Zwols Historisch Tijdschrift
150 jaar voortgezet onderwijs
aan de Bagijnesingel
34e jaargang 2017 nummer 2 850 euro
Suikerhistorie
Chinees Indisch Restaurant Wen Chow
Sassenstraat 26
Het hoekpand Sassenstraat 26 met zijn afgeronde
gevel is een product van de tijd Het is rond 1875
in eclectische stijl opgetrokken een bouwstijl die
zich kenmerkt door stijlelementen uit vroegere
tijden te combineren tot een nieuw geheel
An Pai Lau geb 1912 begon als eerste in
Zwolle een Chinees Indisch restaurant Hij was in
1937 in Nederland komen wonen en had aanvankelijk
met textiel gevent In 1945 streek hij neer
in Zwolle waar hij in de Walstraat op nr 58 een
klein Chinees restaurant begon Lau maakte zelf
bami en slachtte de kippen in de tuin De eerste
gasten waren vooral oudIndigangers en oud
KNILmilitairen maar al snel kwamen er ook veel
Zwollenaren over de vloer In 1951 verhuisde het
restaurant daarom naar de Sassenstraat en kreeg
de naam Wen Chow Het was nieuw dat je bij de
Chinees eten kon afhalen Je moest dan wel je
eigen pannetje meenemen De latere eigenaar veranderde
naam van het restaurant in Yang Zhing
De Chinees in de Sassenstraat werd in Zwolle
een begrip waar je zestig jaar lang lekker en goed
kon eten
Sinds 2014 is in het pand het Blauwdruck
Zwolsch Warenhuis gevestigd een winkel met een
multifunctionele ontmoetingsruimte waar onder
meer kunst sieraden en keramiek te koop zijn Je
treft er ook een lunchroom aan met huisgemaakte
taarten De Chinese tekens boven de ingang en
het Chinese plafond herinneren nog aan de vorige
bestemming Voor 2014 kon je er alleen maar
eten nu vind je er eten n kunst onder n dak
54 jrg 34 nr 2 zwols historisch tijdschrift
Wim Huijsmans
Collectie ZHT
Het pand Sassenstraat 26 in juli 2017
Foto Elske Bootsma
zwols historisch tijdschrift jrg 34 nr 2 55
Inhoud
Suikerhistorie Wim Huijsmans 54
Van Rijks HBS tot Deltion Sprint Lyceum
150 jaar voortgezet onderwijs aan
de Bagijnesingel Jan Gulikers 56
Selma
een leven een tentoonstelling Ingrid Petiet 76
Hanzestad Zwolle
Het ontstaan van een nieuw imago
Frank Inklaar 86
Op zoek naar de verdwenen kaak
Jan van de Wetering 92
Bloemisterij Krajenbelt en Koldewee
Gerrit Banck en Geert Banck 97
Zwollerkerspel gordel en levensader
rondom de stad Wim Coster 103
Auteurs 109
Redactioneel
Het is dit jaar 150 jaar geleden dat in
Zwolle de Rijks Hogere Burgerschool
Rijks HBS of RHBS van start ging aan
de Bagijnesingel De Rijks HBS was de voorloper
van de huidige Van der Capellen Scholengemeenschap
De school verhuisde al in 1970 naar de
Lassuslaan maar het oorspronkelijke gebouw
functioneert nog altijd als onderwijsinstelling en
is daarmee het oudste schoolgebouw in Zwolle
dat nog als zodanig in gebruik is Jan Gulikers laat
150 jaar gebouw en gebruikers de revue passeren
Ingrid Petiet beschrijft hoe aan het leven van
de joodse Selma Wijnberg die als een van de weinigen
Sobibor overleefde in een expositie in de
synagoge vorm is gegeven
Vanwege de internationale Hanzedagen van
1518 juni dit jaar in Kampen zet Frank Inklaar
vraagtekens bij het gebruik van de Hanze als
merknaam terwijl er in onze stad maar bitter weinig
herinnert aan de Hanze van weleer
Jan van de Wetering neemt ons mee op bedevaart
naar Frankrijk niet naar Lourdes of Lisieux
maar naar de verdwenen kaak van Thomas a
Kempis die in de schrijn in de Onze Lieve Vrouwebasiliek
ontbreekt
De gebroeders Banck wier ouders in de
bloemen werkten zeggen het met bloemen Zij
beschrijven de bloemisterij van Krajenbelt en Koldewee
vlakbij de Van Karnebeekstraat
De zomer van 1967 staat bekend als Summer
of Love Voor inwoners van Zwollerkerspel gold
dat bepaald niet toen hun gemeente op 1 augustus
1967 werd opgeheven Wim Coster vertelt naar
aanleiding van zijn recent verschenen boek over
enkele aspecten uit de boeiende geschiedenis van
de ruim dertig dorpen en buurtschappen die gezamenlijk
Zwollerkerspel vormden
Wij wensen u weer veel leesplezier
Coverfoto Het Deltion Sprint Lyceum aan de
Bagijnesingel 2017 Foto Jan Gulikers
Inzet Eindexamenklas hbsb uit 1951 Voor namen
zie pagina 65
56 jrg 34 nr 2 zwols historisch tijdschrift
De omgeving van het gebouw van de voormalige
Rijks Hogere Burger School verder
Rijks HBS aan de Bagijnesingel is in
de afgelopen jaren drastisch veranderd De laatste
monumentale en beeldbepalende kastanjebomen
links van het gebouw bij de ingang van de fietsenstalling
zijn een paar jaar geleden verdwenen De
bloederziekte heeft deze oude paardenkastanjes
de das omgedaan Het is even wennen met de
nieuwbouw aan de Bagijneweide en de Rhijnvis
Feithlaan Het ziet er verzorgd maar een beetje
kaal uit en de jonge aanplant voor het gebouw
heeft nog wat tijd nodig Maar nog steeds heeft
het gebouw een onderwijsbestemming al 150 jaar
lang Op de gevel prijkt nu de aanduiding Deltion
Sprint Lyceum
Het aanzien van het neoclassicistische schoolgebouw
aan de Bagijnesingel ontworpen door
stadsarchitect B Reinders en in 1867 in gebruik
genomen1 is in hoofdlijnen intact gebleven Het
gebouw lag aan het einde van de negentiende
eeuw in een groene omgeving met bomen aan
weerszijden en een groene achtertuin Alleen het
middendeel van het gebouw ziet er anders uit
In 19511952 vond er een ingrijpende verbouwing
plaats waarbij dit deel werd voorzien van
een tweede verdieping Bij die verbouwing werd
tevens het trappenhuis vernieuwd en werd de
De Rijks HBS aan de
Bagijnesingel omstreeks
1900 Collectie HCO
Van Rijks HBS tot Deltion Sprint Lyceum
150 jaar voortgezet onderwijs aan de Bagijnesingel
Jan Gulikers
zwols historisch tijdschrift jrg 34 nr 2 57
ingang aangepast De door de gemeente geschonken
oude klok boven de ingang oorspronkelijk
afkomstig van de BinnenDiezerpoort die in 1829
was afgebroken werd na de verbouwing in bruikleen
afgestaan aan de St Jozefkerk in de Assendorperstraat
2 Ook de klassieke ornamenten aan de
voorgevel zijn er niet meer
Thorbecke zou het schoolgebouw vast nog wel
herkennen Hij was als minister van Binnenlandse
Zaken tevens belast met de portefeuille onderwijs
en hij was nauw betrokken bij de totstandkoming
van de hbs in Nederland en de vestiging van een
rijkshbs in zijn geboortestad Zwolle
Ruim honderd jaar heeft de Rijks HBS gebruik
gemaakt van het gebouw Na invoering van de
Mammoetwet in 1968 verhuisde deze school in
1970 naar een nieuw gebouw aan de Lassuslaan
en ging verder als rijksscholengemeenschap
voor mavo havo en vwo in 1990 omgedoopt tot
gemeentelijke Van der Capellen Scholengemeenschap
In 2008 kreeg het gebouw aan de Bagijnesingel
de status van gemeentelijk monument omdat het
object niet alleen stedenbouwkundig en geschiedkundig
maar ook architectuurhistorisch van
waarde is De bouwstijl wordt aangeduid als eclecticisme
traditionalisme van de Delftse school3
Het ontstaan van de hbs in Nederland
De grondwet van 1848 verplichtte de regering al
het onderwijs in wetten te regelen Begin 1862
kort na het aantreden van een nieuw kabinet
onder leiding van de liberale voorman Johan
Rudolph Thorbecke werd een wetsvoorstel ingediend
dat een jaar later mei 1863 uitmondde in
de Wet op het Middelbaar Onderwijs4 Thorbecke
de geestelijke vader van de wet zorgde daarmee
voor een wettelijk geregelde opleidingsvorm die
in de ons omringende landen Duitsland Frankrijk
en Engeland al een tijd bestond De discussie
rond het wetsvoorstel spitste zich toe op het
thema wat diende onder middelbaar onderwijs
te worden verstaan Volgens Thorbecke hoorden
de gymnasia die de leerlingen voorbereidden op
het studeren aan de universiteit niet tot het middelbaar
onderwijs maar tot het hoger onderwijs
De universitaire opleiding en de school die daartoe
voorbereidde het gymnasium moesten een
eenheid blijven vormen Hij maakte daarmee het
principile onderscheid tussen het onderwijs voor
de kleine minderheid der samenleving die de
geestelijke leiding daarvan heeft en het onderwijs
voor de talrijke burgerij die voorbereid moest
worden om te werken in de nijvere maatschappij
5
De nieuwe opleiding Hogere Burgerschool
was bestemd voor dat deel van de burgerij dat
geen wetenschappelijke opleiding maar een brede
algemene ontwikkeling en maatschappelijk nuttige
kennis wenste Jongelieden uit de gezeten
burgerij konden daarmee worden voorbereid
op hogere functies in handel en industrie Het
vakkenpakket van de nieuwe opleiding omvatte
vakken als boekhouden handelskennis moderne
talen alsmede wiskunde natuurkunde en scheikunde
De hbs moest oorspronkelijk drie jaar
duren en was tevens bedoeld als onderbouw van
een aantal landbouwscholen Op enkele plaatsen
in het land moest een vijfjarige variant komen ter
voorbereiding op de te stichten Polytechnische
School in Delft
In 1864 stichtte het Rijk de eerste rijks hogere
burgerscholen Maar geheel volgens de denkwijze
van de liberaal Thorbecke moest de rol van de
staat beperkt blijven een paar modelscholen dat
was voldoende nieuwe scholen kwamen er dan
MMS
In het uiteindelijke wetsvoorstel uit 1863 werd ook nog plaats ingeruimd
voor de Middelbare School voor Meisjes mms bestemd voor meisjes uit
de meer gegoede en burgerklasse Voorschriften over de inrichting van het
onderwijs aan de mms werden niet gegeven24 Er werd lesgegeven in vele
vakken een brede en algemene vorming was het uitgangspunt Het examen
voor het mmsdiploma omvatte een vast vakkenpakket met daarin de
vakken Nederlands Frans Duits Engels aardrijkskunde en geschiedenis
Het diploma gaf geen toelating tot de universiteit maar wel tot een aantal
voortgezette middelbare opleidingen tegenwoordig hboopleidingen zoals
de kweekschool de kunstacademie en de school voor maatschappelijk werk
Ook werd de mms als een goede vooropleiding voor het beroep van secretaresse
gezien bijvoorbeeld bij Schoevers
58 jrg 34 nr 2 zwols historisch tijdschrift
vanzelf Voor het overige moest vooral de lagere
overheid de handen uit de mouwen steken6 Het
Rijk stichtte vijf rijks hogere burgerscholen met
een vijfjarige cursus en tien met een driejarige
opleiding en introduceerde daarmee tevens een
nieuw fenomeen in het onderwijsstelsel het Rijk
als scholenstichter Diverse gemeenten volgden
dit voorbeeld De eerste rijkshbsen kwamen in
Groningen en Roermond de eerst gemeentelijke
hbsen in Zutphen Leiden Delft Haarlem Sneek
Deventer en Maastricht7 In de praktijk ontstonden
twee soorten scholen namelijk de driejarige
en de vijfjarige hbs Ook is er enige tijd een zesjarige
cursus geweest met eenzelfde programma
als de vijfjarige Bij alle opleidingen lag de nadruk
op het onderwijs in wiskunde exacte vakken en
moderne talen Anders dan verwacht werd vooral
de vijfjarige hbs een succes de driejarige variant
werd grotendeels verdrongen door de mulo waar
in vier jaar dezelfde stof onderwezen werd
Aanvankelijk gaf het diploma van de hbs geen
recht tot toegang tot de universiteit Wie toch toegelaten
wilde worden moest een toelatingsexamen
doen en moest in een aantal vakken testimoniacolleges
aan de universiteit volgen Bij uitzondering
gaf de minister vrijstelling van de toelatingseisen
In de Wet op het Hoger Onderwijs 1876
werden de mogelijkheden voor hbsabiturinten
vastgelegd en in de decennia daarna werd de toegang
tot de universiteit voor gediplomeerden van
zowel hbsa als hbsb in een aantal etappes verder
vergemakkelijkt en in de Hoger Onderwijswet van
1937 opgenomen8
Dat heeft mede geleid tot de expansie van het
hoger onderwijs en daarmee heeft de hbs de facto
bijgedragen aan de emancipatie van de middenklasse
De Rijks HBS in Zwolle 1867
In het najaar van 1863 kwamen enige ingezetenen
van Zwolle in de Harmonie aan de Grote Markt
bijeen om het initiatief te nemen tot de oprichting
van een hoogere burgerschool met vijfjarigen
cursus9 Enkele maanden later besloot de gemeenteraad
aan het college van B en W te vragen een
verzoek aan de minister van Binnenlandse Zaken
te richten om een dergelijke school in Zwolle te
mogen vestigen Minister Thorbecke reageerde
instemmend op het verzoek maar stelde daarbij
wel de voorwaarden dat het Instituut voor Jongens
van de heer Elberts moest worden opgeheven
geen concurrentie en dat de gemeente een
financile bijdrage zou moeten leveren In juli
1864 stemde de gemeenteraad in met de voorwaarden
en in oktober van dat jaar volgde het
akkoord van de minister
Aletta Jacobs
In 1870 was Aletta Jacobs de eerste Nederlandse vrouw die als toehoorster
officieel werd toegelaten tot de hbs in haar geboorteplaats Sappemeer Zij
was als achtste van elf kinderen geboren in een Joods gezin Haar vader de
arts Abraham Jacobs maakte zich al vroeg sterk voor het recht op hoger
onderwijs voor vrouwen Een jaar later vroeg ze minister Thorbecke toestemming
om aan de universiteit te studeren Ze werd in 1871 toegelaten
als studente medicijnen aan de Rijksuniversiteit Groningen aanvankelijk
voor een proefperiode van n jaar
Elberts en Heimans
Willem Antonie Elberts en twee van zijn secondanten werden na de opheffing
van de kostschool benoemd tot leraar aan de Rijks HBS en de leerlingen
van het instituut werden ingeschreven op de hbs Elberts geboren in
1820 in Deventer was een gerespecteerd man die aan het einde van zijn
loopbaan in 1894 tijdelijk de functie van directeur aan de rijkshbs vervulde
25 Elberts is vooral bekend geworden door zijn publicatie Historische
wandelingen in en om Zwolle uit 1890 bij Waanders in 1973 herdrukt
Elberts overleed in 1903 en zijn graftombe staat op begraafplaats Bergklooster
Een van de leerlingen uit de beginperiode van de Rijks HBS was de in
1861 geboren Eli Heimans Het was de bedoeling dat hij na de hbs scheikunde
zou gaan studeren maar zover kwam het niet In de vierde klas
verliet hij de school omdat hij in het bedrijf van zijn vader een stoffenververij
het contact met de klanten moest onderhouden In zijn vrije tijd
studeerde hij voor hulponderwijzer en na enkele jaren hulponderwijzer
geweest te zijn in Zwolle werd hij hoofd van een lagere school in Amsterdam
26 Daar ontmoette hij Jac P Thijsse en samen propageerden zij de
natuurstudie en de veldbiologie Vele publicaties verschenen van zijn hand
waaronder het boekje Uit ons Krijtland uit 1911 De Heimansgroeve in
ZuidLimburg is naar hem genoemd27
zwols historisch tijdschrift jrg 34 nr 2 59
Een andere voorwaarde was dat er een
lagere school zou komen die aansloot op de
hbs Dat was de aanleiding voor de oprichting
van School 1 een lagere burgerschool waar ook
de beginselen van het Frans en van wiskunde
aan de orde kwamen School 1 verhuisde in
1929 naar de huidige locatie aan de Westerlaan
In 1959 veranderde de naam van de school in
Parkschool Heel lang heeft de Parkschool de
reputatie gehad van opleidingsschool voor hbs
en gymnasium met een sterke nadruk op de
cognitieve aspecten van het onderwijs Voor
creatieve en sociale vorming kon je beter een
andere school kiezen In 2017 viert ook de
Parkschool het 150jarig bestaan
Aanvankelijk werd gedacht om de nieuwe school
te huisvesten in de lokalen van de Beurs eertijds
Wijnhuis aan het Grote Kerkplein maar Thorbecke
vond dat geen goed idee noch voldoende
noch doelmatig De Badhuiswal was een andere
optie maar dan zou de daar aanwezige molen
moeten worden afgebroken Uiteindelijk werd
gekozen voor de locatie aan de Bagijneweide De
bouwkosten van het Uvormige gebouw bedroegen
81250 waarvan het Rijk 20000 voor
zijn rekening nam de overschrijding van de
oorspronkelijk geraamde kosten10 Na twee jaar
bouwen was de school in 1867 gereed en op 10
september van dat jaar vond de officile opening
plaats
Zoals al opgemerkt is de school gebouwd naar
een ontwerp van stadsarchitect B Reinders11 De
concirgewoning 1909 en het gymnastieklokaal
1907 zijn van latere datum Architect Reinders
is in de tweede helft van de negentiende eeuw ook
betrokken geweest bij de ontwikkeling van de
paardentram in en rond Zwolle Een gedeelte van
de remise en de stallingen zijn nog terug te vinden
in de tuin van het voormalige Katerveerhuis
De eerste directeur dr Huberts mocht in het
openingsjaar 1867 jaar in totaal 74 leerlingen
begroeten ingeschreven in de klassen 1 tot en met
4 Het waren allen jongens De eerste vrouwelijke
leerling Gerritje Muijderman werd in 1876 toegelaten
In 1898 telde de Rijks HBS in Zwolle 76
leerlingen 67 jongens en 9 meisjes Bij het veertigjarig
bestaan in 1907 waren er 143 leerlingen
bijna een verdubbeling van het aantal van tien jaar
daarvoor In de Buitensociteit werd een renistenbijeenkomst
gehouden
Een eindexamenopgave
stelkunde uit 1875
voor de Hoogere Burgerscholen
Collectie
Hans van Lint
In 1903 bezocht Paul Kruger president van de ZuidAfrikaanse Republiek
Zwolle Voor de Rijks HBS kreeg hij bloemen aangeboden door enthousiaste
leerlingen Collectie HCO
60 jrg 34 nr 2 zwols historisch tijdschrift
De periode 1900 tot 1940
Bij het vijftigjarig bestaan in 1917 telde de school
197 leerlingen In de periode tussen de beide
wereldoorlogen nam het aantal leerlingen niet
verder toe In 1934 is het leerlingenaantal zelfs
gedaald tot 16512 Het zijn aantallen die in de huidige
tijd ondenkbaar zijn per jaar stroomden ook
maar enkele tientallen nieuwe leerlingen in Vaksecties
zullen er niet geweest zijn per vakgebied
was er doorgaans slechts n leraar Leraar Zijlstra
herinnerde zich in het gedenkboek uit 1967 dat hij
in 1934 werd benoemd onder de voorwaarde dat
hij alle lessen Frans op de hbs zou verzorgen aan
in totaal tien klassen
In dit gedenkboek uitgebracht naar aanleiding
van het honderdjarig bestaan van de Rijks
HBS halen leerlingen en leraren herinneringen
op aan hun schooltijd in de eerste helft van de
twintigste eeuw13 Dat is geen eenvoudige zaak
schoolherinneringen ophalen van een halve eeuw
geleden zo begint Henk Olland zijn bijdrage
over zijn schooltijd in de periode rond de Eerste
Wereldoorlog Natuurlijk herinnerde hij zich zijn
klasgenoten en hun eigenaardigheden En uiteraard
ook de leraren met hun bijnamen als de Sik
de Paf de Klont en de Zoere Directeur Wigman
Dr LWTh Wigman
directeur van de Rijks
HBS van 19091916
Collectie Hans van
Lint
De eindexamenklas
van de Rijks HBS uit
1905 Uit Honderd
Jaar RHBS Zwolle
Docenten en leerlingen van de Rijks HBS gefotografeerd op de binnenplaats aan de achterkant van de
school Omstreeks 1920 Foto Eelsingh collectie HCO
zwols historisch tijdschrift jrg 34 nr 2 61
ging in die jaren in 1916 met pensioen en werd
opgevolgd door directeur Botermans Terugblikkend
concludeert Olland dat de school zeker heeft
bijgedragen aan zijn intellectuele ontwikkeling
maar geen aandacht besteedde aan recreatie
sport culturele uitingen of gezelligheidsleven
Met enige afgunst spreekt hij over het gymnasium
de enige andere middelbare school in die tijd in
Zwolle Daar hadden ze wel een eigen gymnasiastenbond
met onderlinge avonden met een eigen
leerlingenbestuur en een jaarlijkse feestavond met
bal in Odeon
Het aantal meisjes dat de hbs bezocht bleef
tot aan de Tweede Wereldoorlog ver achter bij
het aantal jongens Zo werden in het schooljaar
19271928 dertig jongens en acht meisjes aangemeld
Tijdens de pauze werden jongens en meisjes
streng gescheiden gehouden De jongens verbleven
op de binnenplaats de meisjes liepen wat
door de tuin die als een parkje was ingericht
Mogelijk is de daling in leerlingenaantal in het
interbellum mede veroorzaakt door de start van
een christelijke hbs in 1919 Vanaf 1925 is deze
school gevestigd aan de Veerallee en staat sinds
1971 bekend als het Carolus Clusius College Het
CCC maakt tegenwoordig onderdeel uit van de
Landstede Groep
De Rijks HBS in de oorlogsjaren
Jan Louwen de bekende Zwolse schrijverjournalist
deed in 1937 toelatingsexamen Destijds
werden er wekelijks 32 lessen gegeven Nederlands
Frans Duits aardrijkskunde geschiedenis
natuurlijke historie wiskunde tekenen en lichamelijke
oefening Pas in de tweede klas kwamen
daar Engels scheikunde en natuurkunde bij
Achter de voorgevel aan twee zijden afgesloten
door de zijvleugels van het hoofdgebouw was een
ruimte die ook weer in twee delen was gesplitst
Het eerste gedeelte met grint bedekt was bestemd
voor de jongens Daarachter lag een romantische
tuin waar de meisjes konden wandelen In
de praktijk werkte dat wonderwel Het hoorde
gewoon zo precies zoals het niet was toegestaan
dat in de tweepersoons banken in de klas een
jongen en een meisje naast elkaar plaatsnamen
W Zijlstra werd aangesteld
in 1934 en bleef
jarenlang docent Frans
aan de Rijks HBS Uit
Honderd Jaar RHBS
Zwolle
Luchtfoto van de Rijks HBS van vlak na de oorlog waarop de groene omgeving van de school duidelijk
zichtbaar is De tuin rechtsvoor hoorde bij het Sophia Ziekenhuis Collectie HCO uitsnede
Dr AJ Botermans
directeur van de Rijks
HBS van 19161934
Collectie HCO
62 jrg 34 nr 2 zwols historisch tijdschrift
Leerlingen mochten niet roken de leraren wel
ook gedurende de les Velen deden dat ook zeker
de leraar aardrijkskunde die vanwege zijn eeuwige
sigaar de bijnaam de Paf had14
In het gedenkboek naar aanleiding van het
125jarig bestaan van de Rijks HBSRSG Van der
Capellen blikt oudleerling Wil Cornelissen terug
op zijn schoolperiode tijdens de oorlogsjaren15
Een van de belangrijkste gebeurtenissen voor de
school uit die tijd is het ontslag en de arrestatie
van directeur Baumann in juli 1941 De directeur
werd door de bezetter verweten dat hij niet op
de hoogte was van het insigneverbod dat er een
verboden boek op school in gebruik was en vooral
dat de uit zijn ambt ontheven leraar Salomon
Sam Elte herhaaldelijk de school bezocht Ook
lerares Van Zanten mocht vanwege haar joodse
achtergrond niet langer lesgeven Zij heeft de oorlog
niet overleefd De joodse leraar J Polak werd
De jongens in de pauze
vr op de binnenplaats
de meisjes daarachter
in de tuin Uit
Honderd Jaar RHBS
Zwolle
Leerlingen van de Rijks HBS op 29 juni 1940 de verjaardag van prins Bernhard Daarom dragen de scholieren
allemaal een witte anjer als teken van protest tegen de bezetter Bovenste rij vlnr Jan Horseling
Hennie Rijk Cor Romijn tweede rij staand Diny van Aalderen Yta Jonkers Annie Bep Mulder
Rike Ruiter Mien Mulder zittend Jopie Tielbaard Jaap Stoffer Benno Levie Henk de Jager Piet Poelstra
Han Collectie HCO
zwols historisch tijdschrift jrg 34 nr 2 63
met ziekteverlof gestuurd en ging enkele jaren
later met pensioen
De taak van de directeur werd overgenomen
door inspecteur De Bruijn maar ook hij werd aan
het einde van dat jaar uit zijn functie ontheven In
1942 werd de directeur vervangen door PA van
Rossem de man die belast was geweest met het
onderzoek naar de gedragingen der leerkrachten
Hij was sinds 1931 leraar Frans aan het Christelijk
Lyceum aan de Veerallee Van Rossem was in 1894 in
het Belgische Temsche geboren en tijdens de Eerste
Wereldoorlog een zeer actief flamingant geweest
Na zijn aanstelling begon er een waar schrikbewind
te heersen Kort na zijn benoeming werd
er aandacht besteed aan het 75jarig bestaan
van de school maar de tijd leende zich niet voor
feestelijkheden Na de bevrijding verdween Van
Rossem in een gevangenenkamp en directeur
Baumann en inspecteur De Bruijn keerden op
hun posten terug
Op 15 augustus 1941 ontving de burgemeester
van Zwolle van de Duitse bezetter de opdracht
om alle joodse leerlingen per 1 september te laten
verwijderen van de Nederlandse openbare en
particuliere scholen en hen onder te brengen in
joodse scholen met joodse leerkrachten Voor de
Rijks HBS betekende dit dat er 13 leerlingen van
school verwijderd werden en voortaan les kregen
op het Joods Lyceum in het gebouw van de protestantenbond
aan de Thorbeckegracht Ook joodse
leerlingen uit regiogemeenten als Deventer Meppel
Steenwijk Kampen en Coevorden bezochten
in de periode 19411943 het Joods Lyceum in
Zwolle Van de 58 ingeschreven leerlingen zijn er
zeker 33 in de concentratiekampen omgekomen16
Na de grote razzias in oktober en november 1942
heeft het Joodse onderwijs in Zwolle bijna niet
meer gefunctioneerd
In een artikel in het Zwols Historisch Tijdschrift in
2001 beschrijft oudleerling Willem Boxma een
bijzonder incident dat zich afspeelde in december
194216 De leraar Duits B de Jong vanwege
zijn gelijkenis met een traditionele kelner statige
houding platvoeten en een vlinderstrikje door
de leerlingen aangeduid als Herr Ober was tot
aan de meidagen van 1940 een redelijk populaire
leraar Maar spoedig na de inval van de Duitsers
ontpopte hij zich als een NSBer Met zijn openlijke
sympathie voor het nazisme hij kwam al in
de meidagen van 1940 in zwart uniform op school
verspeelde hij de sympathie van de leerlingen
Aan een van de eindexamenklassen had hij een
repetitie gegeven met een stukje tekst uit Hitlers
Mein Kampf Overrompeld en bevreesd voor
eventuele represailles hadden de leerlingen de
opgave morrend gemaakt Tijdens de pauze kregen
de leerlingen van de parallelklas te horen wat
er was gebeurd Zij spraken met elkaar af dat ze
zouden weigeren om de repetitie te maken Herr
Ober schreef de tekst met een krijtje op het bord
terwijl de spanning in de klas was te snijden Toen
de leraar klaar was stond klassenvertegenwoordiger
Gjalt Spijkstra op en deelde mede dat de klas
de opgave weigerde te maken Dat wordt dan een
onvoldoende voor jullie allemaal zei Herr Ober
en verliet het lokaal om zijn beklag te doen bij
directeur Van Rossem Volgens Jan Louwen een
van de klasgenoten ging de klas uiteindelijk toch
overstag en maakte de repetitie De dag daarna
werd Spijkstra uit de klas gehaald en afgevoerd
naar het Huis van Bewaring in Arnhem Pas na
vier weken kwam hij vrij
De eerste klas in oktober
1943 Uit Vijfmaal
zilver
64 jrg 34 nr 2 zwols historisch tijdschrift
Het onderwijs ging zo goed en zo kwaad als mogelijk
was tijdens de oorlogsjaren verder maar in
1944 moest de school geheel worden ontruimd
omdat de Duitsers het gebouw opeisten De
leerlingen vonden onderdak in schoolgebouwen
in de Bloemendalstraat en op het Assiesplein
Na de slag bij Arnhem en tijdens de winter van
19441945 voelde men zich niet veilig meer en
de lessen werden onregelmatig gegeven Gedurende
enkele maanden was er zelfs helemaal geen
onderwijs meer totdat op 1 mei 1945 de school
weer werd opgestart Pas in de herfst van 1945 kon
het gebouw aan de Bagijnesingel weer in gebruik
genomen worden Het was direct na de oorlog
ernstig vervuild achtergelaten en er moest een
vlooienplaag bestreden worden Het heeft wel tot
1950 geduurd voordat het onderwijs weer echt
normaal was Leraren beklaagden zich erover dat
het moeilijk was om leerlingen na die turbulente
jaren weer tot een gedisciplineerde werkhouding
te bewegen
Onstuimige groei in de jaren vijftig en zestig
en de terugloop daarna
In 1949 werd JH Co van Lint directeur van de
Rijks HBS In die tijd stonden samenwerking en
wederopbouw van ons land op de voorgrond Het
gezag van een directeur werd als iets vanzelfsprekends
beschouwd de directeur was schoolleider
in de letterlijke zin van het woord Hij gaf leiding
zorgde voor rust en orde binnen de school en voor
een strakke organisatie Hij nam beslissingen en
verwachtte van zijn medewerkers volledige toewijding
en volgzaamheid Van Lint was tevens een
zeer gewaardeerd leraar wiskunde en mechanica
aan de school Leraren genoten respect van hun
leerlingen en het beroep van leraar had status
Jonge leraren die zich bij de voornaam lieten
noemen werden door hun collegas er op geattendeerd
dat dit niet de bedoeling was Een bepaalde
afstand tot de leerling was zeker gewenst
Na de oorlogsjaren bloeide de school als nooit
tevoren Dat was mede te danken aan de komst
van de Rijks MMS in 1950 Op initiatief van
directeur Van Lint werd het middelste gedeelte
en de ingang van het schoolgebouw in 195152
vernieuwd en met een extra verdieping uitgebreid
Een ingrijpende verbouwing waarbij wel het
oorspronkelijke aanzien van het schoolgebouw
intact bleef Maar het ruimtegebrek was daarmee
niet opgelost Ondanks de start van een roomskatholieke
hbs in Zwolle in 1950 de voorloper
van het huidige Thomas a Kempis College kon
het gebouw aan de Bagijnesingel de grote toeloop
van leerlingen het effect van de naoorlogse
geboortegolf niet verwerken In het jaarverslag
over schooljaar 19571958 staat vermeld dat het
gebouw te klein is geworden
Een practicum uit
1950 Aan witte jassen
deed men toen nog niet
Uit Vijfmaal zilver
Hoe ingrijpend de verbouwing
in 195152
was laat deze foto goed
zien het hele middengedeelte
van de school
werd afgebroken en
opnieuw opgebouwd
Foto Dolf Henneke
collectie HCO
zwols historisch tijdschrift jrg 34 nr 2 65
Eersteklassers begin jaren vijftig met juffrouw Reinders docent
Frans Collectie Hans van Lint
De eindexamenklas hbsb uit 1951 Voorste rij vlnr Juffrouw Velthuizen lerares wis en natuurkunde Han Zimmerman Hans van
Lint A Geerdes tweede rij van der Most Willy Broekhart Riet Koning Van Bekkum Betty Siebzehner derde rij Jan Burks
H van der Bosch M Muller Maureau A Visser achterste rij H van de Velde Henk de Lange Collectie Hans van Lint
Een van de eerste mmsklassen medio jaren vijftig Collectie
Hans van Lint
66 jrg 34 nr 2 zwols historisch tijdschrift
In de jaren vijftig gingen
er nog steeds minder
meisjes dan jongens
naar de hbs bovendien
was de mms toen net
opgericht Alle meisjes
die zich aanmeldden in
een leerjaar werden in
dezelfde klas geplaatst
zodat er parallelklassen
ontstonden met alleen
maar jongens Hier
zon jongensklas met
de heer Postma docent
Duits Collectie Hans
van Lint
Groepsfoto van de leraren in de lerarenkamer in de jaren vijftig Staand vlnr Noorman Nederlands Bos wis en natuurkunde
Postma Duits Goedemoed boekhouden Goor gymnastiek Harry Tarzan wiskunde Engels Nijenhuis geschiedenis
De Vries aardrijkskunde Smit wiskunde Hubert biologie Douwes Frans Vegter economie zittend Van Nifterik aardrijkskunde
Frans De Kok geschiedenis Sennema geschiedenis Van Lint directeur tevens wiskunde en mechanica Caspers tekenen
Op de foto ontbreken een aantal docenten onder meer Elte Nederlands Entjes Nederlands Van der Ende Nederlands Van Went
scheikunde Zijlstra Frans Van der Veen tekenen Meijer Engels Van Soldt Duits Collectie Hans van Lint
zwols historisch tijdschrift jrg 34 nr 2 67
Het aantal klassen 23 is groter dan het aantal
leslokalen 22 Het ontbreken van een tweede
gymlokaal een aula een overblijflokaal en een
kamer voor de onderdirecteur wordt als een ernstig
gemis ervaren Bij de start van dat schooljaar
zijn er 572 leerlingen 330 jongens en 142 meisjes
voor de hbs en bovendien 70 leerlingen voor de
mms18
Op het hoogtepunt in 1962 telde de Rijks HBS
MMS meer dan 900 leerlingen verdeeld over 36
klassen In 1961 kreeg de school toestemming
voor het bouwen van een achtklassige noodschool
Die lokalen werden geplaatst in de tuin
rechts van het hoofdgebouw schuin achter de
concirgewoning19 Later werden ook nog enkele
noodlokalen achter het hoofdgebouw bijgeplaatst
waarin onder meer tekenles werd gegeven
In 1955 was al een aanvraag ingediend voor een
gymnastieklokaal maar dat is er nooit gekomen
De school moest zich behelpen met een veel te
krappe gymzaal en een kippenhok als kleedruimte
Vanwege dit gebrek aan ruimte werd er
ook druk gebruik gemaakt van het Stilobad op de
Turfmarkt vooral in de winter Jongens kregen
gymles en meisjes zwemles en de week daarna was
het omgekeerd En als de weersomstandigheden
het maar enigszins toelieten werd er gymles gegeven
op de grasvelden van wasserij de Boschbleek
nu de plek van het Gerechtsgebouw en later op
de sportvelden aan de Ceintuurbaan
De school stond in de jaren vijftig en begin
jaren zestig van de vorige eeuw bekend als een
conservatieve en strenge school Rust orde en
discipline waren belangrijke uitgangspunten bij
de organisatie van het onderwijs passend bij het
heersende tijdsbeeld Maar de opkomende jeugdcultuur
vrijere opvattingen over seksuele moraal
en de democratiseringsbeweging in de jaren zestig
zou grote veranderingen in de schoolcultuur
teweeg brengen
Na de snelle groei in de jaren vijftig volgde er
in het begin van de jaren zestig een scherpe daling
van het aantal leerlingen In het jaarverslag over
schooljaar 19641965 de terugloop is dan al
enkele jaren gaande staat vermeld Deze voortdurende
achteruitgang was mede het gevolg daarvan
dat de gemeente Zwolle voortdurend melding
maakte van het feit dat er aan de gemeentelijke
HBSA een Bafdeling zou worden gecreerd
Dat hierdoor de Rijks HBS in een zeer ongunstige
positie is komen te verkeren behoeft geen nadere
uitleg Een jaar later wordt gesproken over een
moeilijk jaar vooral ten gevolge van de ongezonde
concurrentie die in deze stad is ontstaan door de
oprichting van een gemeentelijke HBS B afdeling
En verder Door het voortdurend dalen van
het leerlingenaantal ontstond grote onrust binnen
het lerarencorps
Hans van Lint zoon van de toenmalige directeur
en zelf zowel oudleerling als leraar aan de
Rijks HBS en conrector van de Van der Capellen
Gymnastiekles bij de
Boschbleek jaren vijftig
Collectie Hans van
Lint
68 jrg 34 nr 2 zwols historisch tijdschrift
Scholengemeenschap tot 1996 vertelt over die
periode De start van de gemeentelijke hbsb
afdeling in 1961 gebeurde zonder toestemming
van het ministerie De gemeente heeft toen fors
genvesteerd in praktijklokalen voor vakken als
natuurkunde en scheikunde terwijl er in die
tijd geen behoefte was aan uitbreiding van het
onderwijsaanbod Het is schandelijk dat de kosten
voor deze uitbreiding destijds in de gemeentelijke
begroting zijn weggemoffeld
Maar behalve met terugloop in leerlingenaantallen
en onrust onder de leraren had de school
nog een ander probleem zo lezen we in het jaarverslag
over schooljaar 19661967 Wat het zeer
grote probleem der sexuele voorlichting aangaat
de waarnemend directeur is van oordeel dat
hierbij de ouders ten nauwste betrokken dienen
te zijn Een arts heeft een causerie bij een film
gehouden en voor de leerlingen van de eerste
en tweede klassen zijn onder deskundige leiding
Der alte Kameraden
Lerarencabaret op een
schoolfeest in 1964
Collectie Hans van
Lint
Een voetbalwedstrijd tussen teams van de eindexamenklassen 5a en 5b in
1965 Scheidsrechter is wiskundeleraar Hans van Lint Collectie Hans van
Lint
zwols historisch tijdschrift jrg 34 nr 2 69
gespreksgroepen gevormd De roerige jaren zestig
hadden dan toch ook de Rijks HBS niet onberoerd
gelaten al waren de leraren en de schoolleiding
door de snelle veranderingen en de nieuwe tijdgeest
misschien enigszins overrompeld
Op de teldatum in september van 1967 honderd
jaar na de start was het leerlingenaantal
naar een dieptepunt gezakt Wel stonden er voor
het eerst meer meisjes 249 dan jongens 229
ingeschreven In totaal zijn er dan 478 leerlingen
369 voor de hbs en 109 voor de mms Het leerlingenaantal
was in vijf jaar bijna gehalveerd De
stemming aan de vooravond van de viering van
het honderdjarig bestaan is dan ook in mineur
zo valt op te maken uit het jaarverslag van waarnemend
directeur Noorman Wij zullen slechts
met moeite het hoofd kunnen bieden aan de
krachtige reclame die de gemeente voert voor
haar gemeenschap van scholen Daarmee werd
de samenwerking tussen het Gymnasium Celeanum
en de gemeentelijke hbs bedoeld een soort
openbaar lyceum En nu hebben ze ook nog de
beide gemeentelijke uloscholen geannexeerd
waardoor de Rijks HBS gesoleerd is komen te
staan20 De oude Rijks HBS had inmiddels toestemming
gekregen voor de bouw van een nieuwe
school maar was het nog wel nodig
In 1968 werd de Mammoetwet ingevoerd en daarmee
kwam er na ruim honderd jaar ook een einde
aan het schooltype hbs Co van Lint werd in dat
jaar officieel opgevolgd door Roel Noorman die
al enkele jaren waarnemend directeur was omdat
de eerste door ziekte zijn taak niet meer kon
uitoefenen Noorman was bij zijn medewerkers
niet direct geliefd maar hij werd gewaardeerd
vanwege zijn onvoorstelbare energie en doorzettingsvermogen
21 Hij had door zijn bestuurservaring
binnen de NGL Nederlands Genootschap
van Leraren en de Rijks Leraren Vereniging in de
loop der jaren goede relaties met het ministerie
opgebouwd en kon daarmee veel voor het landelijke
onderwijs en de school betekenen Zowel
Van Lint en Noorman hadden beide veel hart voor
de zaak het waren mannen van de naoorlogse
opbouwperiode ze werkten hard en waardeerden
dat ook bij de docenten en leerlingen
In 1970 verhuisde de Rijks HBS naar de Lassuslaan
In het nieuwe gebouw was eindelijk ruimte
voor een behoorlijke sportaccommodatie met
twee gymzalen uitgebreide douchegelegenheden
en naast de school een groot sportveld De school
Een eersteklas eerste
helft jaren zestig met
gymnastiekleraar Goor
Collectie Hans van
Lint
Geslaagde hbsa leerlingen poseren met hun diplomas op de trap in de hal Van
de 35 leerlingen slaagden er 34 Midden jaren zestig Collectie Hans van Lint
70 jrg 34 nr 2 zwols historisch tijdschrift
ging als gevolg van de Mammoetwet herstructurering
van het Voortgezet Onderwijs verder
als rijksscholengemeenschap met de opleidingen
mavo havo en vwo Er kwam weer nieuw leven in
de school de verhuizing naar een nieuw gebouw
en de komst van nieuwe opleidingen legden de
school geen windeieren
Toen de rijksoverheid eind jaren tachtig
besloten had om het rijksonderwijs af te stoten
werd de RSG per 1 januari 1990 omgedoopt en
omgevormd tot de gemeentelijke Van der Capellen
Scholengemeenschap Tegenwoordig heeft de
school ook vestigingen in Wijhe Dedemsvaart
en Elburg De school maakt onderdeel uit van de
koepelorganisatie Stichting Openbaar Onderwijs
Zwolle en Regio OOZ Deze stichting heeft 41
scholen onder haar hoede varirend van primair
onderwijs speciaal onderwijs tot voortgezet
onderwijs De voormalige gemeentelijke hbs werd
in 1969 onderdeel van de Thorbecke Scholengemeenschap
momenteel ook behorend tot de koepel
organisatie OOZ
Dependance van het TaK 1970 1992
Enkele maanden na het vertrek van de Rijks HBS
had het gebouw aan de Bagijnesingel al weer
nieuwe bewoners Als gevolg van de invoering
van de Mammoetwet vonden er samenvoegingen
van scholen plaats De Sint AntoniusMulo voor
jongens tot dan gevestigd aan de Grote Baan in
de wijk Kamperpoort en de Heilige Theresia van
Avilo Mulo vooral voor meisjes aan de Blekerstraat
gelegen bij het voormalige katholieke
ziekenhuis nu verdwenen werden in 1970 onderdeel
van de Stichting Thomas a Kempis Scholengemeenschap
Daarmee kreeg het TaKlyceum er
circa 600 leerlingen bij In de jaren tachtig van de
vorige eeuw werd de naam van de school gewijzigd
in Thomas a Kempis College Sinds 1 oktober
1970 werd bovengenoemde stichting huurder van
het gebouw Bagijnesingel 4 en 622 In het gebouw
werden de brugklasleerlingen en de mavoleerlingen
ondergebracht De havo en vwoleerlingen
kregen les in het nabijgelegen hoofdgebouw aan
de Schuurmanstraat
Drs JH Co van Lint
directeur van de Rijks
HBS van 19491968
Collectie Hans van
Lint
Het schoolgebouw aan
de Bagijnesingel vlak
voor de verhuizing van
de Rijks HBS naar de
Lassuslaan Docenten
mochten hun autos
voor het gebouw zetten
Collectie HCO
zwols historisch tijdschrift jrg 34 nr 2 71
Peter Zweerink 1946 in 1971 begonnen als
leraar Lichamelijke Opvoeding herinnert zich
de krappe gymzaal maar al te goed Omdat het
in die tijd gewoonte was dat jongens en meisjes
apart gymles kregen was er maar n kleedkamer
nodig maar die was veel te krap bemeten Een
kippenhok Een groep meisjes van mavo4 was
de kleedkamer zo beu dat ze geheel spontaan de
verfkwast ter hand namen en mij zo volledig prettig
verrasten met een vers geschilderde kleedkamer
Gelukkig kon er ook op de sportvelden van
SV Zwolle aan de Marslanden gesport worden
maar door de verplaatsing heen en terug bleef er
van de les niet veel over Later kon het TaK ook de
grasvelden achter het Provinciehuis gebruiken
Hoogtepunten voor de sectie lichamelijke oefening
waren onder meer de tweedeklaskampen
naar Ansen vwo Hellendoorn mavo en Zuidwolde
havo
Hessel Nieuwenhuis 1947 kwam in 1974
vanuit Den Haag naar Zwolle om Nederlands te
geven aan het TaK Hij herinnert zich dat collegas
van het hoofdgebouw het toch enigszins beneden
hun stand vonden om aan de mavoleerlingen
en de brugklassers aan de Bagijnesingel les te
geven De gang naar de vrijdagmiddagborrel aan
de Bagijnesingel maakten de meeste leraren echter
zonder problemen Maar daar werd door de
directie een einde aan gemaakt Het liep een beetje
uit de hand en in de jaren zeventig werd nog wat
losser gedacht over de combinatie van alcohol en
autorijden
Maar na een bloeiperiode in de jaren zeventig
liepen de leerlingenaantallen in de jaren tachtig
bij het TaK drastisch terug Het aantal brugklassen
was eind jaren tachtig gehalveerd Het was niet
langer vanzelfsprekend dat katholieke basisscholen
uit de omgeving hun leerlingen adviseerden
om naar een katholieke school voor voortgezet
onderwijs te gaan Bijkomend probleem was dat
de school een slechtere reputatie had gekregen
de leerlingen zouden te veel in de stad rondhangen
Dat betrof overigens niet de leerlingen aan
de Bagijnesingel de brugklassers mochten tijdens
schooluren het schoolterrein niet verlaten
maar de leerlingen van de hogere klassen aan de
Schuurmanstraat Bakker Bart beleefde gouden
tijden Het gebouw aan de Bagijnesingel was door
de terugloop van leerlingen overbodig geworden
Bovendien had het TaK toestemming gekregen
om een dependance in ZwolleZuid te openen
een relatief jonge wijk met veel potentile leerlingen
Het IJsselcollege en het Deltion Sprint Lyceum
1992 heden
In 1992 kreeg het IJsselcollege in 1971 gestart
als een scholengemeenschap voor voortgezet
onderwijs aan volwassenen zijn eigen schoolgebouw
in de voormalige rijkshbs aan de
BagijnesingelEindelijk verzuchtte de toenmalige
rector Fred Revet we hoefden niet meer les te
geven in achteraf lokaaltjes verspreid over de stad
Voor mij was het betrekken van het gebouw aan
Leerlingen vertrekken
per fiets vanaf de Bagijnesingel
naar hun tweede
klaskamp 1978
Foto Peter Zweerink
Kader Abdolah leerling
van de Taalschool
omstreeks 1993 ontvangt
op 14 april 2000
een koninklijke onderscheiding
uit de handen
van burgemeester Jan
Franssen Uit Van
Ambachtsschool tot
campus
72 jrg 34 nr 2 zwols historisch tijdschrift
de Bagijnesingel een bekroning van de ontwikkeling
van het volwassenenonderwijs23 In de jaren
negentig van de vorige eeuw vond ook de Taalschool
Nederlands als tweede taal er onderdak
een snel groeiende afdeling omdat Zwolle een
centrum voor asielonderzoekers werd Op een
bepaald moment volgden cursisten van wel tachtig
verschillende nationaliteiten onderwijs op de
Taalschool Ook de afdeling Basiseducatie van het
IJsselcollege kreeg een plek aan de Bagijnesingel
maar de meeste cursisten van die afdeling volgden
onderwijsprogrammas in vestigingen in de regio
Basiseducatie is een vorm van onderwijs waar
volwassenen met een beperkte of onafgewerkte
schoolloopbaan hun basisvaardigheden op het
gebied van taal wiskunde ICT of maatschappelijke
vorming kunnen opfrissen en versterken
Het oude schoolgebouw vertoonde in die tijd de
sporen van achterstallig onderhoud Beter gezegd
het gebouw was behoorlijk uitgewoond maar wie er
door heen kon kijken zag de grandeur van weleer
In 1996 ging het IJsselcollege onderdeel uitmaken
van het ROC Deltion College Rond de
eeuwwisseling werden plannen gesmeed voor de
bouw van de huidige campus aan de Mozartlaan
om daarmee de verschillende onderwijslocaties te
centraliseren op n locatie Het winkelcentrum
aan het Sweelinckplein en garage Pouw moesten
wijken voor de nieuwbouw In 2003 presenteerden
vijf architectenbureaus hun plannen Het
winnende ontwerp van bureau AGS uit Heerlen
was gebaseerd op het idee van een overdekte
straat mede genspireerd door het Crystal Palace
in London gebouwd voor de wereldtentoonstelling
in 1851 In 2009 vond de officile opening
plaats en alle opleidingen van het Deltion College
vonden er onderdak Alle Toch niet Het volwassenenonderwijs
koesterde zijn eigen gebouw aan
de Bagijnesingel en kon voorlopig aan de Bagijnesingel
blijven Enkele jaren geleden leek het pleit
beslecht ook het VAVO Voortgezet Algemeen
Vormend Onderwijs zou onderdak vinden op de
Deltion Campus Maar het beoogde gebouw het
voormalige Grafisch Lyceum moest aangepast
worden en dat bleek een te kostbare aangelegenheid
De knoop werd doorgehakt en met de
gemeente Zwolle werd afgesproken dat het VAVO
nog zeker tien jaar het gebouw aan de Bagijnesingel
mocht blijven gebruiken
Directeur Jan Drentje Binnen het Deltion
College heeft het VAVO altijd een aparte plaats
ingenomen Vanaf dag n voelden wij een match
met het gebouw Dit gebouw straalt rust veiligheid
en structuur uit Het is overzichtelijk en kleinschalig
en onze leerlingen varen er wel bij Hier wordt
onderwijs tot zijn essentie teruggebracht en dat
is het volgen van lessen Onze doelgroep wordt
gevormd door leerlingen die binnen het reguliere
onderwijs zijn uitgevallen en bij ons een tweede
Dr Jan Drentje rector
van het Deltion Sprint
Lyceum aan de Bagijnesingel
Uit Van
Ambachtsschool tot
campus
zwols historisch tijdschrift jrg 34 nr 2 73
kans krijgen om alsnog een diploma te halen op
vmbo havo of vwoniveau Onze leerlingen zijn
ook vaak al wat ouder twee derde van onze 800
leerlingen is boven de achttien Daarom kunnen wij
hen ook op een meer volwassen manier tegemoet
treden Het gebouw wordt ook optimaal benut
omdat wij zowel dagonderwijs als avondonderwijs
verzorgen Een aparte doelgroep vormt de groep
van ongeveer veertig havovwoleerlingen met
autistische trekken De leerlingen worden begeleid
door mensen van De Ambelt en de lessen worden
verzorgd door de VAVOdocenten
Zo heeft het oude onderkomen van de voormalige
Rijks HBS weer een nieuwe passende functie
gekregen Er wordt ook weer genvesteerd in het
gebouw Elk lokaal is voorzien van een beamer
alle krijtborden worden vervangen door whiteboards
en zelfs de oude vloer in de gymzaal nog
steeds met de belijning van het basketbal wordt
vervangen door een exemplaar dat past bij de huidige
functie van overblijfruimte Alle noodlokalen
zijn verdwenen en vervangen door nieuwe en nu
in gebruik bij de basisschool aan de Turfmarkt
Aan de achterzijde van het gebouw is een grote
nieuwe studieruimte geplaatst voor zelfstandig
leren Vanaf de binnenplaats aan de achterzijde is
nu vrij uitzicht op de nieuwbouw aan de Bagijneweide
en de gebouwen van het voormalige Sophia
Ziekenhuis nu gebruikt door ArtEZ de hogeschool
voor de kunsten
Tot op de dag van vandaag maken leerlingen de
gang naar het statige gebouw aan de Bagijnesingel
Ze gaan nu niet meer naar de hbs maar proberen
hun vmbo havo of vwo diploma te behalen
Omdat ook in de komende jaren het Deltion
Sprint Lyceum hier gevestigd blijft wordt er ook
weer gesproken over nieuwe investeringen Met
de gemeente Zwolle de eigenaar wordt overlegd
om het gebouw te verduurzamen vooral op
gebied van isolatie Het vervangen van de enkelglasramen
in de gietijzeren sponningen heeft
daarbij prioriteit
Thorbecke zou er trots op zijn dat zijn
gebouw honderdvijftig jaar na de ingebruikname
nog steeds een onderwijsfunctie heeft
Renies
In 1992 kwamen oudleerlingen van de Rijks HBSMMS voor een renie
bijeen in hun oude gebouw dat toen weer tijdelijk het oorspronkelijke
opschrift boven de hoofdingang kreeg Ter gelegenheid van het 125jarig
bestaan van de Rijks HBS en haar rechtsopvolgers werd in dat jaar het
gedenkboek Vijfmaal zilver uitgegeven Nog n keer konden de oudleerlingen
de geur van hun oude school opsnuiven alvorens de nieuwe
bewoners hun intrek namen in het gebouw Het 125jarig bestaan werd
afgesloten met een groots slot in de Buitensociteit
Een gedenkboek ter gelegenheid van het 150jarig bestaan zal niet verschijnen
Voor de huidige medewerkers en schoolleiding is het gebouw aan de
Bagijnesingel buiten beeld geraakt Wel wordt op 7 oktober 2017 door de Van
der Capellen Scholengemeenschap een renie georganiseerd aan de Lassuslaan
ter gelegenheid van het 150jarig bestaan Op die dag is ook de renie van de
Parkschool Het Deltion Sprint Lyceum onderdeel van het Deltion College
organiseert op 9 november 2017 een renie ter gelegenheid van 25 jaar gebruik
van het gebouw aan de Bagijnesingel door het IJsselcollegeVAVO
Dit jaar is het ook 600 jaar geleden dat naamgever Joan Cele van het
Gymnasium Celeanum is overleden hier wordt aandacht aan besteed op
20 en 21 april 201828
Deltion weggevlogen
een van de drie schilderijen
die dit jaar werden
vervaardigd door
Bard Sloven als cadeau
voor drie afscheidnemende
leraren met een
lange staat van dienst
Particuliere collectie
74 jrg 34 nr 2 zwols historisch tijdschrift
Noten
1 Informatieblad Monumentenzorg en archeologie in
Zwolle
Zie ook BrinkmanHameete
2 Louwen J en Han Prins p 269
3 De Stentor 19 juni 2008
4 Boekholt en De Booy p 179
5 Idem p 181
6 Boekholt en De Booy p 183
7 Idem p 185
8 Jansma en De Vries p 2023
9 Laan ea p 12 ev
10 BrinkmanHameete p 138
11 Informatieblad Monumentenzorg en archeologie in
Zwolle
12 Idem p 21
13 Laan p 51
14 Louwen
15 Borghgraef ea p 1226
In het Zwols Historisch Tijdschrift 12 1995 nr 1
p 412 is een artikel van Wil Cornelissen gepubliceerd
De Zwolse Rijks HBS in de oorlogsjaren Dit
is een bewerking van zijn bijdrage aan het gedenkboek
Vijfmaal Zilver
16 VierstraeteErdtsieck
17 Boxma
18 Rijks HBS te Zwolle Jaarverslagen 1957 tot 1967
HCO toegangsnr 03443 Inventarisnr 9
19 HCO toegang 07021 Gemeente Zwolle secretarie
bouwvergunningen Inventarisnr 373
20 Rijks HBS te Zwolle Jaarverslag 1967 HCO toegangsnummer
03443 Inventarisnr 9
21 Borghgraef p 58
22 HCO toegang 07021 Gemeente Zwolle secretarie
bouwvergunningen Inventarisnr 6515
23 Gulikers en Noordermeer p 93 ev
24 Boekholt p 184
25 Witt Huberts pag 199
Wetering Jan van de Willem Antonie Elberts
26 Laan p 119 ev
27 Voor meer informatie over Eli Heimans zie Wetering
Jan van de In het spoor van Eli Heimans
28 Informatie van Theo van Buren
Literatuur
Boekholt PThFM en EP de Booy 1987 Geschiedenis
van de School in Nederland vanaf de middeleeuwen
tot aan de huidige tijd Van Gorcum Assen
Maastricht
Borghgraef Marijke Theo van Buren Henk Grobben
Henk Helsloot Jan Meijer en Roeland Walsarie
Wolff red 1992 Vijfmaal zilver RHBS MMS
RSG Van der Capellen Scholengemeenschap Zwolle
Boxma Willem Herr Ober in Zwols Historisch Tijdschrift
18 2001 nr 1 p 1217
BrinkmanHameete Danielle Berend Reinders 1825
1890 stadsarchitect in Zwolle van 1855 tot 1875
in Zwols Historisch Tijdschrift 20 2003 nr 4 136
142
Gemeente Zwolle Sector Stadsbeheer 1997 Informatieblad
Monumentenzorg en archeologie in Zwolle
Nr 21 september 1997
Gulikers JMEH en JAGM Noordermeer 2009
Van Ambachtsschool tot Campus Zwolle Deltion
College
Jansma G en H de Vries 1997 Veranderingen in het
hoger onderwijs in Nederland tussen 1815 en 1940
Hilversum Verloren
Laan HH vd KAW Stutterheim en W Zijlstra red
1967 Honderd jaar Rijks HBS Zwolle
Louwen Jan en Han Prins 1980 Ach Lieve Tijd deel
11 750 jaar Zwolsen Zwollenaren en hun onderwijs
Waanders Zwolle
Louwen Jan 2000 Zwolse herinneringen aan de jaren
19381945 Zwolse Historische Reeks nr 1 ZHV
IJsselacademie
Parkschoolgeschiedenis deel 1 18671985
Rijks HBS te Zwolle Jaarverslagen 1957 tot 1967
VierstraeteErdtsieck G 1983 Het Joodse onderwijs
in Zwolle 19411943 Scriptie geschiedenis mo 2
Noordelijke Leergangen
Wetering Jan van de 2017 Willem Antonie Elberts
wwwzwolsehistorischeverenigingnl
Wetering Jan van de In het spoor van Eli Heimans
Natuurbescherming en educatie in Zwols Historisch
Tijdschrift 29 2012 no 3 p 92119
Witt Huberts WJA de Levensbericht van WA Elberts
Jaarboek van de Maatschappij der Nederlandse Letterkunde
1903
Aanvullende informatie werd verkregen van
Theo van Buren leerling Rijks HBS van 19641969 en
sinds 1975 tot heden leraar geschiedenis aan de Van
der Capellen Scholengemeenschap
Jan Drentje rector Deltion Sprint Lyceum
Hans van Lint 1934 eindexamen Rijks HBSB 1951
vanaf 1958 leraar wiskunde Rijks HBS en conrector
Van der Capellen Scholengemeenschap tot schooljaar
19951996
Hessel Nieuwenhuis 1946 docent Nederlands aan het
Thomas a Kempis College locatie Bagijnesingel
vanaf 1974 en later ook aan het VAVO van het Deltion
Sprint Lyceum
Peter Zweerink 1945 docent lichamelijke oefening
aan het Thomas a Kempis College locatie Bagijnesingel
vanaf 1971
zwols historisch tijdschrift jrg 34 nr 2 75
Het Deltion Sprint Lyceum aan de Bagijnesingel 2017 met rechts de oorspronkelijke concirgewoning Foto auteur
76 jrg 34 nr 2 zwols historisch tijdschrift
Selma
een leven een tentoonstelling
Ingrid Petiet In het oosten van Polen stroomt de rivier de
Boeg Aan de andere kant van de meanderende
rivier ligt Oekrane De uitgestrekte
en verstilde bossen aan weerszijden van de Boeg
maken deel uit van nationale parken Het land is
kalm en lijkt er al eeuwen zo te liggen Zondoorstoofd
en groen in de zomer ijzig en besneeuwd
in de winter Altijd dunbevolkt Altijd ver van de
bewoonde wereld
Aan een van de smalle wegen ligt het dorp
Sobibor Het telt nog geen 400 inwoners Eerder
al en je moet er op letten om het op te merken
passeer je het voormalige stationnetje en daar
tegenover de restanten van het vroegere vernietigingskamp
En je moet er echt op letten want
voor je het weet gaat de weg over in een zandpad
dat zulke imposante kuilen heeft dat een gewone
personenauto er makkelijk een as op kan breken
Het pad is bedoeld als fietspad en het is aangelegd
met behulp van subsidie van de provincie Gelderland
Dat althans vertelt een groot bord aan het
begin van het pad
Het gebied dat zich uitstrekt tot zeker
Zamoscmeer in het zuidoosten van Polen en
Lviv in Oekrane was ooit vooral moerassig Dat
was het nog toen in 1941 begonnen werd met
Aktion Reinhardt een nauwgezet uitgewerkt
plan om efficint en snel zo veel mogelijk Joden
te vermoorden Met dat doel werden de kampen
Treblinka Belzec en Sobibor gebouwd In Sobibor
zouden in 1942 en 1943 zon 170000 Joden
worden vermoord 34313 van hen kwamen uit
Nederland 168 uit Zwolle
Drie jonge vrouwen uit Zwolle overleefden
op bijna ongelofelijke wijze hun dodenreis naar
Sobibor De zusjes Veterman werden er geselecteerd
om te werken Zij vertrokken meteen naar
een kamp bij Lublin om via onder meer Trawniki
Auschwitz en BergenBelsen Jetje en Trawniki
Auschwitz Buchenwald Lippstadt en Kaunitz
Sientje na de oorlog weer in Nederland aan te
komen De derde jonge vrouw was Selma Wijnberg
Familie Wijnberg
Selma of Saartje Wijnberg werd in 1922 in Groningen
geboren Ze was het vierde kind van
Samuel en Alida WijnbergNathans Het kleine
zusje van Abraham Maurits of Mozes en
Marthijn In 1929 verhuisde het gezin naar Zwolle
waar hotel Pinas aan de Beestenmarkt werd overgenomen
Toen de veehandel verhuisde naar de
dan nieuwe Veemarkt bouwde Samuel daar hotel
Wijnberg Dat was een goed besluit Hotel Wijnberg
werd het koshere en stralende middelpunt
van Joods Zwolle Maar niet alleen van Joods
Zwolle ook menig Joodse handelsreiziger wist het
koshere hotel te vinden als een prima plek om tijdens
de reizen te verblijven Bovendien mochten
de vele Joodse veehandelaren die tot in de oorlog
op de Veemarkt vee kochten en verkochten graag
Sobibor de plaatsaanduiding
bij het voormalige
stationnetje
Dit bord stond er in de
jaren veertig ook al
Collectie auteur
zwols historisch tijdschrift jrg 34 nr 2 77
gebruik maken van het hotel Overigens was hotel
Wijnberg ook voor nietJoodse mensen een graag
bezochte plek Selmas oudste broer Bram gaf er
dansles
Na de lagere school School I later de Parkschool
bezocht Selma de huishoudschool Ze
zegt later van zichzelf dat ze niet goed kon stilzitten
dus de theorievakken waren niet aan haar
besteed Bovendien ging ze als dochter uit een
orthodox Joods gezin vier dagen per week naar de
Joodse school in de Voorstraat Er werd op haar
stilzitten dus nogal een beroep gedaan Op school
leed ze onder pesterijen van meisjes uit NSBgezinnen
Na de huishoudschool ging Selma werken
in de keuken van het Sophia Ziekenhuis Daar
bereidde ze maaltijden voor de Joodse patinten
Oorlog
Selma was nog net zeventien toen de oorlog uitbrak
Haar vader overleed in 1941 en haar moeder
nam de leiding over van het hotel Dat duurde tot
het moment waarop een Zwolse herensociteit
het gebouw opeiste voor de eigen activiteiten We
hebben nog niet kunnen achterhalen om welke
sociteit dat ging Het was er een waar advocaten
lid van waren vertelt Selma later Selma en haar
broer Maurits en hun moeder moesten intrekken
bij de familie Walg die in een klein huisje aan de
Voorstraat 24 woonde Het was er verstikkend en
armoedig Het huisje bestaat niet meer
Door de week woonde Selma inmiddels in
Apeldoorn waar ze bij een ouder echtpaar werkte
Maurits trouwde in die tijd met Betje Jakobs1
Omdat Joden niet meer mochten verhuizen bleven
ze beiden in hun ouderlijk huis wonen Betje
was graag in het gezelschap van haar schoonmoeder
en ze was dan ook regelmatig aan de Voorstraat
te vinden
In 1942 werd Selma gewaarschuwd door een
priester in de buurt vermoedelijk uit de pastorie
Aankondiging voor een
Nieuwjaarsbal in hotel
Wijnberg Zwolse Courant
31 december 1938
Links Selma en broer
Bram als dansinstructeurs
Selma met haar broers
Bram Maurits en
Marthijn Van de broers
Wijnberg overleefde
alleen Bram de oorlog
Maurits en Marthijn
werden in januari
1943 omgebracht in
Auschwitz
78 jrg 34 nr 2 zwols historisch tijdschrift
op de hoek van de Voorstraat en de Drostenstraat
dat ze beter kon onderduiken Hij hielp haar in
september onder te duiken in Utrecht Korte tijd
later moest ze verhuizen naar een adres in De Bilt
Op 18 december 1942 werd Selma gearresteerd
door de Nederlandse politieman Smorenburg een
beruchte Jodenjager
Ze werd gevangen gezet en belandde uiteindelijk
via de kampen Vught en Westerbork in het
dodentransport van 6 april 1943 naar Sobibor
samen met 2019 anderen Op 9 april kwam het
transport aan in Sobibor Daar leek het allemaal
erg mee te vallen Aan de overkant van het stationnetje
stonden vrolijke huisjes die zo uit Tirol
leken te zijn gekomen en zelfs namen hadden als
Schwalbennest De reis was vreselijk geweest maar
de bestemming leek alles goed te maken En zo
was het ook bedoeld De huisjes in het Vorlager
waar de SSers en de Oekraense bewakers woonden
waren vermomd als een vakantieoord om
ervoor te zorgen dat de tienduizenden mensen
die op weg waren naar de gaskamer niet in paniek
zouden raken Dat ze niet door zouden hebben
dat hun laatste station bereikt was Het was een
dubbele misleiding want bij aankomst werden de
oude mensen en de zieken in kiepkarretjes gesmeten
die regelrecht naar de gaskamer reden
Altijd toch zon geluk gehad
Het was niet de bedoeling dat Selma de volwassen
leeftijd van eenentwintig jaar zou halen Maar
zoals ze zelf zegt ze heeft altijd toch zon geluk
gehad Dat moet wel want als een van de weinigen
werd zij uit de trein vol mensen geplukt om
te gaan werken Selma moest kleding sorteren
Bovendien moesten de davidsterren en de namen
eruit getornd worden De mensen in Duitsland
die deze kleding via Kraft durch Freude zouden
ontvangen mochten niet weten waar deze vandaan
kwam In de kleding en in de bagage van de
getransporteerden zat nog wel eens geld sieraden
of eten verborgen Natuurlijk moest dat ingeleverd
worden maar soms lukte het iets te verbergen
Als er geen kleding te sorteren viel moest er
gewerkt worden in het bos of aan de spoorlijn De
spoorlijn dankzij welke op deze afgelegen plek dit
vernietigingskamp was gebouwd
s Avonds moesten de Joden dansen voor de
SSers Tijdens die eerste dansavond was een van
haar danspartners de Poolse Jood Chaim Engel
Selma en Chaim werden al snel gezien als een stelletje
Hij verbleef al een half jaar in Sobibor en hij
was broodmager Hij zag er een beetje bizar uit
omdat hij altijd twee broeken over elkaar droeg
Dat was om minder pijn te hebben als hij werd
geslagen Hoe het ook zij de liefde tussen Selma
en Chaim hielp beiden om de ontberingen aan te
kunnen En ook praktisch hielpen zij elkaar door
het gestolen voedsel te delen Toen Selma tyfus
kreeg zorgde Chaim voor haar Zij zorgde dat hij
extra kleding kreeg
Het was heel gevaarlijk om te stelen uit de
bagage Berucht is het verhaal over de jongen die
een blikje sardines opende om eruit te eten Hij
werd betrapt en moest deze misdaad met zijn
leven bekopen Een andere jongen werd gedood
omdat hij niet snel genoeg wakker was Een
vluchtpoging werd altijd met de dood bestraft en
altijd te midden van de andere gevangenen Maar
ook pure willekeur kon het einde betekenen Frenzel
de kampcommandant had er gewoon zin in
iemand dood te schieten en dat deed hij dan ook
Of een Oekraense bewaker raakte gerriteerd en
sloeg met zijn zweep iemand dood De dood stond
altijd net om de hoek
Opstand
Half oktober 1943 waarschuwde Chaim zijn
vriendin dat zij op een bepaalde dag klaar moest
staan met zoveel mogelijk kleren aan Hij was zijdelings
betrokken bij de opstand die voorbereid
werd onder leiding van Alexander Petsjerski een
krijgsgevangen soldaat uit het Rode Leger en Leon
Feldhendler Men kwam tot de voorbereidingen
van een opstand omdat het gerucht ging dat het
kamp zou worden opgeheven Wat dat betekende
was de gevangenen onder meer gebleken uit
briefjes uit de kleding van de laatste gevangenen
uit Belzec Daarin werden zij gewaarschuwd voor
hetzelfde lot als deze gevangenen hadden ondergaan
het kamp werd opgeheven en de laatste
gevangenen werden naar Sobibor vervoerd om
daar vergast te worden Ze wisten dat dit hun lot
zou zijn en ze lieten zich niet zomaar naar de gaszwols
historisch tijdschrift jrg 34 nr 2 79
kamer voeren Ze werden op het perron van het
stationnetje doodgeschoten
Toen een van de jonge gevangenen het toch
niet aandurfde een bewaker te doden zoals de
afspraak was nam Chaim zijn taak over Later
zegt hij daarover Het was afschuwelijk maar het
moest nu eenmaal gebeuren
In de verwarring tijdens het appl na de
opstand wisten Selma en Chaim te vluchten Ze
zwierven een paar dagen rond in de bossen in de
buurt van het kamp kwamen andere opstandelingen
tegen van wie een deel zich later aansloot
bij lokale partizanengroepen Het stel trok verder
en wist onderdak te vinden bij een boer Het
grote geluk was dat Chaim Pools sprak Zonder
hem zou Selma opnieuw reddeloos verloren zijn
geweest
Via deze boer kwamen ze terecht bij een eenvoudig
boerenechtpaar met een kleine boerderij
Adam en Stefka leken niet over te lopen van hartelijkheid
maar zij verschaften dit jonge Joodse stel
negen maanden onderdak op een klein zoldertje
boven de paardenstal De omstandigheden waren
beroerd Het eerder verborgen geld en de sieraden
maakten het leven bij tijden iets dragelijker
Ondanks het schijnbare gebrek aan vriendelijkheid
bij Adam en Stefka kan niet voldoende
gewaardeerd worden wat zij hebben gedaan In
het zeer antisemitische Polen hebben zij hun eigen
leven en dat van hun hele dorpsgemeenschap in
de waagschaal gesteld door onderdak te bieden
aan Chaim en Selma Toen het dorp later ontdekte
wat het echtpaar had gedaan waren de reacties
dan ook niet bepaald vriendelijk
Dagboek en bevrijding
Selma hield in de periode van de onderduik een
dagboek bij Een deel daarvan is bewaard gebleven
Er valt in te lezen dat ze zich ervan bewust
was dat ze waarschijnlijk de enige overlevende was
van het gezin waar ze in geboren was Toch was ze
gelukkig met haar man Ze schrijft zelfs Ik wist
niet dat het zo heerlijk was getrouwd te zijn Dat
geluk sloeg om in paniek toen ze ontdekte dat ze
zwanger was Ze vreesde dat dit het begin van het
einde zou zijn Toen ze zes maanden zwanger was
werd het oosten van Polen echter bevrijd door het
Rode Leger Emiel werd in vrijheid geboren
Zo gauw het enigszins mogelijk was ging
het gezin via Odessa met de boot naar Marseille
Onderweg overleed baby Emiel Terug in Zwolle
konden Selma en Chaim in hotel Wijnberg gaan
wonen bij haar broer Bram zijn vrouw Jettie en
hun inmiddels vier kinderen Ze werkten mee in
het hotel Na verloop van tijd begonnen ze hun
eigen stoffen en modezaak
In Nederland had geen mens van Sobibor
gehoord en men was er ook niet in genteresseerd
Bovendien was Chaim hier niet welkom Hij was
een Pool en moest terug naar zijn eigen land
Selma was door haar huwelijk met hem Poolse
geworden en moest ook weg Chaim moest zelfs
een tijdje onderduiken in Amsterdam De brieven
van minister van Justitie Kolfschoten en van politiecommissaris
Lettinck liegen er niet om Het is
pijnlijk en beschamend om te lezen dat zij na de
oorlog nog steeds spreken over een nietArir
In 1951 vertrokken Selma en Chaim en hun
kinderen Lidy en Freddy naar Isral Chaim kon
daar niet wennen onder meer omdat hij het leger
Like ons!