Zwols Historisch Tijdschrift
Koninklijke
bezoeken
aan Zwolle
33e jaargang 2016 nummer 1 850 euro
Suikerhistorie
Grand Hotel Wientjes
In een nummer grotendeels gewijd aan koninklijke
bezoeken aan Zwolle kan Hotel Wientjes niet
ontbreken Steevast streek de koninklijke familie
in Zwolle neer in Wientjes om een defil dat in
een lange stoet over de Stationsweg voorbijtrok
vanaf het terras in ogenschouw te nemen
Het pand ligt vlakbij het station De eerste
trein reed in 1864 Zwolle binnen Het station
kwam in 1868 gereed Tussen het station en het
centrum verrezen grote en voorname panden
Stationsweg 7 het latere Wientjes werd in 1867
gebouwd als woning voor jhr WCTh van
Nahuijs toen hij als burgemeester in Zwolle aantrad
Na hem bewoonden vooraanstaande en rijke
Zwollenaren de wit gepleisterde villa Hotelier
Frans Wientjes kocht het in 1928 aan voor 34000
gulden en liet het tot hotel verbouwen Het pand
werd daarbij meer dan verdubbeld Het was een
chique hotel met veel luxe en van alle gemakken
voorzien Het viel in de smaak bij de gegoede burgerij
Rond 1980 werd het hotel van top tot teen
gerenoveerd en flink uitgebreid De capaciteit
werd ongeveer verdubbeld maar het oorspronkelijke
front bleef in tact Na drie generaties Wientjes
maakt het hotel sinds 1992 deel uit van de Bilderberggroep
onder de naam Grand Hotel Wientjes
Van de historische grandeur heeft het hotel wel
iets verloren maar nog steeds straalt het een zekere
voornaamheid uit Het hotel is niet alleen een
begrip in Zwolle en omstreken maar gezien alle
koninklijke bezoeken ook bij de Oranjes
2 jrg 33 nr 1 zwols historisch tijdschrift
Wim Huijsmans
Collectie Rudi Neplenbroek
Koningin Juliana en prins Bernhard bezochten ter gelegenheid van hun
vijfentwintigjarig huwelijk in 1962 alle provincies Op 5 mei 1962 deden ze
Zwolle aan samen met hun dochters de prinsessen Beatrix Irene Margriet
en Christina Het koninklijk gezelschap nam vanaf een speciaal hiervoor
opgerichte tribune voor het bordes van Wientjes een defil af van praalwagens
en delegaties uit heel Overijssel Collectie HCO
zwols historisch tijdschrift jrg 33 nr 1 3
Inhoud
Suikerhistorie Wim Huijsmans 2
Wij stellen Ons veel voor van Ons bezoek aan Zwolle
Koninklijke bezoeken aan Zwolle vanaf 1811 Frank Inklaar 4
Koning Willem III en een dominee in april 1862 Wim Coster 8
De jonge Koningin betreedt thans Neerlands troon
De Kroningsfeesten te Zwolle in 1898 Frank Inklaar 11
Zwolle bejubelt vorstenpaar Harry Stalknecht 15
Koningin Juliana en de miljoenste naoorlogse woning
Een defil aan de Hogenkampsweg in 1962 Frank Inklaar 20
Een stop bij het gebouw Eben Hazer van de Keiezen
Het bezoek van koningin Juliana in 1970 aan Holtenbroek Frank Inklaar 24
David Wijnbeek de Zwolse Oranjekenner 19151975
Aranka Wijnbeek 27
Matchfixing avant la lettre PEC beschuldigd van omkoping in 1936
Onze menschen zijn aan de schandpaal genageld Steven ten Veen 35
De kaak van Thomas a Kempis Lydie van Dijk 44
Relicten en relieken
Omzwervingen van Thomas gebeente Ton Hendrikman 46
Twee eeuwen de krant van Tijl
Aflevering 10 Verandering van hoofdredacteur viel niet mee
Willem van der Veen 56
Recent verschenen 62
Mededelingen 64
Auteurs 65
Redactioneel
Coverfoto Mei 1921 koningin Wilhelmina heeft net het Vrouwenhuis bezocht
aan de Melkmarkt 53 Collectie HCO
4 zwols historisch tijdschrift
Wij stellen Ons veel voor van Ons bezoek
aan Zwolle
Koninklijke bezoeken aan Zwolle vanaf 1811
Hunne Majesteiten Koning Willem
Alexander en Koningin Mxima zijn
woensdag 27 april 2016 aanwezig
bij de viering van Koningsdag in de gemeente
Zwolle in de provincie Overijssel De keuze voor
Zwolle is in overleg met de burgemeester tot stand
te komen Zo luidde nieuwsbericht 331 van de
Rijksvoorlichtingsdienst op 10 december 2015
WillemAlexander en Mxima zijn zeker niet de
eerste majesteiten die naar Zwolle komen Een rij
bezoeken is hieraan vooraf gegaan Dat zijn zowel
officile als nietofficile bezoeken Dit artikel gaat
vooral over de officile bezoeken van regerend
vorsten Dus niets over de overnachtingen van
Bernhard in de villa Frisia State aan de Ruiterlaan
in de jaren dertig of het bezoek van Beatrix
en Claus in 1971 of de vele andere nietofficile
bezoeken van leden van het koninklijk huis aan
Zwolle En zelfs de officile bezoeken zullen niet
allemaal aan bod komen
Lodewijk Napoleon
Het eerste koninklijke bezoek aan Zwolle was
niet van een Oranje maar van Lodewijk Napoleon
Koning van Holland Hij maakte tijdens
zijn koningschap meerdere rondreizen door het
koninkrijk Bij zijn rondreis door Overijssel in
1811 deed hij ook Zwolle aan De overnachting
van de koning overviel de Zwolse autoriteiten
wat want het bleef tot zeer kort voor de dag een
verrassing wanneer Lodewijk zou komen Dat hij
in Zwolle bleef overnachten had waarschijnlijk te
maken met de status van Zwolle als provinciale
hoofdstad Dat feit gaf en geeft tot op de dag van
vandaag Zwolle een voorsprong Immers officile
kennismakingsbezoeken van nieuwe monarchen
of provinciale herdenkingen worden meestal in de
provinciehoofdstad gehouden
Na Lodewijk Napoleon zijn alle Oranjevorsten
met uitzondering van koning Willem I een
of meerdere keren in Zwolle geweest Koning
Willem II bezocht de stad tijdens een rondreis
door Overijssel in 1842 Zijn opvolger Koning
Willem III deed hetzelfde in 1862 In beide
gevallen bleven de vorsten meerdere dagen in de
stad waardoor ze ook uitgebreid kennis konden
maken met Zwolle en haar inwoners Er was geen
specifieke reden voor de bezoeken van Lodewijk
Napoleon en de beide Willems Als vorst diende je
je zo af en toe te vertonen aan je onderdanen in de
provincie Een vorst wilde ook nog wel eens langskomen
na een grote ramp maar daar bleef Zwolle
Nadat koning Willem II tijdens een reis door de noordelijke provincies op
23 juli 1846 in Kampen de derde Overijsselsche Nijverheid en Kunsttentoonstelling
had bezocht voer hij met zijn stoomjacht van Kampen naar het Katerveer
bij Zwolle waar hij aan boord overnachtte De volgende dag hield de koning in
Zwolle een intocht en audintie en was er een lintjesregen Op de achtergrond de
kerk van Hattem Lithografie door SH Sern Collectie HCO
Frank Inklaar
zwols historisch tijdschrift 5
gelukkig van verschoond Een andere reden kon
de opening van een belangrijk infrastructureel
object zijn een kanaal een spoorlijn of een brug
maar in het geval van het negentiendeeeuwse
Zwolle kwamen daar geen vorsten voor Wel voor
tentoonstellingen Willem II deed de stad nog aan
in 1846 nadat hij in Kampen de derde Overijsselsche
Nijverheid en Kunsttentoonstelling aldaar
met zijn aanwezigheid had opgeluisterd
Koninklijke bezoeken konden ook ingezet worden
om de populariteit van het koningshuis te vergroten
Met de benoeming van koninginweduwe
Emma als regentes in 1890 was zon publiciteitsoffensief
zeer welkom want er waren enige
twijfels over een vrouw als vorst en de positie van
de Oranjes in een constitutionele eenheidsstaat
Daarom reisde Emma met haar jonge dochter
Wilhelmina de toekomstige koningin systematisch
het hele land af Deze bezoeken trokken
voor het eerst massale aandacht van het publiek
Zo ook in 1895 in Zwolle bij het bezoek van beide
vorstinnen Sedertdien heeft een koninklijk
bezoek altijd veel publieke belangstelling gehad
In de twintigste eeuw stierf het meerdaagse vorstenbezoek
uit In 1921 kwamen koningin Wilhelmina
prins Hendrik en de twaalfjarige Juliana
nog drie dagen naar Zwolle Het is het eerste
koninklijk bezoek aan Zwolle waarvan filmbeelden
zijn Het laatste meerdaagse bezoek was dat
van koningin Juliana en prins Bernhard in 1949
Daarentegen nam de frequentie van bezoeken toe
Dat had ongetwijfeld te maken met de verbeterde
transportmogelijkheden Zeker na de Tweede
Wereldoorlog werd het simpel om even een paar
uurtjes langs te komen Overigens werd op een
ander terrein een bezoek alleen maar moeilijker
Beveiliging is een factor geworden waar zeker de
laatste decennia Zwolse bestuurders steeds meer
grijze haren van kregen
Het programma voor het koninklijk bezoek in 1895
van koninginregentes Emma en het jonge koninginnetje
Wilhelmina Het kostte tien cent maar omvatte
ook maar liefst 78 paginas Alle hoogwaardigheidsbekleders
feestcommissies koor en orkestleden aan
de optochten deelnemende verenigingen praalwagens
en versierde boten stonden er in met heel veel
advertenties van Zwolse bedrijvenCollectie auteur
Emma en Wilhelmina
in de Luttekestraat tijdens
hun rondrit door
Zwolle in 1895 Op de
achtergrond is de fraai
in Moorschen stijl versierde
Nieuw Havenbrug
nog zichtbaar
Collectie Wijnbeek
6 zwols historisch tijdschrift
Provinciehoofdstad
Waarom komen vorsten en vorstinnen eigenlijk
naar Zwolle Een belangrijk punt blijft dat de
monarchie met enige regelmaat gezien moet worden
Dat gebeurt bijvoorbeeld bij de zogenaamde
kennismakingsbezoeken Het bezoek van 1921 was
voor prinses Juliana een soort van kennismakingsbezoek
Maar zeker zodra er een nieuwe vorst op
de troon komt reist hijzij het land door om kennis
te maken met de bevolking Zwolle heeft dan het
voordeel om provinciehoofdstad te zijn want juist
die steden worden in de kennismakingstournee
bezocht Het genoemde bezoek in 1949 van Juliana
die een jaar eerder de troon besteeg valt in deze
categorie Maar ook Beatrix in 1980 en Willem
Alexander en Mxima in 2013 bezochten bij hun
rondreis door Nederland de stad
In de rol van provinciehoofdstad staat Zwolle
ook vaak in het middelpunt bij herdenkingen
En die zijn op hun beurt weer vaak reden voor
het koninklijk huis om een bezoek te brengen
Zo vierde in 1970 koningin Juliana 25 jaar
bevrijding mee in Zwolle Bij jubilea werkt het
precies zo Dat kunnen jubilea zijn die direct te
maken hebben met het koninklijk huis zelf zoals
Koningin Wilhelmina
bezocht tijdens het
meerdaags koninklijk
bezoek in mei 1921
ondermeer het Vrouwenhuis
aan de Melkmarkt
53 In het houtwerk
boven de deur
staat de spreuk Praestant
Aeterna Caducis
het eeuwige gaat boven
het vergankelijke
Collectie HCO
Het kersverse koningspaar
Beatrix en Claus
ingehuldigd op 30
april is op 9 mei 1980
aanwezig bij de opening
van een door de Centrale
Commissie Oranje
georganiseerd twee
dagen durend oranjecongres
in de Nieuwe
Buitensociteit
Collectie HCO
zwols historisch tijdschrift 7
het bezoek in 1962 vanwege de viering van het
25jarig huwelijksjubileum van koningin Juliana
en prins Bernhard Ook de functie van monarch
kan centraal staan in jubilea zoals bij de viering
van het 25jarig regeringsjubileum van koningin
Beatrix in 2005 of vorig jaar nog bij de viering
van 200 jaar Koninkrijk met WillemAlexander
en Mxima Maar ook jubilea van organisaties
en verenigingen kunnen aanleiding zijn voor een
koninklijk bezoek zoals bij de viering van 150 jaar
Odeon 1989 150 jaar VORG Vereeniging tot
beoefening van Overijselsch Regt en Geschiedenis
2008 tot zelfs 1000 jaar Russisch Orthodoxe
kerk 1988 Speciale evenementen trekken ook
koninklijke belangstelling Zo verschenen koningin
Wilhelmina en prins Hendrik bij de tentoonstelling
PONT Provinciale Overijsselsche Nijverheidstentoonstelling
in 1913 terwijl koningin
Beatrix acte de prsence gaf op het landelijke
Oranjecongres van de Stichting Centrale Commissie
in 1980 En tenslotte zijn er de gewone of
werkbezoeken zoals het bezoek van Juliana aan
Overijssel en Zwolle in 1979
Core business
Op 13 oktober 1999 meldde prins Claus bij de opening
van het hoofdkantoor van de ABN AMRO in
Amsterdam Ik ben de bank heel dankbaar voor
de uitnodiging Ik kan teruggaan naar mijn core
business het doorknippen van een lint Dat heb
ik heel lang niet gedaan En inderdaad openingen
vormen de core business van koninklijke personen
ook in Zwolle Zo kwam koningin Juliana om de
miljoenste naoorlogse nieuwbouwwoning te openen
1962 en het nieuwe Provinciehuis 1973 Het
stokje of misschien beter gezegd de schaar werd
overgenomen door Beatrix voor de opening van
Hogeschool Windesheim 1987 De Spiegel 2006
en de Hanzespoorlijn 2012 terwijl kort geleden
2013 koningin Mxima de nieuwbouw van de
Isala Klinieken heeft geopend en koning Willem
Alexander het nieuwe distributiecentrum van
Wehkamp 2015
Herdenkingen jubilea evenementen en openingen
dat waren de voornaamste redenen voor
koninklijk bezoek Soms bestond de behoefte
de band met de bevolking nader aan te halen en
de plaats van de monarchie te versterken In alle
gevallen had Zwolle het voordeel van de status
als provinciehoofdstad Hierdoor is Zwolle goed
bedeeld geweest bij bezoeken van regerende vorsten
En dan nu Koningsdag 2016 De bekroning
van al die prinsesse koninginne en koningsdagen
die al vanaf het eind van de negentiende eeuw
enthousiast in Zwolle zijn gevierd En dat enthousiasme
past helemaal in het plaatje dat je bij al die
koninklijke bezoeken steeds weer ziet Nog steeds
kunnen de koninklijke bezoekers met recht zich
veel voorstellen van een bezoek aan deze stad
Koningin Wilhelmina bij het bezoek aan Zwolle in
1921 httpskoninklijkebezoekenzwollemijnstadmijndorp
nlverhalen1921koninginnefeesteneen
punterendeprinses
De feestelijk vlaggende
en versierde Oude
Vismarkt ter gelegenheid
van het koninklijk
bezoek van 2729 mei
1921 Collectie HCO
Links Koningin Juliana
bezocht op 18 oktober
1979 WestOverijssel
en Zwolle Tijdens een
stadswandeling bekeek
ze de vorderingen met
de renovatie van het
oude stadscentrum
Hier wandelt ze met
burgemeester Drijber
over het Pelserbrugje
Collectie HCO
8 zwols historisch tijdschrift
Koning Willem III en een dominee in april 1862
Wim Coster In april 1862 mocht Zwolle zich vereerd voelen
met een bezoek van koning Willem III Over
de persoon van deze vorst bestonden toen
hij in 1849 werd ingehuldigd na het plotselinge
overlijden van zijn vader Willem II veel zorgen
Hij stond niet bekend als bijzonder tactvol wel
om zijn reactionaire opvattingen en zijn erotische
escapades Zijn huwelijk met Sophie van Wrttemberg
een volle nicht van hem gold als dramatisch
slecht Desondanks kregen zij drie kinderen
voordat zij vanaf 1855 na zestien miserabele
jaren gescheiden van elkaar verder gingen leven
Erg veel trek om zijn vader op te volgen had de
in 1817 geboren Willem III niet gehad Van zowel
minister Thorbecke als diens Grondwet van 1848
had hij een hartgrondige afkeer Het laatste omdat
zijn bevoegdheden als soeverein vorst daardoor
werden beperkt In zijn ogen was Nederland niet
alleen zijn land maar ook zijn persoonlijk bezit
waarover hij naar eigen inzichten mocht regeren
De praktijk was anders Zelfs zijn positie als
kroonprins had hij om die reden formeel willen
opgeven ten behoeve van zijn zoontje Willem
maar dat was staatsrechtelijk niet mogelijk In de
jaren vijftig dreigde hij verschillende keren de brui
aan het koningschap te geven maar noodgedwongen
bleef hij morrend en wel op de troon
Willems geringe populariteit kreeg in 1861 een
duwtje in de goede richting door zijn optreden bij
een grote watersnoodramp Het jaar daarop zou
zijn optreden leiden tot een nieuwe ramp maar
dat gebeurde geheel buiten zijn schuld Op 1 mei
1862 had hij Enschede bezocht De textielstad was
nog in feesttooi gehuld toen er op 7 mei in het
huis van een fabrieksarbeider brand uitbrak Toen
er ook nog een stevige wind begon te waaien
bood het verdorde groen volop brandstof voor het
gretige vuur waardoor een groot deel van de stad
in de as werd gelegd
Uit ieders borst de juichtoon
Maar dat gebeurde allemaal n het achtdaagse
koninklijk bezoek aan Overijssel dat op woensdag
23 april was begonnen in Zwolle Liefst vijf
dagen verbleef de koning in de provinciehoofdstad
van waaruit hij overigens ook de nabije
omgeving bezocht Volgens de Provinciale Overijsselsche
en Zwolsche Courant was het n groot
feest vol van gelukzalige momenten voor zowel de
stad als de koning zelf De banden tussen vorst en
volk zouden daardoor nauw zijn aangehaald
Koning Willem III
omstreeks 1865
Internet
zwols historisch tijdschrift 9
Minder dan twee weken had Zwolle gehad om
zich voor te bereiden op het bezoek van koning
Willem Maar toen hij de 23ste om vijf uur s middags
vanuit Apeldoorn van over de IJssel arriveerde
bij het Katerveer stond iedereen paraat
Een jonge vrouw schreef een gedicht dat door de
krant van uitgever Tijl werd opgenomen als een
uitdrukking van de situatie en de stemming
Laat de driekleur vrij nu wappren
Tooi Oranje iedereen
Laat het groen de huizen sieren
Willem III zal binnentren
Willem Willem van Oranje
Heel het volk verheff zijn zang
Klinke uit ieders borst de juichtoon
Koning Willem leve lang
Tijdens de vijf dagen waarop de koning in de stad
verbleef waande Zwolle zich als een ster die volop
en onophoudelijk schitterde Versierd en wel vol
van illuminaties recepties diners bals audinties
rondritten en toejuichingen Op de Grote
Markt stond een erepoort met in het Latijn aan de
ene kant de tekst Die wij zo lang hebben gewenst
en aan de andere kant Hier zult U met genoegen
ondervinden Vader en Vorst genoemd te worden
Op zaterdagavond was de gehele stad verlicht Het
was allemaal ongekend schreeuwde de krant Het
schitterendst gezicht leverde de Grote Markt waar
behalve de ereboog en de Hoofdwacht de sociteit
De Harmonie met haar schone illuminatie en
de duizend lichten aan de guirlandes die langs de
huizen prijkten een betoverend schouwspel leverden
Het werd nog groter door de sierlijk verlichte
tempel aan het eind van de Melkmarkt Overal
wedijverde men in schone verlichting getuige het
Gouvernementsgebouw de Waag het Raadhuis
het Gerechtshof het Odon de Kamperpoortenen
Vispoortenbrug en ook bijna alle woningen in
de voornaamste straten De Kamperstraat was in
een lichtberceau herschapen de Koestraat prijkte
met een aanzienlijk aantal Chinese lampions de
Bloemendalstraat was een sierlijk verlicht prieel
de Roggenstraat werd door bogen en lichtkronen
versierd en De Dijk nu Thorbeckegracht bood
het schoonste gezicht door de overgrote dubbele
rij van lichten
Galgenmaal
De zondagochtend voor zijn vertrek woonde
de koning in de Grote of Sint Michalskerk een
dienst bij En zo verscheen hij onder het gehoor
van dominee Johannes Gerrit van Rijn de in
dienstjaren minst ervaren van de zes predikanten
Een aantal gemeenteleden vooral afkomstig
uit de kleine burgerij had zich sterk gemaakt voor
het orthodoxe geluid dat deze nieuwkomer verkondigde
Met het oog op de Heer alleen vind ik
vrijmoedigheid om in het besef van de geringheid
mijner krachten de gewichtige en moeilijke taak
te aanvaarden die mij bij u wacht had hij nederig
geschreven aan de kerkenraad Doordrongen
door de liefde van Christus was hij bereid de
moeilijke strijd aan te gaan met de zonde in welke
vorm die zich ook zou voordoen Hoe moeilijk
die strijd tegen de zonde zou worden en op welke
manier hij die aan moest gaan zal de dominee wel
niet hebben vermoed
In september 1858 had Van Rijn zijn intree
gedaan en vanaf het begin had hij indruk gemaakt
Toneelspelers uit den lande kwamen naar Zwolle
Het Katerveer
omstreeks 1860 De
koning reisde vanaf Het
Loo in Apeldoorn over
land naar Hattem en
stak vanaf de Gelderse
kant met het veer de IJssel
over De veerlieden
die hem en zijn gevolg
overzetten kregen veertig
gulden fooi Tekening
door W Hekking
jr Collectie SMZ
10 zwols historisch tijdschrift
om te zien hoe deze predikant zijn publiek in zijn
ban wist te krijgen Bijna 185 meter lang was hij
ongeveer twintig centimeter meer dan de gemiddelde
man in die tijd Ook zijn neus was opvallend
Fors Hij had bruin haar dito wenkbrauwen
een ovaal gezicht een rond voorhoofd en bruine
ogen
Zo stond hij daar op 26 april 1862 36 jaar oud
hoog op het preekgestoelte met aan zijn voeten
de koning en zijn gevolg bestuurders van provincie
stad kerk en rechtbank hoge militairen
voorname burgers en anderen die erbij wilden
horen Na een korte voorbede hield de dominee
opnieuw volgens de krant een hartelijke en
gepaste toespraak tot de koning en daarop sprak
hij een zegenbede over Zijne Majesteit uit waarop
de gemeente in staande houding naar de koning
gekeerd het vierde enigszins gewijzigde vers van
psalm 121 zong Hierop volgde de leerrede over
Openbaring XXII17b Als tussenzang werd nog
gezongen Gezang 43 vers 1 en als nazang Gezang
152 vers 3 De gehele godsdienstoefening werd bij
de duizenden toehoorders gekenmerkt door
grote orde en eerbiedige stilte wat zeker ten dele
ook was toe te schrijven aan de gepaste maatregelen
van heren kerkvoogden Het moet een groot
moment zijn geweest voor een predikant die tien
jaar eerder als zoon van een eenvoudige kaarsenmaker
nog stond te preken in een gemeente in
een klein plaatsje in de provincie Utrecht s Middags
mocht hij op persoonlijke uitnodiging van
de koning nog deelnemen aan een diner ten huize
van de Commissaris des Konings
Maar Johannes Gerrit van Rijn had ook zorgen
grote zorgen Hij mocht zich afvragen of deze
maaltijd in een letterlijk schitterende stad voor
hem niet ook het begin van het einde markeerde
Het einde van zijn carrire als man van aanzien
als predikant Of het luisterrijk diner niet een
galgenmaal was geweest Hoe is het met je rug en
zij en hoofd en lijf en keel Hoe is het met de misselijkheid
had hij op 14 april geschreven aan de
jonge weduwe Pruimers Heb je goed geslapen
Ook nog misselijk Hoe is het met het verwachte
vroeg hij haar twee weken later
De koning was toen net weer uit Zwolle vertrokken
maar nog een paar jaar lang kon hij in de
pers berichten volgen over de barones en de dominee
en hun verboden liefde
Zie verder Wim Coster De barones en de dominee
Een verboden liefde in de negentiende eeuw in de
rubriek Recent verschenen op p
Literatuur
Zie voor koning Willem III
Dik van der Meulen Koning Willem III 18171890
Amsterdam 2013
RE van Ditzhuysen OranjeNassau Een biografisch
woordenboek Haarlem 1992 244245
Jacqueline Doorn Willem III Emma en Sophie Geluk
en ongeluk in het Huis van Oranje Zaltbommel
1986
Zie voor Johannes Gerrit van Rijn
J Erdtsieck en W Faber Een aanzienlijke gemeente
met eerlijke verdraagzaamheid Verkenning in de
Zwolse Hervormde Gemeente gedurende de Jaren
18301940 Zwolle 1989 4246
Zie voor het bezoek van Willem III
Gert van der Horst Koninklijk bezoek Willem III
in Zwolle In Zwols Historisch Tijdschrift 10 1993
nr 3 7680
Provinciale Overijsselsche en Zwolsche Courant 16
26 28 en 30 april 1862
De preekstoel in de
Grote Kerk omstreeks
1880 Vanaf deze kansel
ging dominee Van Rijn
voor in de door koning
Willem III bijgewoonde
dienst Collectie HCO
zwols historisch tijdschrift 11
De jonge Koningin betreedt thans
Neerlands troon
De Kroningsfeesten te Zwolle in 1898
In 1890 stierf koning Willem III Het koningschap
onder het huis van Oranje bestond een
kleine honderd jaar maar nu was er een groot
probleem De opvolgster van Willem III prinses
Wilhelmina was nog maar tien jaar oud De acht
jaar tot haar meerderjarigheid moest overbrugd
worden Dat gebeurde door Emma van Waldeck
Pyrmont de weduwe van Willem III als regentes
uit te roepen Zoals Bank en Van Buuren aangeven
Emma had te kampen met twee uitdagingen
Zij moest als vreemdeling bewijzen de Nederlandse
constitutionele verhoudingen te respecteren
en als vrouw daarin haar gezag te kunnen
doen gelden Bovendien moest ze het koningschap
in Nederland trachten te nationaliseren
overeenkomstig het algemeen streven in Europa
om de van huis uit internationaal georinteerde
dynastien sterker in de natiestaat te verankeren
Monarchie zichtbaar
Emma kweet zich uitstekend van haar taak Door
middel van bezoeken in het land maakte zij de
monarchie zichtbaar als samenbindend nationaal
symbool Stelselmatig liet ze zich met haar
dochter in de provinciehoofdsteden door het hele
land zien Hun bezoek was overal voornamelijk
symbolisch van aard Om het maar weer in de
woorden van Bank en Van Buuren te zeggen Het
Versieringen op de
Melkmarkt ter gelegenheid
van het bezoek
van koninginregentes
Emma en koningin
Wilhelmina in 1895
Collectie Wijnbeek
Frank Inklaar
12 zwols historisch tijdschrift
beeld van een jong koninginnetje met hangend
haar tezamen met haar moeder werd een dierbaar
gekoesterde herinnering werd als het ware
met een scherpe naald in het nationale geheugen
getst Zo bezochten beide vorstinnen in september
1895 een enthousiast Zwolle Opvallend was
de participatie van vrijwel alle bevolkingsgroepen
aan de feesten Klaarblijkelijk werd de monarchie
een echt nationaal symbool voor liberalen hervormden
gereformeerden en katholieken En dat
was met name voor de laatste groep nieuw Slechts
de net georganiseerde arbeidersbeweging ontbrak
in het feestgedruis De verjaardag van Wilhelmina
werd al vanaf het eind van de regeerperiode van
Willem III ingezet als promotiemiddel voor de
monarchie Vanaf haar vijfde jaar werd haar verjaardag
als Princessedag gevierd Dit veranderde
na de dood van Willem III in 1890 in Koninginnedag
Deze dag ontwikkelde zich vooral als
een feestdag voor kinderen Maar het stond ook
uitdrukkelijk in het teken van nationale eenheid
onder de Oranjemonarchie
Inhuldiging
In 1898 was het dan zover de achttienjarige Wilhelmina
mocht de troon bestijgen Ze kwam wat
betreft de nationale acceptatie van de constitutionele
monarchie in een gespreid bedje Of in de
woorden van Bank en Van Buuren Onder liberale
leiding en met confessionele instemming werd
in Nederland de monarchie per feestelijk plebisciet
opnieuw vastgeklonken in het natiebesef
Toen ook werd de verjaardag van Wilhelmina 31
augustus van prinsessefeest een koninginnedag
een feestdag van staatswege die in naam van de
Oranjedynastie tegenstellingen voor 24 uur kan
doen vergeten al bleven overtuigde socialisten
aan de kant staan
De inhuldiging van Wilhelmina als koningin
vond plaats op 6 september 1898 in Amsterdam
een week na haar achttiende verjaardag Het
werd een grootse gebeurtenis die in de collectieve
herinnering van de tijdgenoten is opgeslagen
Deels kwam dat door nieuwe media als fotografie
en film die ruimschoots aanwezig waren Deels
kwam het ook door de jeugdige koningin Het
nationale feest van de inhuldiging was bij uitstek
een burgerlijk feest met allerlei manifestaties door
het hele land Hoewel Amsterdam en Den Haag de
centra van viering van het nationale zelfvertrouwen
waren vormden zich overal burgercomits
die plaatselijke kroningsfeesten of andere manifestaties
organiseerden En overal was een nieuw
orangisme prominent aanwezig De geschiedenis
van ons land werd vereenzelvigd met de geschiedenis
van het huis van Oranje een historische
gang van Willem van Oranje tot Wilhelmina Zo
werd in de officile aubade voor het paleis het
Wilhelmus gezongen op een aangepaste tekst van
Nicolaas Beets Het lied verwijst uiteraard naar
Wilhelmus van Nassauwe Willem van Oranje
maar in de tweede en derde strofe gaat het over
Wilhelma van Nassauwe Wilhelmina
Wilhelma van Nassauwe
Tot Koningin gekroond
U blijft het volk getrouwe
Dat u zijn liefde toont
In u zien wij herleven
Wat ons herleven doet
Ten top van eer verheven
Oranjes Naam en Bloed
Kroningsfeesten
In Zwolle was men vroeg met de Kroningsfeesten
De verjaardag van Wilhelmina en de dag erna
werden aan feestelijkheden besteed Dus een
paar dagen voor de officile inhuldiging Voor de
organisatie was er een feestcommissie geassisteerd
door maar liefst elf subcommissies De tien leden
van het hoofdbestuur van de feestcommissie
waren bij de feestelijkheden te herkennen aan een
Strik in de Zwolsche kleuren waarop Oranjecocarde
met knoop in de nationale kleuren en
eenige kroningsattributen
Een groot deel van de feestelijkheden bestond
uit muziekuitvoeringen in diverse soorten en
maten Het begon al op woensdag 31 augustus
om 7 uur met het luiden der klokken van 830 tot
10 uur gevolgd door een rondgang door de stad
van het Stedelijk Muziekkorps Datzelfde korps
hield van 12 tot 14 uur op de Grote Markt een
Matine met kroningsmarsen jubelouvertures
en dergelijke In de Grote Kerk was van 14 tot 15
uur het Feestconcert met orgelspel en liederen
zwols historisch tijdschrift 13
van vrolijk nationale aard s Avonds werd er weer
verder gemusiceerd Om 20 uur speelde het Stedelijk
Muziekcorps weer op de Grote Markt terwijl
in de Buitensociteit een concert van Eduard
Strauss met zijn voltallige orkest uit Wenen plaatsvond
Na afloop was er een Balchamptre een
openluchtbal waar achtereenvolgens de volgende
dansen konden worden uitgevoerd de Polonaise
Polka de Wals de KreuzPolka weer een Wals
een Pas de quatre een Quadrille des Lanciers en
nog een Wals de WashingtonPost een Mazurka
en als afsluiting een Wals
De volgende dag begon weer met een rondgang
van twee uur van het Stedelijk Muziekcorps door
de stad Om 11 uur was het de beurt aan de Zwolse
kinderen Een koor van 750 kinderen trad op in de
Grote Kerk begeleid door het Stedelijk Muziekkorps
Ze voerden daar onder meer de Oranje
NassauCantate uit voor de gelegenheid gecomponeerd
door Catharina van Rennes En ook daar
met een fier nationaal gevoel zoals blijkt uit de
Slotzang
Ons Neerland is een vurig land
Het heeft een leeuw met klauwen
En wie aan t vuur zijn vingers brandt
Die zal t nog lang onthoun
Want l die geestdrift l die gloed
Door nen naam wordt leeuwenmoed
Wilhelma van Nassauwe
Ons Neerland is een krachtig land
Al is zn vorst een Vrouwe
En wie t er ooit heeft aangerand
Die moet het bloedig rouwen
En t krachtig Neerland n van zin
Staat pal voor Neerlands Koningin
Wilhelma van Nassauwe
s Middags was er weer een concert in de Grote
Kerk nu van een aantal vocale solisten en koor
met kinderkoor en strijkorkest Zij brachten onder
meer de KoninginneCantate en een feestzang van
Beets ten gehore En de avond werd besloten met
een concert in de Buitensociteit van het Stedelijk
Muziekcorps gevolgd door een zelfde openluchtbal
als de vorige avond Het Stedelijk Muziekcorps
wist klaarblijkelijk niet van ophouden want dit
muziekgezelschap speelde van 1030 tot 12 uur
nog verder op de Grote Markt
Concours van versierde voertuigen
Muziek in overvloed dus Maar er waren gelukkig
voor de Zwollenaren die niet zo genteresseerd
waren in muziek ook andere feestelijke activiteiten
Op de verjaardag van de toekomstige koningin
was de belangrijkste nietmuzikale activiteit
het concours van versierde voertuigen in de Wipstrikkerallee
Voor dit evenement dat van 1415
uur s middags duurde waren maar liefst 13 verguld
zilveren 13 zilveren en 21 bronzen medailles
uitgeloofd De voertuigen waren ingedeeld in
diverse categorien Er waren rijtuigen reclamewagens
onder meer van de slagersgezellen en de
meubelmakerspatroonsvereniging ezel en bokkenwagens
sportkarren en fietsen of rijwielen in
de toenmalige terminologie Hierbij werden als
categorie onderscheiden heren rijwielen dames
Het programma van de
kroningsfeesten in 1898
in Zwolle Collectie
auteur
14 zwols historisch tijdschrift
rijwielen jongens rijwielen meisjes rijwielen
en groepen waaronder twee of meerpersoons
rijwielen voor volwassenen en kinderen En dan
was er nog de categorie degenen die het rijwiel
in de uitoefening van enig beroep gebruiken Dat
fietsen vooral een bezigheid van de elite was blijkt
uit deelname van baron van Voorst tot Voorst bij
de heren en mej Lycklama verwant aan de commissaris
van de koningin bij de dames Na afloop
trok de stoet van voertuigen als bloemencorso
naar het Stationsplein
Volksspelen en vuurwerk
Op de eerste september waren er meer nietmuzikale
evenementen Een hiervan doet sterk denken
aan de ons welbekende koninginnedagen de
volksspelen op de Turfmarkt Deelnemers hieraan
vertrokken om 1330 van het Rodetorenplein naar
de Turfmarkt waar van 14 tot 17 uur allerlei wedstrijdjes
werden gehouden Er waren tien onderdelen
ringrijderij te paard hoepellopen mastklimmen
wedloop met hindernissen stroophappen
zaklopen hardlopen op drie benen tonsteken
rollopen en de nieuwe rutschbaan Anders dan wij
gewend zijn konden bij al deze onderdelen geldprijzen
gewonnen worden Vijf onderdelen waren
speciaal bestemd voor jongens onder zestien jaar
En de andere onderdelen lijken ook vooral voor het
mannelijke geslacht bedoeld te zijn
s Avonds waren er nog twee grote evenementen
Op de stadsgracht tussen de Nieuwe Havenbrug
en het Kerkbrugje was een waterfeest met
een wedstrijd van verlichte vaartuigen De mooist
verlichte vaartuigen in de categorien zeilvaartuigen
roeivaartuigen en andere vaartuigen konden
weer prijzen winnen Na afloop voeren de boten
door de stadsgracht En dat alles in een decor van
verlichte oevers De gemeente zorgde ervoor dat
de Nieuwe Havenbrug en de Sassenpoortenbrug
waren verlicht en de feestcommissie nam het
Kerkbrugje en de oevers tussen de beide bruggen
voor haar rekening Bengaals vuur en watervuurwerk
maakten het waterfeest compleet O ja er
was ook nog muziek op het water
De finale van de feestdag komt ook welbekend
voor vanaf 2130 uur vuurwerk op de Turfmarkt
De Koninklijk Nederlandsche Pyrotechnische
fabriek zorgde voor een waar spektakel met
Bengaals vuur vuurkardoezen Chinese bomen
Romeinse kaarsen draaiende sterren een pyrotechnische
fluitende telegraaf een draaiende
bloemvaas vuurpijlen luchtslangen bommen en
zwermpotten Aan het begin was er een decoratie
van de koningin temidden van vuurwerk De slotdecoratie
bestond uit Twee medaillons waarin
de letters W en R Wilhelmina Regina gedekt
door de Koninklijke Kroon waarboven een rijzende
zon alles in diamantvuur omgeven door
een lauwertak groen licht en door guirlandes
van gekleurd licht verbonden aan de flankeering
mozaiekvuur en schuine batterijen van Romeinsche
kaarsen Frontbreedte 30 M In de guirlandes
de woorden Leve onze Koningin De eind
negentiendeeeuwse variant van de eenentwintigste
eeuwse lasershow
Zin uit de Koninginnecantate op 1 september 1898
uitgevoerd door het Oranjekoor in de Grote Kerk
Literatuur
J Bank en M van Buuren 1900 Hoogtij van burgerlijke
cultuur Den Haag 2000
Feestwijzer voor de Kroningsfeesten te Zwolle 31 Augustus
1 September 1898 Zwolle 1898
Tekst van aubade van Nicolaas Beets httpwww
dbnlorgtekstbeet005gedi07_01beet005gedi07_
01_0372php
Optocht en versieringen
op de Grote Markt voor
de kroningsfeesten in
1898 Collectie HCO
zwols historisch tijdschrift 15
Zwolle bejubelt vorstenpaar
Op maandag 6 september 1948 werd
prinses Juliana in de Nieuwe Kerk in
Amsterdam ingehuldigd als koningin In
de periode daarna legde het nieuwe vorstenpaar
kennismakingsbezoeken af in alle provincies
Overijssel werd aangedaan op 11 en 12 oktober
1949 Koningin en prins arriveerden op dinsdag
11 oktober in Zwolle Ze bleven overnachten in de
ambtswoning van de commissaris van de koningin
aan de Roopoort en trokken de volgende dag
de provincie in
De Centrale Commissie
De organisatie van de feestelijkheden ter gelegenheid
van dit bezoek lag in de vertrouwde handen
van de CC de Centrale Commissie voor Nationale
Feesten of kortweg de Centrale Commissie
Oranje die al sinds haar oprichting in 1903 zich
de organisatie van Oranjefeesten tot doel gesteld
had Daarin vormden de bezoeken van leden
van het koninklijk huis aan Zwolle natuurlijk een
hoogtepunt Want zo vaak gebeurde het niet dat
de Oranjefamilie de Blauwvingerstad aandeed
De laatste keer dat Zwolle die eer te beurt viel was
in 1928 geweest goed twintig jaar geleden Toen
bezochten Wilhelmina Hendrik en Juliana de
landbouwtentoonstelling Zwolland De periode
van onthouding had de dorst naar de vorstin
alleen maar versterkt En zeker na de moeilijke
jaren van de Duitse bezetting was de populariteit
van het huis van Oranje gestegen tot ongekende
hoogte
Onnodige spanning
De Centrale Commissie had het er druk mee
Gehoopt werd dat de meeste Zwollenaren de dag
van het bezoek vrij zouden krijgen Misschien zo
suggereerde men konden de werknemers alvast
dagelijks een half uurtje extra werken om de snipperdag
mogelijk te maken In ieder geval riep de
CC de werkgevers op de dag van het koninklijk
bezoek vrijaf te geven Dit tot groot verdriet van
de Nijverheidsraad Volgens de leden van die raad
leidde de oproep bij sommige bedrijven tot onnodige
spanning Er werden verwachtingen gewekt
die niet altijd beantwoord konden worden Beter
was het als de CC zich voortaan niet meer over
dergelijke zaken zou uitspreken voordat er met
het bedrijfsleven overleg was geweest
Ondertussen maakte de stad zich op voor
de komst van het koninklijk paar En niet alleen
Zwolle Vanuit de wijde omgeving zouden groe
De omslag van het
feestprogramma voor
het koninklijke bezoek
aan Zwolle in oktober
1949 Collectie Wijnbeek
Harry Stalknecht
16 zwols historisch tijdschrift
pen en mensen naar de Overijsselse hoofdstad
komen om een glimp van Hare Majesteit op te
vangen Delegaties uit Urk Staphorst en Haerst
hadden hun komst al aangemeld
Feestverlichting
De organisatie wilde niets aan het toeval overlaten
Zo werd op de avond voor het bezoek de door
particulieren aangebrachte feestverlichting gecontroleerd
Daarbij werd vooral gelet of er geen
lampen waren die de verschillende optochten
zouden hinderen Ook moesten verkeersmaatregelen
worden genomen De gehele binnenstad zou
worden afgesloten voor gemotoriseerd verkeer en
bespannen wagens Ook de stadsdienst ontkwam
niet aan dit gebod De Veerallee was tijdens de
doorkomst van de koningin voor fietsers taboe
Rond de Roopoort waar de majesteit en haar
gemaal in de ambtswoning van de commissaris
van de koningin zouden overnachten was geen
publiek toegestaan
Aan de oproep om de stad uitbundig te versieren
werd massaal gehoor gegeven s Avonds
brandden duizenden lichtjes Vooral Hotel
Wientjes had er veel werk van gemaakt De
Westerstraat om de hoek van de Roopoort zag
er ook prachtig uit net als vele andere straten
Overal waar men keek zag men bloemen slingers
vlaggen en erepoorten In het hartje van de stad
stond een fraaie muziektent ontworpen door de
Zwolse kunstenaar Teun van der Veen In het licht
van de vele speciaal voor het bezoek opgestelde
schijnwerpers bood de stad een betoverende aanblik
Het was de avond voor het bezoek van het
koninklijk paar dan ook enorm druk in de stad
Duizenden waren gekomen om van de sprookjesachtige
verlichting te genieten
Massaal onthaal
De ochtend van de elfde oktober brak aan In
alle vroegte klonken de klanken van de reveille
door de stad Op de Turfmarkt werd die ochtend
door leden van rijvereniging Rijden is Kunst
uit Ittersum een ruiterdemonstratie gegeven Op
het Grote Kerkplein verzamelde zich de jeugd uit
de verschillende wijken voor de grote kinderoptocht
Ondertussen voerden bussen voortdurend
bezoekers van buiten aan Vooral uit de kop van
Overijssel waren velen gekomen Het was iets
over half drie s middags toen de koninklijke stoet
van over de IJsselbrug arriveerde een juichkreet
ontlokkend aan de duizenden die daar op het
grondgebied van de toenmalige gemeente Zwollerkerspel
het paar opwachtten Onder de tonen
van het Wilhelmus stapten Juliana en Bernhard
over in een gereedstaande landauer Aan de wachtende
burgemeester van Zwollerkerspel C Slager
vroeg de koningin nog vlug Burgemeester zien
wij u vandaag nog waarop Slager antwoordde
ik hoop vanavond mevrouw waarna Juliana met
een dan tot ziens richting Zwols grondgebied
Sssst
In de nacht van 11 op 12 oktober 1949 wapperde de koninklijke standaard
van huize Roopoort 1 Koningin en prins logeerden naar oud gebruik in
de woning van de Commissaris der Koningin Op dat moment was dat ir
JBGM ridder de van der Schueren Voor de oorlog was het gouverneurshuis
in het Ter Pelkwijkpark de ambtswoning Het werd ook wel het hotel
van de Commissaris der Koningin genoemd In 1895 had de toen vijftienjarige
Wilhelmina er met haar moeder overnacht Omdat het Gouverneurshuis
midden in de stad lag werd destijds aan de posterende agenten
gevraagd er voor te zorgen dat er s avonds niet te veel lawaai op straat zou
worden gemaakt Dat hoefde men de Zwollenaren niet twee keer te zeggen
Ssst het koninginnetje slaapt werden gevleugelde woorden
Aankomst van
koningin Juliana en
prins Bernhard in de
toenmalige gemeente
Zwollerkerspel waar
zij in de gereedstaande
landauer overstapten
Collectie HCO
zwols historisch tijdschrift 17
vertrok De koninklijke stoet reed over de Veerallee
de stad binnen toegejuicht door het enthousiaste
publiek Kinderen zwaaiden fanatiek met
oranje en roodwitblauwe vlaggetjes Voor de
stoet uit reden drie vrachtwagens van de gemeentereiniging
Ze waren gevuld met zand Dit zand
werd op de weg gestrooid om te voorkomen dat de
paarden zouden uitglijden op de toch wat gladde
stenen van het wegdek Duizenden mensen waren
op de been om een glimp van het koninklijk paar
op te vangen Aangekomen op het Stationsplein
werd de koningin een vaandelgroet gebracht
Sportverenigingen en allerlei andere Zwolse
organisaties stonden daartoe in gelid opgesteld
Spontaan begonnen enkele meisjes het lied Voor
Koningin en Vaderland te zingen Binnen een
paar seconden galmde het uit duizenden kelen
Een koninklijk besluit
Vorstin en prins bezochten aansluitend het katholieke
ziekenhuis aan het Groot Weezenland en het
Provinciehuis toen nog in de Diezerstraat Maar de
officile ontvangst was in de mooiste zaal van het
stadhuis de Schepenzaal Daar kreeg de koningin
van de kleine Elly Alferink een tuiltje bloemen
Ondertussen wachtte buiten een grote menigte
Want daarna zou op het Grote Kerkplein door de
Zwolse kinderen een zanghulde worden gegeven
Langs de gevels van de huizen waren oplopende
Koningin en prins
maakten een rijtour
door de stad hier rijden
ze langs het Sophia Ziekenhuis
aan de Rhijnvis
Feithlaan Collectie
HCO
Bij de officile ontvangst
in de Schepenzaal
kreeg de koningin
van de kleine Elly Alferink
bloemen aangeboden
Collectie HCO
18 zwols historisch tijdschrift
houten verhogingen gemaakt zodat de Melkmarkt
wel wat weg had van een amfitheater Toen tegen
zessen het koninklijk paar weer buiten verscheen
barstten de vele wachtende kinderen uit in een
daverend gejuich Na de muzikale hulde had de
koningin voor de kinderen een verrassing in petto
Bij koninklijk besluit gaf zij alle kinderen de volgende
dag vrijaf van school Opnieuw gejuich De
koningin fluisterde schertsend in de oren van de
heer Wansink de voorzitter van de CC Hoe zou
het toch komen dat de kinderen zo graag vrij van
school hebben Zouden ze het erg naar vinden
Polonaise
Na de zanghulde vertrok het koninklijk paar naar
hun gastenverblijf in het huis van de commissaris
van de koningin om zich wat op te frissen
Daarna was het tijd voor een kleine rijtoer door de
stad Groot was de teleurstelling van het publiek
toen het paar in een gesloten wagen snel voorbij
suisde Vanwege de regen had men namelijk
afgezien van de open landauer s Avonds was er
voor de koninklijke gasten een soiree met genodigden
in Hotel Wientjes Daar zagen zij ook een
indrukwekkende lichtoptocht voorbij trekken
Veertig fraai verlichte wagens passeerden het
hotel Thema van de stoet was Zwolle als stad van
industrie en nijverheid Vervolgens ging het naar
de Bollebieste Blijkbaar had Juliana gehoord van
de eerdere teleurstelling want ondanks een fijne
motregen werd nu toch de landauer genomen De
bewoners van de Bollebieste werden door vorstin
en prins wel wat overvallen Niemand had gedacht
dat ze al zo vroeg zouden arriveren De buurt had
zich juist overgegeven aan een oerHollandse
polonaise Even was er verwarring maar al snel
wist men de juiste toon weer te vinden De meisjes
Tineke ter Zweege en Mini Lindeboom boden de
koningin gelukkig weer geheel conform het zorgvuldig
opgestelde programma bloemen aan Na
een kort onderhoud met enkele buurtbewoners
vertrok Juliana weer naar de woning van de commissaris
van de koningin
Iedereen tevreden
De volgende dag maakte het koninklijk paar zich
op voor een rondtocht door Overijssel Het ver
Zwolse taartjes
Voor banketbakker Chris Lindeboom was het bezoek van de koningin Juliana
in 1949 extra spannend Vier weken had hij aan een taart voor de koningin
gewerkt Het resultaat was een meesterwerkje dat de belangrijkste gebouwen
van Zwolle liet zien De taart werd eerst officieel aangeboden in de Schepenzaal
maar twee dagen na het koninklijk bezoek mocht de familie Lindeboom
samen met een delegatie van de CC het zoete kunststuk afleveren op paleis
Soestdijk De vier prinsesjes stonden al met smart te wachten en toonden
zich dolenthousiast We hebben nog nooit zon mooie taart gehad meende
prinses Beatrix En na het aansnijden van het lekkers Ik wist niet dat Zwolle
zo lekker smaakte ik krijg er kleefvingers van De sfeer op het paleis was
kinderlijk ongedwongen Gerrit en Fietje Lindeboom genoten van een groot
glas limonade Bij het afscheid liet het wijsneuzerige Beatrixje nog weten We
weten nu waar we in Zwolle gebakjes moeten gaan eten
De taart met de prominentste gebouwen van Zwolle Collectie HCO
Met de taart in de tuin van paleis Soestdijk Collectie HCO
zwols historisch tijdschrift 19
trek was in overeenstemming met de wens van de
koningin in alle stilte Maar natuurlijk waren er
toch een paar honderd Zwollenaren gekomen om
haar uit te zwaaien De inwoners van Berkum kregen
nog een mazzeltje Hoewel een goederentrein
uit de richting Zwolle nog ruim een kilometer van
de overweg was verwijderd wilde de rijkspolitie
geen enkel risico nemen De koninklijke stoet
moest voor de overweg wachten Hierdoor kregen
de Berkummers onverwacht een prachtig zicht op
vorstin en prins
En wat kostte dat nou allemaal is een vraag
die de Nederlander graag mag stellen En gewoontegetrouw
wordt daar dan geheimzinnig over
gedaan Een tip van de sluier kan hier toch opgelicht
worden de begroting telde in totaal een
bedrag van achtduizend gulden waarvan de post
onvoorzien er duizend voor zijn rekening nam
Want zo zijn de Hollanders per slot ook ze gaan
graag op zeker
Dit artikel licht aangepast verscheen eerder in 100
jaar CCO Zwolle Zwols Historisch Tijdschrift 20
2003 nr 3 p 108112
Banketbakker Chris Lindeboom maakte ter gelegenheid van het koninklijke bezoek een fraaie taart die hij tijdens de officile ontvangst
in de Schepenzaal samen met zijn kinderen aan het koninklijk paar mocht aanbieden Collectie HCO
20 zwols historisch tijdschrift
Koningin Juliana en de miljoenste
naoorlogse woning
Een defil aan de Hogenkampsweg in 1962
Frank Inklaar In november 1962 haalde Zwolle het nationale
nieuws met de opening van de miljoenste
naoorlogse nieuwbouwwoning Op de televisie
was er een speciaal programma en in het
achtuurjournaal viel er van alles te zien uit Zwolle
In de bioscoop kon je in het Polygoonjournaal
hiervan genieten De karakteristieke stem van
Philip Bloemendaal ondersteunde de beelden van
het bezoek van koningin Juliana aan de portiekflat
aan de Hogenkampsweg Hierbij vielen de
onthulling van een kunstwerk een kopje thee bij
de bewoners van de flat en het afnemen vanaf het
balkon van het defil van bouwers en hun bouwmaterieel
haar ten deel
Naoorlogse nieuwbouw
Woningbouw en woningnood waren hot items in
naoorlogs Nederland Tot in de jaren zestig scoorde
de woningnood in NIPOenqutes hoog op
de lijst van de grootste problemen in Nederland
In de troonrede van 1956 verklaarde koningin
Juliana Het woningtekort is de zwaarste nood
waaronder ons volk lijdt De wederopbouwtaak
was ook enorm Nederland had lang te kampen
met de naween van de oorlogsschade Er was
schaarste aan bouwmaterialen en dan groeide de
bevolking ook nog explosief Een ware cocktail
van problemen die elkaar versterkten Er moest
gebouwd worden en onder regie van de Rijksoverheid
gebeurde dat ook met de nodige bergen en
dalen De woningnood vergde snel en goedkoop
bouwen industrieel bouwen waardoor in de jaren
vijftig en zestig massaal woningen uit de grond
werden gestampt En elke minister die voor de
volkshuisvesting verantwoordelijk was voorspelde
dat binnen tien jaar de woningnood verleden tijd
zou zijn Ondanks de enorme inspanningen lukte
dat maar steeds niet In 1947 werd feest gevierd
vanwege de 50000ste nieuwbouwwoning in Tiel
In 1957 was er feest in Groningen vanwege de
halfmiljoenste nieuwbouwwoning In 1962 was
het dan de beurt aan Zwolle met de miljoenste
naoorlogse woning En nog becijferde het Economisch
Instituut voor de Bouwnijverheid een
tekort van 280000 woningen 50000 meer dan in
1945 was begroot
Mijlpalen
Het was gezien het belang van de woningbouw
volstrekt logisch dat er ruim aandacht werd
besteed aan mijlpalen van de woningbouw in
Nederland In 1962 was de miljoenste naoorlogse
woning klaar Dat deze woning in Zwolle
stond was natuurlijk enigermate toevallig En
dat Hogenkampsweg 139 uitverkoren werd was
al helemaal toeval Op 22 augustus meldde de
Zwolse Courant nog dat er sprake van zou zijn dat
er koninklijk bezoek kwam bij de opening van het
miljoenste huis in Zwolle Al maanden zou het
insiders bekend zijn dat Zwolle was uitverkoren
om het miljoenste huis te hebben De opening zou
in oktober plaatsvinden en de woning zou een van
de huizen van het complex etagewoningen aan de
rijksweg ZwolleMeppel zijn En wellicht zou dat
gebeuren in aanwezigheid van een van de leden
van het koninklijk huis Het werd allemaal wat
anders
Dat een lid van het koninklijk huis naar Zwolle
kwam voor de miljoenste naoorlogse woning
bleek geen loos gerucht Sterker nog het was niet
zo maar een lid van het koninklijk huis het was de
koningin zelf De Zwolse Courant presenteerde op
7 november het programma van de feestelijke dag
Om circa 1415 zou de koningin verwacht mogen
worden aan de Zwolse stadsgrens Onder politiebegeleiding
werd dan het gezelschap van de IJsselbrug
rechtstreeks naar Odeon gebracht Voor het
gerechtsgebouw tegenover Odeon stonden vijfzwols
historisch tijdschrift 21
honderd kinderen met Jong Jubal ter begroeting
Wie de bloemen aan de koningin zou geven was
ook al bekend Het was het tienjarige dochtertje
van de minister van Volkshuisvesting en Bouwnijverheid
mr J van Aartsen De minister zou
vervolgens in Odeon een redevoering houden
waarna er een film werd vertoond over de naoorlogse
woningbouwinspanningen Vervolgens zou
dan het hele gezelschap worden verplaatst naar
de locatie Hogenkampsweg 139 Daar moest dan
rond 1630 uur de plechtigheid bij de miljoenste
woning van start gaan De route van Odeon naar
Dieze via Luttekestraat Diezerstraat Diezerkade
Thomas a Kempisstraat Meppelerstraatweg Paulus
Buysstraat en Radewijnstraat was natuurlijk
afgezet en het Zwolse publiek moest ook rekening
houden met gesloten straten in Dieze Oost De
Zerboltstraat de Isac van Hoornbeekstraat en de
Casper Fagelstraat waren gereserveerd voor het
opstellen van een grote optocht van bouwers met
hun gereedschappen en bouwmaterialen die aan
de koningin voorbij zouden trekken
Hoge gast
De volgende dag was het dan zover Volgens het
verslag van de Zwolse Courant stopte de grote
zwarte limousine met koningin Juliana om drie
minuten over half drie voor Odeon Iets te laat
Dat kwam omdat de stoet na het passeren van de
Zwolse stadsgrens vaart moest minderen vanwege
het enthousiaste welkom van duizenden op het
trottoir Dit spontane welkom kreeg zijn hoogtepunt
voor Odeon waar de honderden schoolkinderen
opgetogen met vlaggetjes zwaaiden en luid
juichten Juliana werd bij Odeon officieel welkom
geheten door minister Van Aartsen de commissaris
van de koningin JBGM ridder de van der
Schueren en burgemeester Roelen Onder het
schelle licht van de televisiefilmers ging de hoge
gast de hal van de stadsschouwburg binnen waar
de tienjarige Wilma van Aartsen haar een boeket
gele rozen aanbood De koningin die gekleed
was in een deuxpices van fijn lilapaars met een
bijpassend hoedje werd hierop naar het balcon
geleid waar zij op de eerste rij plaats nam Staande
Het defil van bouwers
met hun gereedschappen
en materialen dat
op de Hogenkampsweg
aan de koningin voorbijtrok
Foto Henneke
collectie HCO
22 zwols historisch tijdschrift
applaudisseerden de genodigden in de zaal uit
alle schakeringen die bemoeienis hebben met de
bouwnijverheid bij het binnenkomen van de
vorstin In Odeon was de belangrijkste spreker
minister Van Aartsen Hij hield een uitgebreid
verhaal over de naoorlogse woningbouwinspanningen
Hoewel tevreden met het bereikte resultaat
van de naoorlogse woningbouw was de strijd
tegen de woningnood nog niet gewonnen Of in
de woorden van de minister Er is reden tot een
zekere dankbaarheid voor het bereikte resultaat in
kwantiteit en kwaliteit En toch is er geen reden tot
feestvreugde Er is nood en daarom moet er
hard gewerkt worden zo mogelijk nog met meer
inspanning dan tevoren Na deze toespraak werden
enige onderscheidingen uitgedeeld en voerden
anderen waaronder Anton van Duinkerken
het woord Tenslotte kreeg het gezelschap nog een
film te zien gemaakt door het ministerie over de
woningbouw tot aan de miljoenste woning
Op de thee
Hoewel de minister geen reden zag tot feestvreugde
was de rest van het programma toch
behoorlijk feestelijk Het hele gezelschap werd
in bussen geladen en vertrok naar de plek van de
heugelijke gebeurtenis Hogenkampsweg 139
De koningin volgde even later met haar gevolg
in gesloten autos Aangekomen bij de miljoenste
woning gingen de plechtigheden weer verder
Er waren toespraken van burgemeester Roelen
van JAP Nelissen van het gelijknamige bouwbedrijf
en van ir K van der Pols voorzitter van het
Metaalpensioenfonds Na de woorden kwamen
de daden Voor de ingang van de portiekflat stond
al een sokkel gereed Een kraandrijver liet hierop
een grote kist zakken Met een druk op een knop
beduidde de koningin dat de kist omhoog getrokken
kon worden waarmee zij het kunstwerk Het
gezin van Henk Krijger onthulde Even wankelde
het plastiek nog vervaarlijk maar de toegeschoten
hoogwaardigheidsbekleders hoefden niet in te
grijpen Het voorval versterkte de symboliek van
het kunstwerk alleen maar Immers het kunstwerk
staat voor een huis dat beschutting geeft aan het
gezin De ouderen heffen het dak op waaronder
de jongere generatie veilig kan opgroeien Zelfs als
alles even wankelt
Hierna was het tijd voor de koningin om de burger
te ontmoeten In dit geval was dat een wel
heel huiselijk bezoek namelijk aan de bewoners
van Hogenkampsweg 139 Want zoals in het programma
stond het echtpaar Hendriks zal haar
thee offreren geholpen door een bewoonster van
de er beneden gelegen vrijgezellenflat mej Keller
Er werd thee geschonken en gedronken waarbij
de zeven maanden oude dochter Marion lekker
in haar kinderwagen lag en de vierjarige zoon des
huizes Erik de koningin een doosje Zwolse lekkernijen
aanbood Afhankelijk van welke krant je
openslaat waren dat Zwolse biscuits Leeuwarder
Courant of Zwolse balletjes Nieuwsblad van
het Noorden De Leeuwarder Courant maakte
veel werk van het verslag van het verblijf van
de koningin bij de familie Hendriks Koningin
Juliana vertoefde geruime tijd in de woning van
het gezin Hendriks Ze gebruikte daar ook de
Het kunstwerk Het
gezin van Henk Krijger
Collectie HCO
zwols historisch tijdschrift 23
thee Het zoontje Eric van de familie bood de
vorstin ietwat ongenteresseerd een blikje Zwolse
biscuits aan om vervolgens weer gauw de hoge
bezoekster de rug toe te keren om voor het raam
naar al die mensen te kijken Koningin Juliana
bekeek vol belangstelling de vertrekken van deze
nieuwe woning en had bijzondere aandacht voor
het feestgeschenk dat de minister van Volkshuisvesting
en Bouwnijverheid de bewoners van de
miljoenste woning had aangeboden een tekening
van beide kinderen van de familie Hendriks
En daarna was er een volgend hoogtepunt De
koningin verplaatste zich naar het balkon van de
woning om vandaar de bonte stoet van 64 wagens
met modern bouwmateriaal aan zich voorbij te
laten gaan En hoewel de koningin gewend was
aan defils is het de vraag in hoeverre ze van dit
defil gecharmeerd zal zijn geweest In ieder geval
deed ze haar best en wuifde enthousiast de deelnemers
toe Het Nieuwsblad van het Noorden sloot
af met Met een gebaar van schrik snel omslaand
in nieuwsgierigheid en hilariteit reageerde de
vorstin op het fel knallende vuurwerk dat boven
het flatgebouw losbarstte en het eindsignaal betekende
van deze plechtigheid
Na afloop vertrok koningin Juliana via de Hogenkampsweg
naar de Rondweg waarvandaan ze
naar Soestdijk terugreed De overige gasten
keerden met de bus terug naar Odeon Daar was
minister Van Aartsen ten spijt een feest met een
koud buffet een filmvertoning en een speciaal
optreden van Wim Kan Tot negen uur werd dit
feestje gevierd En na afloop klonk er nog muziek
op de Blijmarkt en de Grote Markt
Literatuur
H van der Cammen en L de Klerk Ruimtelijke ordening
Van grachtengordel tot Vinexwijk 2e druk
Utrecht 2006
Zwolse Courant 228 711 en 811 1962
Leeuwarder Courant 911 1962
Nieuwsblad van het Noorden 911 1962
Op het Youtubekanaal van het Oversticht is een fragment
te zien van de plechtigheden bij Hogenkampsweg
139
Erik Hendriks biedt
koningin Juliana een
doosje met waarschijnlijk
Zwolse balletjes
aan Collectie HCO
24 zwols historisch tijdschrift
In 1970 werd het heugelijke feit gevierd van de
vijfentwintigste verjaardag van de bevrijding
van Nederland Reden voor koningin Juliana
om alle provincies te bezoeken om de provinciale
bevrijdingsfeesten mee te maken Zo kon zij haar
medeleven met het Nederlandse volk een belangrijk
aspect van haar functie uiten De tournee
voerde haar op 14 april naar Overijssel Hiervoor
had ze respectievelijk Limburg NoordBrabant
Zeeland en Gelderland al aangedaan In Overijssel
bezocht de koningin drie locaties De dag begon
in Markelo waar Juliana een krans legde bij het
verzetsmonument Vandaar liep de reis naar Holten
waar de Canadese begraafplaats werd bezocht
Het grootste deel van de dag bracht de koningin in
provinciehoofdstad Zwolle door
Grote Kerk en Odeon
Het programma in Zwolle begon vrij voor de hand
liggend Om 1200 uur werd de koningin verwacht
bij de Grote Kerk voor het bijwonen van de provinciale
herdenking van de 25jarige bevrijding
De Zwolse Courant meldde De vorstin arriveerde
ongeveer een kwartier later dan was gepland bij de
Grote Kerk waar ze door een grote schare vooral
jonge Zwollenaren hartelijk werd toegejuicht Bij
de Grote Kerk werd ze ook alweer geheel traditioneel
ontvangen door burgemeester Drijber en
mocht ze het onvermijdelijke boeket bloemen in
ontvangst nemen Dit keer kreeg ze bloemen van
de zesjarige Doutzen Langkamp de kleindochter
van een gevallen verzetsman De herdenking in de
Grote Kerk had als hoogtepunt de rede van ds J
Buskes waarvan gemeld werd dat alle aanwezigen
zeer onder de indruk waren Ook de Commissaris
van de Koningin jhr mr dr OFAH van Nispen
tot Pannerden mocht nog een woordje zeggen
Het programma werd muzikaal omlijst door het
Groot Mannenkoor Zwolle
Na deze plechtigheid liep het gezelschap door
de Luttekestraat naar de Blijmarkt Ook hier weer
veel met name jonge juichende Zwollenaren in
een feestelijk vlaggende stad Op de Blijmarkt
werd men vergast op een optreden van de Canadese
drum en bugelband La Clique Vervolgens
ging men naar Odeon voor een informele bijeenkomst
Hier ontmoette Juliana naast de onvermijdelijke
notabelen van stad en provincie ook
diverse verzetshelden Die waren ter gelegenheid
van de 25jarige bevrijding in Zwolle voor een
renie bijeen
Een stop bij het gebouw Eben Hazer
van de Keiezen
Het bezoek van koningin Juliana in 1970 aan Holtenbroek
Koningin Juliana krijgt
onder het goedkeurend
oog van burgemeester
Drijber bloemen aangeboden
door de zesjarige
Doutzen Langkamp
Zwolse Courant
14 april 1972
Frank Inklaar
zwols historisch tijdschrift 25
Schoolkinderen
Koninklijke bezoeken worden vaak opgevrolijkt
met schoolkinderen Zo ook nu De dag werd
besloten met een bezoek aan het Doefeest In de
veilinghal in Berkum waren zeshonderd scholieren
uit de zesde klas van de lagere school uit heel
Overijssel bijeengebracht voor een creativiteitsspel
Hierin konden de scholieren hun creativiteit
en hun speellust ontdekken zoals dat in het
programma omschreven werd Kostuums maken
met decors werken zelfgemaakte spelen opvoeren
schilderen versieren met allerlei materialen
werken het moest een fontein van creativiteit
worden Het betekende een feestelijk zij het zeer
lawaaiig slot van de Overijsselse bevrijdingsviering
volgens de Zwolse Courant Maar ondanks
het oorverdovende lawaai vermaakte Juliana zich
zeer De koningin werd omstuwd door jongeren
moest over hopen afval stappen bukkend onder
kleurig geverfde zeildoeken door En ze deed het
allemaal met zichtbaar veel plezier en zei na afloop
tegen de artistieke leider van het Doefeest de
heer JP Franssen uit Enschede dat zoiets eigenlijk
iedere week zou moeten gebeuren
Holtenbroek
De dag was eigenlijk een bezoek zoals je dat kunt
verwachten Met een serieus deel voor de herdenking
en met lawaaiige schoolkinderen als een
vrolijke eindnoot Tussen beide onderdelen zat
nog een route die afgelegd moest worden tussen
de Grote Kerk en de veilinghal in Berkum In de
Zwolse Courant valt te lezen Het was de wens
van de Koningin om tijdens de rijtoer iets van de
nieuwbouw in Zwolle te zien waardoor het grootste
deel van deze tocht door de wijk Holtenbroek
loopt En een staartje van de route ging door de
allernieuwste woonwijk Aalanden Daar werd
sinds een paar jaar driftig gebouwd Kom er nu
nog eens voor dat een lid van het koninklijk huis
als speciale wens opgeeft om door Holtenbroek te
mogen rijden Het zegt veel over de status die de
wijk toen had Geen probleem kracht of prachtwijk
maar een toonbeeld van een bloeiende nieuwe
woonwijk het Zwolse antwoord op de strijd
tegen Volksvijand nr 1 de woningnood Een wijk
waarmee de stad Zwolle zich kon presenteren aan
de buitenwereld In 1970 bestond Holtenbroek
ruim tien jaar De eerste paal was op 17 september
1958 door minister Witte van Volkshuisvesting en
Bouwnijverheid geslagen De wijk waarin ruim
14000 mensen woonden was vrijwel voltooid
Een echte Wederopbouwwijk met oorspronkelijk
een kleine 4400 woningen waarvan ruim 80 procent
midden en hoogbouw Zeker in 1970 was het
een wijk met veel gezinnen met kleine kinderen
Verder kende de wijk een doorsnee Zwolse bevolkingsopbouw
En hoewel er hier en daar best wat
kritiek was op al die hoogbouw en rechtlijnigheid
toch was de teneur vooral die van tevredenheid
met een wijk met goede voorzieningen en een
behoorlijk wooncomfort Een wijk met een homogene
bevolking witte gezinnen merendeels met
een redelijk en stijgend inkomen die groeiden
in omvang De homogeniteit uitte zich in een veelgeprezen
saamhorigheid
De Keiese gemeenschap
De route door Holtenbroek was vol met schoolkinderen
die een half uurtje vrij van school hadden
gekregen om te juichen en met vlaggetjes te
zwaaien Juliana zag in Holtenbroek het toonbeeld
van nieuwe woningbouw in Zwolle Maar er was
nog een tweede reden om naar Holtenbroek te
gaan Want Holtenbroek was niet helemaal een
wijk met een homogene witte bevolking Dat uitte
zich in een stop onderweg bij het gebouw Eben
Hazer aan de Lassuslaan De Zwolse Courant
meldde De rondrit door Holtenbroek duurde
langer dan was voorzien omdat de Koningin vrij
lang temidden van de Keiezen bij het gebouw
Eben Hazer vertoefde De vorstin werd door de
in Holtenbroek wonende Keiezen begroet met het
in t Maleisch gezongen Wilhelmus De genoemde
Keiezen waren oorspronkelijke inwoners van de
Keieilanden een eilandengroep in de Molukken
Samen met andere bewoners van de Molukken
bijvoorbeeld van het eiland Ambon waren zij
in 1951 naar Nederland gekomen Zon 12500
Molukkers veelal KNILsoldaten met hun gezinnen
maakten deze reis In Nederland aangekomen
werden ze ondergebracht in woonoorden
Deze huisvesting gescheiden van de Nederlandse
samenleving was bedoeld als tijdelijk Eind jaren
26 zwols historisch tijdschrift
vijftig veranderde het regeringsbeleid Terugkeer
van de Molukkers naar Indonesi werd niet
realistisch geacht en daarom was het tijd om de
Molukkers te laten integreren in de Nederlandse
samenleving Dat zou het best groepsgewijs kunnen
gebeuren Daarom moesten er in dorpen
en steden woonwijken worden gebouwd voor
groepen Molukkers Dat kon in de vorm van een
geheel eigen wijk of als onderdeel van een grotere
nieuwbouwwijk Door te wonen en werken midden
in de Nederlandse samenleving zou er meer
contact met Nederlanders komen In 1960 ontstond
zo de eerste Molukse wijk in Appingedam
In de jaren daarna volgden er nog meer dan zestig
Vaak kwamen de woonwijken in de buurt van de
oude woonoorden soms speelde werkgelegenheid
een doorslaggevende rol in de vestiging van een
wijk
Ook de gemeente Zwolle kreeg een verzoek van
de Rijksoverheid om Molukkers te huisvesten
In 1964 besloot Zwolle veertig Keiese families uit
woonoord Laarbrug bij Ommen op te nemen Ze
werden ondergebracht in de nieuwbouwwijk Holtenbroek
Aangezien d
Like ons!