezellen aan het werk in de slachterij van de
firma Letter en De Munnink aan de Ketelkolk in Frankhuis en
in de tijdelijke slachterij aan de Friese Wal Voordeel was ook dat
alle afval van de geslachte dieren voor consumptie in de gemeente
Zwolle was bestemd de worsten zelf kwamen in het hele land
terecht Het bloed dat bij de slacht vrij kwam ging naar de Centrale
Keuken op de Nieuwe Markt waar de koks het verwerkten
tot een deugdelijk voedingsmiddel Ook Joodse Zwollenaren
aten eenheidsworst de Joodse broers Abraham en Izaac Marcus
produceerden in hun slagerijslachthuis koshere eenheidsworst
De slagerij was sinds 1908 gevestigd aan de Diezerstraat 22 het
slachthuis in een oud pand genaamd Yn it Fryscke Slachthuws
aan de Oude Vismarkt 1348
Spotprent in De Notenkraker van Albert Hahn op de eenheidsworst
mei 1918 Collectie auteur
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 1 19
heid het nuttige met het aangename te vereenigen
en het ontbrak dan ook niet aan belangstelling
Spreekster die avond was niemand minder dan
Aletta Jacobs de eerste vrouw in Nederland die
toegang kreeg tot een universiteit en n van de
belangrijkste activisten in de strijd om het vrouwenkiesrecht
Tijdens haar lezing in Zwolle legde
ze een direct verband tussen de oorlog en de vrouwenstrijd
Toch heeft die oorlog dit lichtpuntje
dat vele voormalige tegenstanders van het vrouwenkiesrecht
jvdw vooral onder de mannen
erkennen dat een eenzijdige mannenregeering
niet goed is en noodzakelijk moet uitlopen op een
catastrophe 30
In november organiseerde de vereniging een
bazaar in de Harmonie aan de Grote Markt De
verslaggever van de Zwolse Courant verloor in zijn
enthousiasme de doelstellingen van de vereniging
een beetje uit het oog Er werd gekegeld dat t een
lust was over de werptafel vlogen de ringen naar
de te verwerven prijzen gretige armen woelden
in de grabbelton het rad van avontuur stond niet
stil en bij den versierden hoepel verdrongen de
liefhebbers elkaar om geblinddoekt te worden en
met de schaar hun geluk te beproeven Door de
dichte menigte bewogen zich bevallige ventsters
Aletta Jacobs 1854
1929 Internet
In 1917 werd het passief kiesrecht voor vrouwen in de
grondwet opgenomen Maar de strijd ging door voor
het actief kiesrecht Prent uit De Notenkraker van september
1918 door Albert Hahn jr Collectie auteur
Aletta Jacobs is in de
strijd voor het vrouwenkiesrecht
meerdere
keren in Zwolle geweest
Hier op een bijeenkomst
van de Zwolse afdeling
van de Vereeniging voor
Vrouwenkiesrecht in de
Grote Zaal van de Buitensociteit
op 14 mei
1916 Aletta Jacobs is
de derde van links aan
de tafel op het podium
Foto Vereenigde Fotobureaux
Amsterdam
20 jrg 35 nr 1 zwols historisch tijdschrift
met allerlei zoetige waren en wie al den aanblik
van taart of gebakjes of appelbollen mocht
kunnen weerstaan moest bezwijken voor de
onweerstaanbaarheid van haar die ze aanboden en
aanprezen31 Datzelfde jaar nog werd het passief
stemrecht voor vrouwen in de grondwet opgenomen
In 1919 verwierven ze eindelijk het actief
stemrecht
Zwolle onder dreiging van een revolutie
1918 Het was het vijfde oorlogsjaar Miljoenen
soldaten waren inmiddels gedood als kanonnenvoer
herhaalden de socialisten telkens weer
Dag in dag uit had de Zwolse Courant over de
ontwikkelingen van de oorlog bericht vaak gellustreerd
met getekende kaarten van de frontlinies
in Belgi Frankrijk en Rusland In 1918 verscheen
steeds vaker het woord vrede in de kolommen
Iedereen hunkerde ernaar niet alleen in de landen
die nu al jaren lang slachtingen aanrichtten
of ondergingen maar ook in neutrale landen als
Nederland Het Duitse leger leek aan de verliezende
hand maar de berichtgeving verliep in die tijd
traag en was lang niet altijd op feiten gebaseerd
Ook de redactie moest gissen naar het verloop
van de oorlog Wanneer men gelooven mag wat
de correspondenten van Reuter aan t slagfront
vertellen dan heerscht in de aftrekkende Duitsche
leegers de grootst mogelijke verwarring32
Maar het klopte wat de krant schreef Op 8
augustus hadden de geallieerden de Duitsers
bij Amiens een grote nederlaag bezorgd en het
Duitse leger trok zich massaal terug Tijdelijk
stelde opperbevelhebber Ludendorff Maar ook hij
moest uiteindelijk op 29 september toegeven dat
de oorlog niet meer te winnen viel Die mededeling
veroorzaakte een niet meer te stoppen golf
van defaitisme onder de Duitse bevolking Vanaf
dat moment begonnen de onderhandelingen over
een wapenstilstand terwijl de strijd onverminderd
doorging De terugtrekkende Duitse legers
pasten in Frankrijk en Belgi de tactiek van de
verschroeide aarde toe ze bliezen stations bruggen
en gebouwen op en lieten voedselvoorraden
en brandstoffen verdwijnen om de opmars van de
geallieerden te vertragen De bevolking sloeg op
de vlucht naar veiliger oorden
Zo kon het gebeuren dat de oorlog in 1918
net als in 19141915 Zwolle binnenkwam Op 26
oktober reed een trein met achthonderd vluchtelingen
het station binnen uit Frankrijk dit keer
Er waren veel kinderen bejaarden zieken en
gewonden bij In allerijl werden vier scholen voor
de opvang ingericht de Celeschool in Assendorp
de Rijks HBS aan de Bagijneweide en de scholen
in de Hoogstraat en de Praubstraat De bewaarschool
aan het Assiesplein werd een noodziekenhuis
De Zwolse hulpverleners van drie vier jaar
geleden zorgden weer voor eten drinken kleding
kinderondergoed zuigflessen enzovoort De leslokalen
veranderden in slaapzalen met stro om op
te slapen voor de volwassenen en in de bewaarschool
aan het Assiesplein sleepten de hulpverleners
ledikanten en wiegjes voor de kinderen aan
De weken daarna kregen de lezers van de Zwolse
Courant de aangrijpende belevenissen van de
Franse vluchtelingen te horen33
Maar er was die dagen meer dat de Zwollenaren
naast de dagelijks sores over voeding en
brandstof met de oorlog confronteerde Eind
oktober hadden de soldaten in legerkampen
overal in Nederland er schoon genoeg van Ze
hadden honger wilden naar huis en liefst meteen
In plaats daarvan trok de legerleiding de verloven
in omdat niemand wist welke gevolgen de onrust
van de naderende vrede in Belgi Frankrijk en
Schaamarmen
In juli 1917 werd in Odeon een avond georganiseerd om geld in te zamelen
voor de oorlogsvluchtelingen Dat jaar waren er naar een schatting van
de regering nog tussen de 30000 en 40000 Belgische vluchtelingen in ons
land Het overgrote deel van hen was ondergebracht in grote kampen buiten
de steden Bij Nunspeet bijvoorbeeld bevond zich een kamp met bijna
zevenduizend vluchtelingen In Zwolle verbleef nog een klein aantal vluchtelingen
bij particulieren in huis Dat had een navrante reden Wie geen
geld had werd naar een vluchtelingenkamp getransporteerd Maar er was
nog een andere groepBij vluchtelingen van een stand in de maatschappij
die zich boven de gewone verheft bleek een verklaarbare tegenzin
tegen opname in een vluchtoord te bestaan Zij werden pauvres honteux
genoemd schaamarmen Tegen vergoeding van zeventig cent per dag konden
zij elders worden ondergebracht POZC 10 juli 1917
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 1 21
Duitsland zou kunnen hebben Op 25 oktober
kwamen de soldaten in legerkamp de Harskamp
op de Veluwe in opstand Ze staken de kantine en
enkele barakken in brand er vielen schoten en een
paar honderd soldaten deserteerde Ook in andere
legerkampen ontstonden ongeregeldheden Een
dag later kwam een troep van honderd honderdvijftig
gedeserteerde soldaten uit de Harskamp in
Zwolle aan De stationswacht was tijdig gewaarschuwd
en kreeg de opdracht niemand uit de trein
te laten Nadat onschuldige passagiers uit de trein
waren gehaald werden de soldaten gearresteerd
en naar Leeuwarden vervoerd in afwachting van
verdere maatregelen34
Er was die nerveuze dagen ook in de soldatenbarakken
aan de Turfmarkt onrust ontstaan
Na een aantal vechtpartijen met leidinggevenden
werden de soldaten overgebracht naar de Broerenkazerne
waar op dat moment ook al een dertigtal
uit de Harskamp gedeserteerde soldaten was
ondergebracht Het maakte de stemming er niet
beter op Op 28 oktober maakte een achttal soldaten
voor de poort van de Broerenkazerne amok
onder invloed van een flinke hoeveelheid alcohol
Uit alle hoeken en gaten kwamen Zwolse burgers
aangehold ruiten gingen aan diggelen waarop
de politie de gummistok en sabel trok en op de
onruststokers begon in te slaan Die lieten zich
niet kennen en sloegen terug De stemming bleef
nog uren dreigend en bedaarde pas toen de politie
zich door de woedende menigte liet overhalen een
gearresteerde soldaat vrij te laten35
Veertien dagen later kwam dan eindelijk het bericht
dat Nederland ging demobiliseren De soldaten
konden naar huis36 De aankondiging van de
demobilisatie was vanuit het perspectief van de
regering gezien net iets te voortijdig Het papier
van de aankondiging was nog niet droog of er ontstond
groot tumult in het land De socialisten en
Gemobiliseerde soldaten
in 19141918 in het
cafeetje van Elsemeuje
met smokmuts van
Munster in Frankhuis
Particuliere collectie
22 jrg 35 nr 1 zwols historisch tijdschrift
met name SDAPleider Pieter Jelles Troelstra wilden
gebruik maken van tijdsomstandigheden De
voortdurend slechte economische omstandigheden
het gebrek aan levensmiddelen en brandstoffen
en de revolutionaire gebeurtenissen in Rusland
en Duitsland op 10 november was de Duitse keizer
naar Nederland gevlucht schiepen een situatie
die kansen bood voor de arbeidersklasse Tegen
de adviezen van zijn partijgenoten in liet Troelstra
in een debat met de regering van ministerpresident
Ruijs de Beerenbrouck op 12 november
doorschemeren dat de tijd was gekomen voor een
machtsovername door de socialisten weliswaar
geweldloos zoals hij benadrukte maar toch Hij
verwoordde het als volgt Thans is de tijd aan
ons gekomen niet om te vragen tachtig gram brood
meer niet om afgescheept te worden met kleine
sociale hervormingen die intusschen altijd zoo
verschrikkelijk lang in dit Parlement duren en zoo
droevig zijn het onderwerp van het politieke geharrewar
der partijen maar om thans nu de politieke
macht aan ons is de sociale verbeteringen die wij
met de macht kunnen krijgen niet te vragen in een
verlanglijstje maar zelf met behulp van hen die met
ons willen samenwerken wie zij ook mogen zijn
zoo spoedig en zoo afdoend mogelijk tot stand te
brengen37
De toespraak van Troelstra veroorzaakte grote
opwinding onder voor en tegenstanders in het
hele land In steden als Amsterdam wilde een deel
van de bevolking in de geest van Troelstra tot actie
overgaan Het Landelijk Revolutionair Comit
aldaar ging nog heel wat verder dan hun voorman
wilde Het Comit eiste Directe aftreding van de
regeering en de gemeentebesturen Instelling van
een volksregeering op den grondslag van de raden
van arbeiders en soldaten38 De liberalen conservatieven
en de aanhangers van de christelijke
partijen wisten genoeg
De volgende dag nog liet de regering in alle
kranten een proclamatie plaatsen Alleen met
inspanning van alle krachten kan het tijdperk
waarvoor wij thans staan voorbijgaan zonder de
meest ernstige rampen met zich mee te brengen
Mochten onlusten of erger den richtigen gang
van zaken belemmeren dan moet het ergste worden
gevreesd Het voorbeeld van Rusland is een
onmiskenbaar baken Volk van Nederland
Gij hebt uw positie zelf in handen39
Het land hield de adem in De liberale burgemeester
van Zwolle mr dr IA van Roijen bleef
niet achter en koos in de Zwolse Courant duidelijk
partij tegen de revolutie van het proletariaat
Allen die zich wenschen te organiseren tot handhaving
van orde en gezag worden uitgenoodigd
zich ten spoedigste aan te sluiten bij de Zwolsche
Pieter Jelles Troelstra
18601930 Tekening
van Albert Hahn in De
Notenkraker Collectie
auteur
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 1 23
Burgerwacht Door aansluiting in grooten getale
kan ordeverstoring voorkomen worden Gelegenheid
tot aansluiting bestaat ten stadhuize van
s morgens 9 tot s avonds 9 uur40 Ondertussen
probeerde de landelijke regering de gemoederen
tot bedaren te brengen te meer omdat ze wisten
dat het merendeel van de SDAPers niet achter
de woorden van Troelstra stond en helemaal niet
zat te wachten op een revolutie De regering had
ook een zoethoudertje in petto ze liet weten de
hoeveelheden brood aanmerkelijk te vergroten
en bovendien vaart te zetten achter n van de
belangrijkste wensen van de SDAP de invoering
van het actief vrouwenkiesrecht41
Troelstra was zelf ook verbijsterd over het
tumult dat hij op 12 november had veroorzaakt
Twee dagen later kwam hij in de Tweede Kamer
op zijn woorden terug Toen kwam het groote
moment De heer Troelstra vloog op bleek driftig
en riep uit Ik heb het woord staatsgreep niet
Landelijke oproep in de
Zwolse Courant tot het
bewaren van de rust
november 1918
24 jrg 35 nr 1 zwols historisch tijdschrift
gebruikt Men debatteert hier opgewonden sedert
eenige dagen over een voorstelling van zaken die
volstrekt niet door mij bedoeld is Het was of er
een bom in de Tweede Kamer ontplofte De revolutie
in Nederland schijnt tot nader order afgelast
kopte de Zwolse Courant42
De woorden van Troelstra veroorzaakten opnieuw
grote opschudding in het land Wat wilde hij nu
eigenlijk een revolutie of niet Er waren veel
SDAPers die wel degelijk wat voor een revolutie
voelden En van hen was de Zwolse wethouder Jos
Vogt De dag tussen beide optredens van Troelstra
in de Tweede Kamer in organiseerde de afdeling
Zwolle van de SDAP een vergadering over de
kwestie De zaal waarschijnlijk Concordia zat
stampvol Daartoe uitgedaagd door een gematigd
partijlid betoogde Vogt nadrukkelijk dat de SDAP
haar eischen een machtsovername door de sociaaldemocraten
jvdw moest doorvoeren ook als
enkel demonstreren niet meer helpt Ten slotte
wekte spreker nogmaals op tot ernst en vastberadenheid
als na de grote steden ook Zwolle aan de
beurt komt om een nieuwen gang van zaken door
te voeren Daarmee sprak Vogt zich dus onomwonden
uit voor het grijpen van de macht wat volgens
de voorzitter van de bijeenkomst betekende de vestiging
van de proletarische dictatuur in Nederland
Onder het zingen van de Internationale ging de
vergadering uiteen43
Op zaterdag en zondag 1617 november
bezocht een afvaardiging van de Zwolse SDAP
onder aanvoering van wethouder Vogt een groot
arbeiderscongres in Rotterdam waar ook Troelstra
zou spreken De verwachtingen waren hoog
gespannen Psychisch aangeslagen als hij was door
de impact van zijn optredens in de Tweede Kamer
sprak Troelstra het congres pas op zondag toe Hij
gaf toe dat hij in aanvang de kracht van de partij
overschat had maar dat alles gedaan zou worden
om de eisen van het partijprogramma op zo kort
mogelijke termijn ingevoerd te krijgen desnoods
met een werkstaking Dat klonk al een stuk minder
revolutionair Die zondagavond nog reisden
de Zwolse congresgangers met de trein weer naar
huis Op het station werden ze opgewacht door
een enorme menigte Om ordeverstoringen te
voorkomen was veel politie op de been en op de
Stationsweg patrouilleerden enkele leden van
de burgerwacht Een steeds aangroeiende stoet
arbeiders begeleidde de afgevaardigden onder het
zingen van socialistische liederen naar het Assendorperplein
middenin het socialistenbolwerk
Assendorp het Rode Dorp zoals het genoemd
werd Daar klom Vogt op een viskraampje om
de menigte te vertellen wat er op het congres was
besproken Onder luid gejuich vertelde hij dat de
schrik er in Rotterdam goed in zat het stadhuis
was omringd met hoog opgestapelde zandzakken
waartussen mitrailleuses stonden opgesteld Al
die maatregelen wezen volgens Vogt op de angst
voor de arbeidersklasse die er echter niet aan
denkt geweld te gebruiken Na zijn uitroep Leve
het socialisme ging de menigte kalm en ordelijk
uiteen44
Wedergeboorte van Oranjeliefde
De dagen daarna bedaarden de gemoederen
enigszins in de grote steden en ook in Zwolle
Maar de gebeurtenissen rondom wat later de
vergissing van Troelstra werd genoemd zouden
een onverwacht vervolg krijgen In heel het land
kwam volk op de been om haar liefde voor het
huis van Oranje te betuigen Tijdens een demon
Tijdsbeeld
Welke bron een geschiedschrijver ook gebruikt veel blijft verborgen met
name datgene wat niet het nieuws haalt Waar het leven van gewone
Zwollenaren alleen al door de sociale media tegenwoordig bijna letterlijk
op straat ligt blijft dat van onze stadsgenoten van honderd jaar geleden
onzichtbaar Bij gebrek aan fotos of persoonlijke documenten blijven ze op
grotere afstand dan ons lief is Een schamel maar toch intiem beeld tonen
de verloren en gevonden voorwerpen uit die tijd Tussen 12 en 19 januari
1918 waren dat bijvoorbeeld een gouden broche met een rood steentje
een zilveren broche met damesportret een rozenkrans een gouden bril
een linker glachandschoen een lederen spatlap een militair portret
een fluwelen mutsje een bruine astrakan handschoen een portemonnaie
inhoudende tien broodzegels en zeventig cent een lorgnet een grijze
handschoen met polsmof vier koffie en theekaartenook koffie en thee was
op de bon een kinderoverschoen een bruine boa een lombardbriefje en
een broodkaart POZC 19 januari 1918
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 1 25
stratie van Oranjegezinden op het Malieveld in
Den Haag werd het rijtuig met koningin Wilhelmina
en prinses Juliana in triomf rondgereden
De paarden werden uitgespannen waarna de
koets door de aanhangers zelf werd voortgetrokken
De grote opkomst en de aanwezigheid van
het koningshuis werden gezien als een grote
nederlaag voor de SDAP Ook in Zwolle gingen
Oranjeaanhangers de straat op
Onze stad heeft zich in feestgewaad gestoken
overal wapperen de nationale kleuren het aloude
roodwitblauw en t oranje De burgerij heeft hier
als overal in den lande na de dagen van spanning
opgelucht uiting willen geven moeten geven aan
haar vreugde over de overwinning van Nederlandsche
nuchterheid gezond verstand burgerzin
en trouw En hoe kon zij dat beter doen dan de
huizen te tooien met de vroolijke driekleur het
symbool der nationale eenheid en het oranje dat
een blijden gloed werpt over heel onze historie
sedert t vreemd juk werd afgeworpen en wij een
vrij volk werden in een vrij land Het was voor en
na hier steeds Oranje boven en altijd in dagen
van groote beroering deed de Nederlandsche
burgerij klaar en duidelijk hooren haar t Blijft
Oranje Zoo ook nu45
Zo groeiden deze dagen uit tot een ware
wedergeboorte van het Oranjegevoel behalve
dan onder de socialisten De Zwolse Courant
memoreerde dat de laatste Koninginnedag met
zijn optochten fakkellicht bevlagde straten en
vaderlandse liederen al weer enige jaren sic
achter ons ligt Maar nu was dat gevoel weer terug
Een wegglippende herinnering is opnieuw werkelijkheid
geworden schreef de krant De Zwolse
protestantschristelijke en roomskatholieke partijen
riepen met strooibiljetten de bevolking op
tot een feestelijke omgang door de stad Daaraan
werd massaal gehoor gegeven
Voorop ging een aaneengesloten rij politieagenten
die de lastige taak hadden om den
voorstoet een troep van honderden die zich
gewoonlijk niet te veel aan het tempo laat gelegen
liggen in gang te houden Op een flinken
afstand volgde daarop de stoet geopend door
het stedelijk muziekcorps dat bij het rossige
flakkerende licht van een zestal fakkels den eenen
marsch na den anderen het ene lied na het
andere speelde en zodoende het pittige tempo
en de geestdriftige stemming erin hield Vlak
achter het muziekcorps marcheerde het Comit
en daarachter kwamen de veldgrauwen Honderd
honderdvijftig militairen liepen mee in
den stoet een oranje vlag met zich voerend en
de borst getooid met oranje en roodwitblauw
Ook waren vaandels te zien van St Joseph
de rk timmerlieden en metaalbewerkers het
Kruisverbond de rk Rederijkerskamer De
rk spoor en tramwegmannen en de rk schildersgezellen
De stoet eindigde voor het huis
van burgemeester Van Roijen aan het Klein
Weezenland Die sprak zijn vreugde erover
uit dat bevolking haar liefde voor de koningin
en trouw aan de regering had laten blijken en
hoopte dat hij bij herhaling van deze gebeurtenissen
weer een beroep op de christelijke partijen
mocht doen Daarna werd de stoet onder
gezang en gejuich ontbonden en trokken de
verschillende groepen zingende huiswaarts46
Landelijke oproep in
de Zwolse Courant
tot steun aan koningin
en regering november
1918
26 jrg 35 nr 1 zwols historisch tijdschrift
Het contrast met de menigte die met wethouder
Vogt naar het Assendorperplein was getrokken
kon niet groter zijn Nog nooit was de politieke
verdeeldheid zo zichtbaar en hoorbaar geweest
De tegenstellingen tussen de Zwolse socialisten en
de Oranjegezinden van diverse pluimage zouden
nog tientallen jaren aanhouden In veel huisgezinnen
gold voortaan je vierde de verjaardag van de
koningin f de dag van de arbeid op 1 mei maar
niet allebei
Epiloog
The Great War zoals de Engelsen de Eerste
Wereldoorlog vaak noemen was dan eindelijk
voorbij De gevolgen van de oorlog in Nederland
waren niet te vergelijken met die in de oorlogvoerende
landen ma
Like ons!