Zwols Historisch Tijdschrift
Het strandje
van Dubbeldam
Zomereditie 2018
35e jaargang 2018 nummer 2 850 euro
Suikerhistorie
Chinees cafrestaurant Sjanghai Eiland 3842
Ruim een halve eeuw was op het Eiland het
Chinees restaurant Shanghai gevestigd Het
was eigendom van de familie Tin Shu Yen
Tin 19111976 geboren in de omgeving van
Sjanghai kwam in de jaren dertig vanuit China
via omzwervingen door Europa uiteindelijk in
Zwolle terecht Hij huwde in 1939 met een Zwolse
Het eerste Chinese huwelijk in Zwolle trok veel
bekijks In de Drietrommeltjessteeg verdiende
Tin de kost met het maken en verkopen van
pindakoekjes net als veel andere Chinezen wat
hen de aanduiding pindachinees opleverde ook
vanwege het pinda pinda lekka lekka wat ze bij
het uitventen riepen
Tin hield in de Drietrommeltjessteeg ook een
pension waar vele Chinezen op doorreis onderdak
vonden Daarnaast ventte hij met textiel Chinese
kleedjes en stond hij vrijdags met kousen op de
Zwolse markt Rond 1950 kocht hij het pand
Eiland 3840 waarin hij een restaurant begon dat
in 1963 werd uitgebreid met Eiland 42 met karakteristieke
witte halsgevel
Het restaurant van Tin in de jaren zeventig
voortgezet door zijn zonen had een goede naam
In Zwolle wist iedereen d Chinees op het Eiland
te vinden zonder de naam van het restaurant te
kennen De diners waren van een voortreffelijke
kwaliteit en werden alom geroemd De gebroeders
Tin vielen vele keren met hun culinaire hoogstandjes
in de prijzen
Toen rond de eeuwwisseling het Eiland op
de schop ging braken er voor de Tins moeilijke
tijden aan Het restaurant bleef als een van de weinige
panden in de omgeving overeind staan maar
het was moeilijk bereikbaar Na een periode van
leegstand werd het pand in 2007 in bezit genomen
door Dille Kamille
Wim Huijsmans
Collectie Hogenkamp
Het voormalige pand van restaurant Sjanghai in juli 2018 De vroeger karakteristieke
witte halsgevel heeft nu een kleurtje gekregen Foto Elske Bootsma
54 jrg 35 nr 2 zwols historisch tijdschrift
Suikerhistorie Wim Huijsmans 54
Jan en Hendrik Klinkert lak en vernisfabrikanten
Een trieste Zwolse familiegeschiedenis
Etinne Klinkert 56
Boer Dubbeldam en Israls
onafhankelijkheid Wil Cornelissen 71
Buiten onder de rook van de binnenstad
publieke wandelingen in een standenmaatschappij
Zwolle rond 1830
Geert A Banck 76
Unzeitgemss een anekdote over
Hans Knoester Jan Drentje 98
Zwolle wieg van Thorbecke
HJH Knoester 99
In memoriam Hans Knoester
Jaap Hagedoorn 105
Recent verschenen 107
Mededelingen 108
Auteurs 109
De droge en hete zomer van 2018 gaat
ongetwijfeld de geschiedenis in als heel
bijzonder Daar hoort een bijzonder
nummer van het Zwols Historisch Tijdschrift bij
met twee artikelen die passen bij de zomer De
bijdrage van Geert Banck gaat over een populaire
activiteit waarvoor het weer wel enigszins
aangenaam moet zijn wandelen Wat waren in
het negentiendeeeuwse Zwolle populaire wandelingen
en in hoeverre weerspiegelden deze wandelingen
de Zwolse standenmaatschappij Wil
Cornelissen verhaalt over een zomerse romance
Een ontluikende liefde aan de oevers van de IJssel
abrupt afgebroken door het ontstaan van de staat
Isral
De andere artikelen in dit nummer zijn minder
zomers Etinne Klinkert belicht een triest
deel van zijn familiegeschiedenis Centraal staan
twee achterneven van de auteur de broers Jan en
Hendrik Klinkert Zij waren de directeuren van
de lak en verffabriek Klinkert en Co in de Venestraat
Het artikel behandelt de geschiedenis van
het bedrijf maar met name ook de houding van
de broers in de Tweede Wereldoorlog
Tenslotte zijn er nog drie bijdragen naar aanleiding
van het overlijden van Hans Knoester
afgelopen mei Hans Knoester was een bekend
persoon in de Zwolse historische wereld vooral
vanwege zijn jarenlange verbintenis aan het Zwols
Gemeentearchief Jaap Hagedoorn en Jan Drentje
halen elk herinneringen aan hem op De redactie
heeft gekozen zijn nagedachtenis te eren door het
plaatsen van een al eerder in dit tijdschrift gepubliceerd
artikel van zijn hand Dit artikel uit 1992
gaat over de familie Thorbecke een onderwerp
dat door de recent verschenen nieuwe biografie
over Johan Rudolph Thorbecke weer actueel is
De redactie wenst u als altijd veel leesplezier
Cover Het strandje van Dubbeldam aan de IJssel
medio jaren zestig Foto Henneke collectie HCO
Redactioneel Inhoud
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 2 55
Met name een bezoek van mijn medeonderzoeker
en neef mr HC Henk Blokhuis en mij
aan het Nationaal Archief in Den Haag op
29 april 2014 gaf een goed inzicht in het reilen en
zeilen van alle betrokkenen bij de firma Klinkert
en Co zowel tijdens als na de oorlog Er waren
vijf archiefdozen aanwezig over deze zaak goed
gevuld met elf verschillende dossiers Veel van
onze vermoedens werden daar door de feiten
bevestigd Via het bestuderen van deze stukken
kregen we een beter inzicht in de tijdgeest en het
gedrag van alle betrokkenen in die jaren Deze
boeiende en tijdrovende speurtocht heeft tot
onderstaand resultaat geleid
Familie Klinkert
De naam Klinkert had in de negentiende eeuw
een bekende klank in Zwolle Hendrik Klinkert
178618471 was in het begin van die eeuw de
stadstimmermanarchitect Hij gaf onder meer
de top van de Peperbus zijn huidige achtkantige
topbedekking Zijn zoons Hendrik en Willem
bekleedden eveneens het ambt van stadstimmerman
zij hadden een timmerwerf aan de Eekwal
Het waren succesvolle aannemers en zakenlieden
Hendrik 18151882 die in 1873 in de lakstokerij
stapte had een groot gezin Zijn jongste zoon
was mijn grootvader Everhardus Evert Klinkert
18611940 een bekende Zwolse huisarts
De oudste zoon van Hendrik was Albertus
Albert Clasinus ook vaak als Klasinus geschreven
Klinkert 18541915 Albert en weer een
andere broer Hendrik 18561916 zetten de laken
vernisfabriek van hun vader voort en bouwden
deze verder uit Albert werd onder meer voorzitter
van de Nederlandse Vereniging van Vernisfabrikanten
Hij trouwde in 1881 met Johanna Maria
Theresia van Loo 186119492 Zij bewoonden
vanaf 1897 Villa Flora aan de Veerallee
56 jrg 35 nr 2 zwols historisch tijdschrift
Jan en Hendrik Klinkert
lak en vernisfabrikanten
Een trieste Zwolse familiegeschiedenis
Etinne Klinkert Begin 2014 werd ik door een Zwolse kennis
geattendeerd op een internetartikel over
het honderdjarig bestaan van de Venestraat
in Zwolle In dit verhaal werd familie van mij
genoemd Het betrof de twee gebroeders Jan en
Hendrik Klinkert twee neven van mijn vader die
samen de directie voerden van de lak en vernisfabriek
Klinkert en Co gevestigd in de Hertenstraat
Na de oorlog werd deze fabriek opgeheven vanwege
de economische collaboratie van met name
Jan Klinkert met de bezetter Na overleg met mijn
oudere broer Everhard Eef besloot ik een en
ander verder uit te zoeken Deels uit nieuwsgierigheid
maar ook ingegeven door een zeker rechtvaardigheidsgevoel
Allereerst benaderde ik de auteur van het verhaal
Peter Riemersma bewoner en tevens chroniqueur
van en blogger over de Venestraat Vervolgens
ben ik verder gaan zoeken Diverse archieven
en andere bronnen werden daarbij geraadpleegd
Jan Klinkert rechts
vooraan met zijn
ouders Albert Klinkert
en Johanna van Loo
omstreeks 1900 Wie de
ahterste twee zijn is niet
bekend
Zwolle onder meer aan de Deventerstraatweg de
Oosterlaan en later in de Julianastraat
Jan Klinkert 18891962 onze andere hoofdpersoon
was zeven jaar jonger dan zijn broer
Hendrik Hij ging in de jaren twintig samen met
Hendrik de fabriek leiden maar legde eerst een
wetenschappelijke basis Jan studeerde chemie en
promoveerde cum laude 1919 aan de universiteit
van Zrich4 Hij leerde daar zijn vrouw kennen
de uit Letland toen onderdeel van het Russische
rijk afkomstige Elsbeth Corona Dannenberg
Riga 18871982 Elsbeth studeerde geschiedenis
germanistiek en filosofie en promoveerde in
19175 Jan en Elsbeth waren in 1914 in Zrich
getrouwd en vestigden zich in februari 1920 in
Zwolle in de pas aangelegde Venestraat op nummer
20 letterlijk om de hoek bij de lakfabriek aan
de Hertenstraat Het huwelijk bleef kinderloos
Jan was voor 1940 een gerespecteerd notabel
in Zwolle Naast zijn werk deed hij veel voor
de Zwolse gemeenschap zowel in diverse
bestuurlijke functies als priv net als zijn vader
Albert Men vond hem erudiet goedaardig en
De oudste zoon van Albert en Johanna was weer
een Hendrik 1882Wapenveld 1951 eveneens
verffabrikant en een van de twee hoofdpersonen
van dit artikel Deze Hendrik trouwde in 1908
met Ariette Meulenhoff 1881 Amersfoort
1971 Er werden twee dochters geboren Dit
huwelijk werd op 15 september 1920 ontbonden
De wederzijdse families konden deze
scheiding niet erg waarderen temeer omdat er
een dubbele connectie tussen de families was
Hendriks zus Elisabeth was in 1910 getrouwd
met een broer van Ariette de uitgever Hendrik
Meulenhoff3 Hendrik hertrouwde in 1929 met
de onderwijzeres Dieuwke Johanna Kramer
Maastricht 1892Gouda 1984 Uit dit huwelijk
werd een zoon geboren Johan Fedde Klinkert
1930Hoogvliet 1997
Hendrik was aldus de overlevering in de
familie niet zo populair als zijn broer Jan Om
welke redenen dit was valt niet meer te achterhalen
Het blijft gissen was het om zijn scheiding
in die tijd een schande of om een andere kwestie
Hendrik woonde op verschillende adressen in
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 2 57
Venestraat 20 links
het woonhuis van Jan
en Elsbeth Klinkert
Foto Elske Bootsma
vriendelijk Ook later ondanks zijn proDuitse
houding en nauwe samenwerking met de bezetter
beschouwden velen hem niet als een slecht mens
Jan werd zeker niet gevreesd of gehaat
Mijn ouders waren voor 1940 goed bevriend met
Jan en Elsbeth Tijdens de oorlog veranderde hun
relatie tot hen echter De proDuitse houding van
Jan en Elsbeth tijdens de bezetting zorgde voor
een verwijdering Vooral Elsbeths opvattingen en
de omgang van beiden met Duitse officieren viel
niet in goede aarde bij mijn ouders Mijn vader
Henk Klinkert 18991964 was evenals mijn
grootvader huisarts alleen in die rol bleef zijn
contact met het echtpaar onderhouden Pas na
de oorlog werd ter gelegenheid van het 25jarig
huwelijksfeest van mijn ouders in 1953 het contact
met Jan en Elsbeth min of meer hersteld
Mijn vader was ook huisarts van het gezin van
Hendrik De contacten met Hendrik waren verder
minder intensief wellicht vanwege het leeftijdsverschil
en andere nietuniversitaire achter
58 jrg 35 nr 2 zwols historisch tijdschrift
Hendrik Klinkert
18821951 omstreeks
1930 Particuliere
collectie
Jan Klinkert 1889
1962 was net als zijn
vader Albert jarenlang
voorzitter van het
bestuur van de VVV
Hier staat hij met bril
in het midden van
dat bestuur De foto is
genomen in 1930 ter
gelegenheid van Zwolle
700 Particuliere collectie
De volgende anekdote was in de hele familie
bekend Kort na de arrestatie van oom Jan eind
april 1945 ging tante Elsbeth verhaal halen bij het
Huis van Bewaring In haar gebroken Nederlands
probeerde ze hem daar vrij te krijgen Volgens
haar had hij niets gedaan en was haar man juist
een goed vaderlander Deze nogal naeve actie
ontaardde uiteindelijk in een stroom van verwensingen
naar de bewakers Door ingrijpen van een
aanwezige inspecteur van politie liep dit incident
met een sisser af Mijn moeder schijnt haar toen
bij het toenmalige politiebureau in de Lombardstraat
te hebben opgehaald
grond Wel weet ik dat mijn ouders begrip hadden
voor zijn moeilijke positie tijdens de oorlog en
hem indeelden bij de goede vaderlanders
Hoewel Hendrik en Jan volle neven van mijn
vader waren werden zij en hun echtgenotes door
ons kinderen oom en tante genoemd Zelf kan ik
me over oom Jan niet echt veel herinneren evenmin
over oom Hendrik Mijn broer Eef vertelde
mij over Jan de twee volgende anekdotes
Rond Dolle Dinsdag werd hij door vader naar
de verffabriek gestuurd Via een openstaande zijdeur
en een aan hem meegedeelde route trof hij in
een achteraf gelegen kamer een zeer angstig echtpaar
aan Eef kreeg daar van oom Jan een blikje
overhandigd dat hij aan onze vader moest afgeven
Het schijnt dat het ging om een bijzondere
chemische formule die vader moest bewaren
Eind april 1945 zag Eef oom Jan moeizaam
lopend tezamen met andere foute Nederlanders
vanaf het toenmalige Huis van Bewaring nu restaurant
hotel De Librije van Jonnie Boer onder
zware bewaking door de stad trekken Dit maakte
op mijn toen veertienjarige broer een diepe
indruk Hij zag een toch door hem gewaardeerd
mens en familielid vernederd worden Hij voelde
zich na deze confrontatie behoorlijk aangeslagen
en zijn blijdschap over de bevrijding van Zwolle
werd hierdoor danig verstoord
Aan tante Elsbeth heb ik nog wel enkele
herinneringen Hoewel zeer Duitsgezind vooral
ingegeven door haar Duitstalige afkomst uit
Letland en de moord daar op familieleden door
de Bolsjewieken in 1919 en de vernietiging van
familiebezit en een vurig bewonderaar van
het Derde Rijk was zij tijdens de bezetting geen
lid van de NSB Al in 1936 had zij bedankt voor
deze beweging omdat ze het maar een halfzacht
zooitje vond Zij sprak slecht Nederlands met een
zwaar Duits accent Het was een geestige maar
dominante vrouw Als klein kind maakte hun
sprekende papegaai die tante Elsbeth dan met een
koekje aan het praten kreeg veel indruk op mij
Volgens een verhaal in de Venestraat leerden de
buren van de Klinkerts in de oorlog de papegaai
om Mussert uit te schelden wanneer het beestje
buiten op het bordes stond opgesteld6
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 2 59
Aankondiging in de
Zwolse Courant van
de overname van de
lakfabriek in 1873
Delpher
Schematisch overzicht van de firmanten directeuren
van Klinkert en Co 1874 1945
Hendrik Klinkert firmant 18731882
1815 1882
i i
Albert Klinkert firmant 18821915 Hendrik Klinkert firmant 18821916
18541915 18561916
i i
Hendrik Klinkert firmant Hendrik Willem Albert Klinkert firmant 19161919
directeur 19151942 18931968
18821951
Jan Klinkert directeur 19221945
18891962
De heren Borneman en Ansingh zijn niet in dit overzichtje opgenomen omdat ze slechts kort bij
de firma betrokken waren
voort onder de naam Klinkert en Co Zijn zoons
Albert en Hendrik zullen toen wellicht ook al
werkzaam zijn geweest in het bedrijf maar waren
nog geen firmant Dat gebeurde in 1882 toen
Hendrik sr overleed en zij de zaak overnamen In
1895 werd Klinkert en Co bij gelegenheid van het
bezoek van koningin Emma en Wilhelmina aan
Zwolle samen met drie andere Zwolse bedrijven
het predicaat Hofleverancier verleend8
Albert overleed in 1915 Hendrik in 1916
Hun respectievelijke zoons Hendrik zoon van
Albert en Hendrik Willem Albert HWA zoon
van Hendrik namen vervolgens het roer over Dat
was maar van korte duur In 1919 trad HWA uit
de firma en begon zijn eigen lakfabriek in Wapenveld
onder de naam HWA Klinkert fabriek
van lakken vernissen en verfwaren dezelfde
bedrijfsomschrijving die Klinkert en Co in Zwolle
hanteerde
Wat de beweegredenen voor HWA zijn
geweest tot deze stap is onbekend Wellicht wilde
hij op eigen benen staan misschien was er een
conflict of misschien is hij vanwege de aanstaande
komst van Jan naar Zwolle uitgekocht Of kwam
Later in 1966 heb ik Elsbeth tweemaal
bezocht samen met mijn nicht Evelien Klinkert
tevens haar behandelend arts Zij woonde toen
in de Zuiderkerkstraat Met een nogal scherpe
luide stem was zij constant aan het woord Een
aaneenschakeling van overigens humoristisch
gebrachte vertelsels over haar geliefd en superieur
Duitsland haar financin medische situaties en
behandelingen
De lakstokerij
In 1843 werd op een terrein aan het toenmalige
Groenewegje door de gebroeders S en A Jacobs
een lakstokerij opgestart Toen betrof deze locatie
nog nauwelijks bebouwd buitengebied van de stad
Zwolle te midden van kwekerijen en tuinen van
groentehandelaren In 1873 werd de lakfabriek
verkocht aan de heren Klinkert Ansingh en
Borneman In de stad aan de Papenstraat werd
een kantoor annex magazijn en winkel geopend
Reinier Borneman en Dirk Ansingh schoonzoon
van Hendrik Klinkert waren beiden binnen
anderhalf jaar al weer uit de firma getreden7
Hendrik Klinkert zette de onderneming alleen
60 jrg 35 nr 2 zwols historisch tijdschrift
Uitsnede van de kaart
van Zwolle uit 1890
Het Groenewegje
omcirkeld later
Hertenstraat staat als
een pad aangegeven
het gebied daaronder
is nog niet bebouwd
Collectie HCO
1914 werd het Groenewegje een echte straat de
Hertenstraat Daarvoor was het in feite alleen
een pad langs een stinksloot het Molenwater
geheten De hoofdingang van het fabrieksterrein
kwam aan deze nieuwe straat met als adres Hertenstraat
813 Aan de andere kant van de straat op
de hoek met de Venestraat en schuin tegenover
het oorspronkelijke fabrieksterrein verrees een
opvallend bedrijfsgebouw in Berlagiaanse stijl14
Hertenstraat 21 nu nr 27 Hier werden de kantoren
de expeditie en de malerij gehuisvest De
stokerij voor de lak en verfproductie bleef op het
oorspronkelijke terrein Het kantoor in de stad
in respectievelijk eerst de Papenstraat daarna de
Bloemendalstraat en vervolgens de Goudsteeg
gevestigd werd toen opgeheven
Klinkert en Co had ook elders filialen vanaf
1926 in Arnhem aan de Rijnkade en vanaf 1941
in Utrecht aan de Oude Gracht Beide waren als
depot in gebruik15
De door HWA Klinkert nieuw geopende lakfabriek
in Wapenveld liep slecht en werd daarom in
1925 al weer geliquideerd16 In dat jaar verschijnen
advertenties in de krant waarin HWA een
huurder voor het terrein en de accommodatie
gelegen aan het Apeldoorns Kanaal Zevenakkersweg
zoekt17 Als dit al gelukt is dan is het
maar voor korte duur geweest het complex heeft
jarenlang leeg gestaan Het fabrieksterrein en de
bedrijfsgebouwen die op naam stonden van de
moeder van HWA mevrouw de weduwe H Klinkert
werden tenslotte bij een openbare veiling in
1935 voor 8900 gulden overgenomen door Klinkert
en Co uit Zwolle18
Jan juist terug naar Zwolle omdat HWA vertrok
Aanvankelijk zou dit namelijk niet de bedoeling
zijn geweest maar dat gebeurde toen alsnog9
Hoe het ook zij Hendrik was daarna enige
jaren alleen firmant bij Klinkert en Co In 1920
verscheen broer Jan op het toneel Op 25 augustus
1922 werd de firma omgezet in een naamloze vennootschap
Hendrik en Jan werden beiden directeur
elk op een salaris van 6000 gulden waarde
nu 42800 euro10 Maar daarnaast waren ze
natuurlijk grootaandeelhouders Er kwamen drie
commissarissen de heren HS Gratama bankier
AJ ten Doesschate fabrikant van kruiden
en specerijen en J Windemuller notaris allen
uit Zwolle Gratama overleed in 1937 en werd in
1941 vervangen door ir R Meulenhoff uit Doetinchem
11
De lakfabriek omvatte naast de productieafdeling
kantoren en opslagruimtes In de jaren tachtig van
de negentiende eeuw werd de Tuinstraat aangelegd
de ingang van het fabrieksterrein kwam toen
daar te liggen Naast het fabrieksterrein stonden
enkele bedrijfswoningen van de lakstokerij12 In
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 2 61
Klinkert en Co was
in het begin van de
twintigste eeuw een
van de importeurs van
het verfmerk Matolin
Advertenties daarvoor
stonden in alle landelijke
kranten hier in
de Telegraaf van 4 juni
1912 Delpher
Briefhoofd van de firma
Klinkert en Co Collectie
HCO
62 jrg 35 nr 2 zwols historisch tijdschrift
Ingekleurde
prentbriefkaart
omstreeks 1920 van de
hoek Deventerstraat
rechts nu Van
Karnebeekstraat en de
Hertenstraat links De
hoge schoorsteen was
van de lakfabriek van
Klinkert Deze werd na
de oorlog afgebroken
Collectie HCO
Het karakteristieke
bedrijfsgebouw van
Klinkert en Co aan
de Hertenstraat hoek
Venestraat Gebouwd
in 1914 naar een ontwerp
van de architecten
J van Dijk en JDC
Koch met als opvallend
element het ronde hoektorentje
Rechts aan de
gevel hangt een reclamebord
van Matolin
Dit is de enige bekende
foto van het pand uit de
tijd van Klinkert en Co
Collectie HCO
werd begonnen met een uitbreiding en nieuwbouw
van deze vestiging De fabriek vervaardigde
moderne producten onder meer huidverven
een soort coatings avant la lettre die toegepast
konden worden op vliegtuigen zeeschepen en
militaire voertuigen dus geknipt waren voor de
Duitse oorlogsindustrie
De productie groeide daarom spectaculair
en de personeelsformatie nam navenant toe van
35 personeelsleden in 1940 naar 135 in 1943
Onderstaand overzichtje geeft de omzetten weer
in die jaren De enorme stijging in 1943 kwam
door de ingebruikname van de nieuwe Wapenveldse
fabriek In 1944 werd de bedrijfsvoering
echter abrupt beindigd na Dolle Dinsdag werd
het bedrijf ontmanteld en het machinepark naar
Duitsland getransporteerd
Jaar Bedrag Op basis koopkracht 2016
in guldens in guldens in euros
1940 164000 2910210 1320600
1941 196000 6700210 3040420
1942 198000 2862890 1299120
1943 1426000 44070060 20001300
1944 60000 817105 370786
in 1942 daalde de gulden aanzienlijk in waarde
Klinkert en Co zal het tijdens de crisis in de
jaren dertig net als vele andere bedrijven ook
ongetwijfeld zwaar hebben gehad maar men
had duidelijk genoeg vertrouwen in deze investering
Volgens een krantenartikel uit die tijd was
de achterliggende gedachte om de productie op
termijn grotendeels uit Zwolle weg te halen ook
in verband met overlastproblemen en gebrek aan
uitbreidingsmogelijkheden De stokerij was verouderd
en inmiddels gelegen in een woonbuurt
dat gaf voortdurend klachten van omwonenden
Modernisering was noodzakelijk Bovendien zag
de directie perspectief in het zelf gaan produceren
van nieuwe soorten lakken en vernissen die tot
dan wel in het buitenland maar nog nauwelijks
in Nederland vervaardigd werden onbrandbare
verven synthetische lakken isolatielakken en
grondstoffen voor matverven19 Het krantenartikel
vermeldde het niet maar wellicht betroffen het
hier Jans eigen patenten Jan was een kundig vakman
een gepromoveerd chemicus die inmiddels
patenten op zijn naam had staan
De vestiging van de nieuwe fabriek verliep
niet probleemloos Aanvankelijke weigerde de
gemeente Heerde een Hinderwetvergunning
af te geven omdat men vreesde voor ernstige
stankoverlast Het argument dat de fabriek van
een modern afzuigsysteem zou worden voorzien
mocht niet baten20 Toen de toestemming uiteindelijk
afgedwongen was via de Raad van State
brak bij het proefdraaien van de nieuwe stokerij
meteen een brand uit door oververhitting van
een oven waardoor de substantie van olie en vernis
vlam vatte21 Zo kon de nieuwe fabriek pas in
1936 in gebruik genomen worden een klein jaar
later dan de bedoeling was geweest
Bij het uitbreken van de oorlog voerden de
broers nog steeds samen de directie Althans op
papier in de praktijk had Jan de leiding Hij was
ook degene die de aandelen en het vermogen van
hun moeder bestierde Hendrik onderhield vooral
de relaties met de klanten en leveranciers22
In Duitse handen
Na de inval van de Duitsers in 1940 was het bedrijf
in Wapenveld al snel volledig werkzaam voor de
bezetter Al in het eerste jaar van de bezetting
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 2 63
Plattegrond uit de jaren
twintig met daarin met
rood omkaderd de twee
locaties van Klinkert en
Co aan de Hertenstraat
en met groen het woonhuis
van Jan Klinkert
aan de Venestraat
Peter Riemersma
64 jrg 35 nr 2 zwols historisch tijdschrift
Hendrik Klinkert wilde in 1940 niet meewerken
met de bezetter en daarom niet bij het Wapenveldse
bedrijf betrokken blijven Wel bleef hij
werkzaam bij de Zwolse vestiging Deze vestiging
bleef zich richten op levering van lakken aan
Nederlandse relaties
In 1942 kwam Klinkert en Co voor het grootste
deel in Duitse handen Na een zeer bewogen
aandeelhoudersvergadering en het aftreden van
n directeur Hendrik en de drie zittende commissarissen
werd per 24 januari 1942 het merendeel
van de aandelen verkocht aan de Duitse firma
Warnecke en Bhm hierna genoemd WB uit
Berlijn
Jan Klinkert bleef directeur en belast met de
dagelijkse leiding van het bedrijf Daarnaast werd
de Duitser dr FA Pomper ook directeur De Hofrat
Georg Dietzel directeureigenaar van WB
in Berlijn werd voorzitter van de raad van commissarissen
Voorts werd de Nederlander G Kool
directeur van Fana Metaal in Rotterdam in 1943
commissaris en de Duitser dr KA Roth kwam
daar in januari 1944 nog bij Hendrik Klinkert
werd aangesteld als procuratiehouder net als de
Belgische werktuigkundige JPJM Hollants In
februari kwam er nog een derde procuratiehouder
de Duitser E Fallenstein23
Uit de getuigenverhoren en processenverbaal
in het Klinkertdossier in het Nationaal Archief
kan men redelijk nagaan hoe de diverse betrokkenen
voor de overdracht aan WB handelden
Jan Klinkert was al vanaf 1940 al van plan om de
fabriek aan WB over te dragen Sinds de bezetting
voerde hij vergaande besprekingen met de
Duitsers Jan verzweeg dit tegenover zijn broer
tevens mededirecteur de commissarissen en
medeaandeelhouders grotendeels familie Pas
kort tevoren lichtte hij de raad van commissarissen
in Reden voor de heren Windemuller
Meulenhoff en Ten Doesschate om direct op te
stappen
Tijdens de daarop belegde aandeelhoudersvergadering
in januari 1942 bij Wientjes kwam
onder aanvoering van de zwager van Jan de
huisarts Hendrik Harting uit Oldebroek de groep
aandeelhouders Meulenhoff Ten Doesschate en
Harting in verzet tegen deze overname Jan die
onder meer zijn oude moeder vertegenwoordigde
brak het verzet van de meerderheid door op het
allerlaatste moment drie machtigingen van aandeelhouders
met nieuwe preferente aandelen uit
zijn achterzak te toveren Met deze nieuwe preferente
aandelen en die van zijn overstag gegane
broer Hendrik en moeder won Jan de strijd om
de macht Daardoor kon de verkoop aan WB
doorgaan
Voor de overdracht waren de volgende personen
aandeelhouder mevr JTh Klinkertvan Loo
moeder van Jan en Hendrik H Klinkert Hendrik
dr J Klinkert Jan AJ ten Doesschate sr
fabrikant en geen directe familie dr J Meulenhoff
en echtgenote ir JR Meulenhoff en echtgenote
mevr A KlinkertMeulenhoff exvrouw van
Hendrik mevr E HartingKlinkert en HJ Harting
zuster en zwager van Hendrik en Jan en de
Duitser Hofrat G Dietzel
Tijdens de vergadering werden door Jan
Klinkert de volgende stromanaandeelhouders
toegevoegd mevr dr EC Dannenberg echtgenote
van Jan dr E Dannenberg zwager van Jan
en wonende in Zwitserland mevr O Nijmeyerde
Jong werkzaam als dienstbode bij Jan en Elsbeth
Zij bleek geheel te goeder trouw n preferent
aandeel toegeschoven te hebben gekregen Wel
moest ze daarvoor een ondertekende machtiging
aan haar werkgever afgeven Dit alles voor een
beloning van een extra weeksalaris en de verplichting
haar aandeel na de overdracht terug te geven
De notarile overdracht vond plaats op het
kantoor van de afgetreden commissaris notaris
Windemuller Zoals destijds vereist door de bezetter
was van alle aandeelhouders via de Nederlandse
politie een arirverklaring bij de stukken
gevoegd
Mijn persoonlijke conclusie de als zachtaardige
bekend staande Jan Klinkert bleek dus in de
praktijk een gewiekst zakenman
Warnecke en Bhm
De hoofdvestiging van het bedrijf dat Klinkert en
Co overnam Warnecke en Bhm stond in het
oosten van Berlijn Dit bedrijf had naast eigen
fabrieken in diverse landen licentiecontracten
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 2 65
met andere verffabrikanten afgesloten In Nederland
waren dat de firmas Klinkert en Co en Smits
en Co Voor de Tweede Wereldoorlog waren deze
lakverffabrikanten jarenlang vertegenwoordigers
en makers van de producten van WB
WB was vanaf 1933 een zogenaamd geprivilegieerd
bedrijf dat voor het Duitse leger werkte
Het vervaardigde net als Klinkert in Wapenveld
gespecialiseerde lakken voor Uboten en Junkers
transportvliegtuigen Deze coatings waren eveneens
gebaseerd op de patenten van Jan Klinkert
Zijn gepatenteerde lakken waren voor de oorlog
in eerste instantie door Jan aangeboden aan de
Nederlandse en daarna de Engelse marine Maar
zij waren om wat voor reden dan ook er niet in
genteresseerd om ze te testen of te gebruiken
Iets wat waarschijnlijk mede de oorzaak zal zijn
geweest van Jans houding tegenover de Duitsers
Want die waren er wl in genteresseerd
WB maakte in Duitsland al in een vroeg
stadium gebruik van Joodse dwangarbeiders
Deze werkten zonder enige bescherming tegen
kwalijke dampen en onder zeer erbarmelijke
omstandigheden aan de productie van de
lakken Vervolgens werden ze afgevoerd naar
de vernietigingskampen Van de 369 Joodse
dwangarbeiders hebben maar 61 de Holocaust
overleefd Nadat de Joden afgevoerd waren naar
de kampen werden er dwangarbeiders uit de
bezette gebieden ingezet24
Al in juni 1945 gaven de Russische bezettingsautoriteiten
opdracht voor een herstart van
WB Het werd vervolgens een DDR staatsbedrijf
Hofrat Georg Dietzel maakte in 1946 een
doorstart van WB in Beieren Vandaag de dag is
het bedrijf weer een van de grotere verffabrikanten
van Duitsland met vestigingen in binnen en
buitenland
Na de bevrijding
Na de bevrijding werd Klinkert en Co geconfisqueerd
als vijandig bezit door de Nederlandse
staat Jan Klinkert die toen al vast zat werd op 22
mei 1945 door het Militair Gezag op nonactief
gesteld de procuratiehouders Hendrik Klinkert
en Hollants per 1 juni De heer GJA de Rie winkelchef
bij V en D werd als bestuurder van het
bedrijf aangewezen Of De Rie eerder al een relatie
met het bedrijf had is niet duidelijk wel opvallend
is dat hij woonde in een huis dat eigendom was
van Jan Klinkert
Voor het beheer van landverraderlijke vermogens
en dergelijke werd in augustus 1945 het
Nederlands Beheersinstituut opgericht Zij kregen
Klinkert en Co onder hun hoede De productie
werd gestopt en in 1948 werd de Zwolse vestiging
definitief gesloten Op 20 oktober 1951 werd door
het Beheerinstituut de hele gewezen firma Klinkert
en Co verkocht aan Smits en Co producent van
Het voormalige
bedrijfsgebouw van
Klinkert aan de
Venestraat in 2018
het enige tastbare restant
van het bedrijf in
Zwolle Fotos Elske
Bootsma
66 jrg 35 nr 2 zwols historisch tijdschrift
onder meer onderwaterverven voor 1006000 gulden
Aan De Rie werd ontslag verleend
Op 27 augustus 1957 werd de oude vennootschap
tenslotte definitief geliquideerd
De nieuwe eigenaar Smits en Co exploiteerde
voor de oorlog onder meer de Chemische Fabriek
Velsen te Velsen Deze fabriek werd in 1944 door
de bezetters opgeblazen tijdens de bouw van de
Atlantikwall Na de bevrijding zocht Smits een
nieuwe productieruimte en vond deze in de leegstaande
hallen in Wapenveld Saillant detail is
dat deze hallen ook tijdelijk gebruikt waren voor
de huisvesting van politieke gevangenen foute
Nederlanders Smits gebruikte alleen de vestiging
in Wapenveld Het bedrijf werd in 1960 overgenomen
door Sikkens het werd toen Sikkens Smits
NV Door verdere fusies werd Smits Wapenveld
een onderdeel van Akzo Nobel De locatie Wapenveld
is tegenwoordig een distributiecentrum voor
de divisie Autolakken van dit concern
Na de sluiting van het Zwolse bedrijf in 1948
werd Hertenstraat 8 in gebruik genomen door de clich
fabriek van De Bruyn en vervolgens de vatenfabriek
Van Berkum Daarna gaf het terrein onder
meer huisvesting aan de autobusremise van de VAD
en later aan een kringloopwinkel Sinds enkele jaren
staat er nu het woonzorgcomplex Anna Heerkens25
In het industrieel erfgoed monument Hertenstraat
27 zijn tegenwoordig deels appartementen en deels
de AFACfietsenopslag gevestigd26
Tijdens het bestuderen van de stukken bij het
Nationaal Archief viel ons op dat Klinkert en Co
ver onder de taxatiewaarde 2158225 gulden
werd doorverkocht aan Smits en Co
De grond onder de Zwolse vestiging aan beide
zijden van de Hertenstraat bleek privbezit van de
erven Klinkert Zoals opgemerkt woonde beheerder
bestuurder De Rie in een huis dat privbezit
was van Jan Klinkert Zuiderkerkstraat 26 In 1955
ruilden De Rie en Jan en Elsbeth van woning De
Rie betrok Venestraat 20 en het echtpaar Klinkert
verhuisde naar de Zuiderkerkstraat
Gevangenschap en internering Jan Klinkert
Jan Klinkert was een week na de bevrijding van
Zwolle thuis gearresteerd en naar het toenmalige
politiebureau gebracht Daar heeft hij vijf dagen
vertoefd en diverse verhoren ondergaan Op 25
april 1945 werd hij overgebracht naar het Huis van
Bewaring
Van hieruit ging Jan naar het regionale
interneringskamp In dit Centraal Bewaringskamp
gelegen in Wezep heeft hij tot 5 december
1945 vastgezeten Hij moest daar evenals zijn
medelotgenoten onder niet zulke prettige
omstandigheden langdurig en zwaar lichamelijk
werk verrichten In oktober 1945 werd er al een
verzoek ingediend voor een onderbreking van
zijn detentie en wel om gezondheidsredenen Dit
verzoek onderschreven door diverse medische
behandelaars waaronder mijn vader werd in
eerste instantie afgewezen Onverwacht werd
hij echter door de kamparts op 5 december naar
huis gestuurd Na deze vrijlating werd hij meteen
in het Sophia Ziekenhuis opgenomen Daar en
later in het sanatorium Zandhove bij Ittersum
verbleef hij lange tijd Op 1 oktober 1947 werd
Jan naar het kamp teruggebracht Hij is daar tot
aan zijn proces in Arnhem in januari 1948 gebleven
De meest Duitsgezinde van het echtpaar Elsbeth
KlinkertDannenberg heeft geen moment
vastgezeten Zij en haar advocaat beriepen zich
tijdens de verhoren op het verschoningsrecht als
echtgenote van Jan Wel wordt Elsbeth genoemd
in de diverse stukken Ook werd zij tijdens het
proces door de advocaat van Jan als slachtoffer van
het Russische communisme opgevoerd als verklaring
voor hun proDuitse houding
Het proces tegen Hendrik Klinkert
Hendrik Klinkert kreeg na de bevrijding eveneens
een oproep om op het politiebureau te verschijnen
maar kon na zijn verhoor huiswaarts gaan Als
medeverdachte kreeg hij toestemming thuis het
proces af te wachten Zijn echtgenote Dieuwke
Kramer wordt nergens in de stukken genoemd
Pas eind januari 1948 begon het proces tegen
de broers en nog een medeverdachte van Klinkert
en Co de oudprocuratiehouder Hollants
De Bijzondere Rechtbank in Arnhem oordeelde
over Hendrik Klinkert dat het op grond van de
aangevoerde feiten vaststond dat de verdachte
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 2 67
op geen enkele wijze onvaderlandse handelingen
had gepleegd of gedragingen daaromtrent had
getoond Er kon wel duidelijk worden aangetoond
dat hij in het bedrijf als personeelslid op enigerlei
wijze betrokken was geweest bij de leveringen van
goederen aan de Duitsers
Het Hof vermoedde echter dat zijn aftreden als
directeur in 1942 minder gebaseerd was geweest
op een antiDuitse houding dan op het geruzie
met zijn broer Jan Daarnaast oordeelde het Hof
dat Hendrik behoorlijk had geprofiteerd van de
verkoop van zijn aandelen aan WB Maar dit
waren geen strafbare feiten Hendrik werd dan
ook volledig vrijgesproken
Het Hof oordeelde over de verdachte Hollants
dat men uit de stukken van Justitie kon opmaken
dat zijn rol bij Klinkert en Co niet erg groot was
geweest Deze Belg bleek echter ook nog verdachte
te zijn in een ander proces Zijn zaak werd
daarom aangehouden
Het proces tegen Jan Klinkert
Het oordeel van het Hof over Jan Klinkert was niet
mild ondanks enkele aangevoerde en bewezen
verzachtende omstandigheden Hem werden de
volgende handelingen verweten het leveren en
mogelijk maken van vitale producten ter bevordering
van de vijandelijke oorlogsvoering Hetzelfde
gold voor zijn ijver in het bevorderen van de verkoop
van het bedrijf aan de Duitsers En daarna
voor het feit dat hij tegen een zeer goede betaling
was blijven werken voor de nieuwe eigenaren
Jan en Elsbeth Klinkert
woonden 35 jaar in de
Venestraat in het meest
linkse pand van deze
opvallende rij van tien
woningen Deze huizen
werden rond 1920
gebouwd in een decoratieve
Duitse stijl Um
1800 die doorgaans
alleen voor vrijstaande
villas werd gebruikt
Foto Jan de Koning
1974 collectie HCO
68 jrg 35 nr 2 zwols historisch tijdschrift
Jan liet zich daarbij vooral leiden door het uitzicht
op geldelijk gewin
De door zijn advocaat JA Willinge Gratema
aangevoerde verzachtende omstandigheden
werden deels door de rechtbank overgenomen
namelijk het daadwerkelijk helpen van een Joods
gezin en het feit dat Jan onderduikers op de loonlijst
van het bedrijf had laten zetten en betaalde
Daarnaast had hij de productie aan het eind van
de oorlog aantoonbaar getraineerd Het hof liet
deze elementen meewegen evenals de zwakke
gezondheid van Jan
Wat voor het Hof bij de uitspraak niet werd overgenomen
maar op zich wel interessant is waren
de volgende zaken genoemd in het pleidooi van
zijn advocaat Familie van zijn vrouw werd aan
het einde van de Eerste Wereldoorlog in Riga door
de Bolsjewieken vermoord Tijdens deze gebeurtenis
verbleef Elsbeth nog met Jan in Zwitserland
Zij bezochten in Zrich hetzelfde caf waar de
banneling Lenin ook wel eens vertoefde Er schijnt
tussen Lenin en het jonge paar wel eens een ruzie
te zijn ontstaan Dit werd aangevoerd als een van
de argumenten voor Jans proDuitse houding
Een ander argument was het bedanken van Elsbeth
voor de NSB Elsbeth was in 1934 en 1935 lid
geweest Jan was nimmer lid van deze beweging
Iets wat overigens wel binnen de familie voetstoots
was aangenomen
We hebben verder niets kunnen terugvinden over
verhalen van een relatie van Jan met verzetsgroepen
Zoals een verhaal dat sommige buurtbewoners
vertelden dat er met zijn toestemming
schietoefeningen door de ondergrondse in de
fabriek plaatsvonden Wel was er een positieve
verklaring van diverse Zwolse schildersbedrijven
aanwezig waarin Jan Klinkert werd bedankt voor
het zonder prijsverhogingen leveren van verf Het
schijnt dat hij via onnodig grote bestellingen van
grondstoffen zogenaamd voor de Duitsers extra
verf aan hen kon leveren
Opvallend vond ik het dat het echtpaar de
nodige spullen van Zwolse Joodse families in
bewaring had gekregen en dat deze direct na de
bevrijding via notaris Windemuller aan hen zijn
teruggegeven Waarschijnlijk een van de redenen
dat sommige mensen dachten dat Elsbeth van
Joodse afkomst was
Het Hof te Arnhem besloot Jan wegens eerder
genoemde verzachtende omstandigheden een
clemente straf op te leggen Jan Klinkert werd
op 13 februari 1948 veroordeeld tot een gevangenisstraf
van n jaar en drie maanden en een
geldboete van 30000 gulden op basis van huidige
koopkracht 147628 euro Dit alles met aftrek van
het voorarrest
Aanzienlijk privvermogen
Uit de gebruikte stukken bij de procesvoering
bleek dat Jan Klinkert een behoorlijk groot en
onbezwaard privvermogen bezat Het Beheersinstituut
maakte daarvan een uitgebreide inventarisatie
Naast het huis in de Venestraat bezat Jan nog
vele kleine en grotere woningen Onder andere
het genoemde huis in de Zuiderkerkstraat Opvallend
vond ik dat ook mijn geboortehuis Koestraat
20 zijn eigendom was Gekocht van mijn vader in
begin 1944 voor 45000 gulden Ook de woning
Ter Pelkwijkstraat 13 waar mijn grootvader Evert
Bericht in de Zwolse
Courant van
13 februari 1948
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 2 69
vlak voor zijn dood in 1940 verbleef was zijn
eigendom
Daarnaast was hij medeeigenaar van de grond
onder de beide Zwolse fabrieksterreinen aan de
Hertenstraat Deze grond behoorde kennelijk
niet tot de NV Naast grond en huizen bezat hij zo
verklaart accountant Gerzee uit Zwolle effecten
en aan baar geld 206911 gulden in de huidige
koopkracht 1152494 op diverse banken in binnen
en buitenland Zijn patenten waren ondergebracht
in Zwitserland en daardoor onttrokken
aan de Nederlandse rechtsgang Jan en Elsbeth
hebben nog jarenlang van de revenuen daarvan
kunnen profiteren Tenslotte bezat Jan twee boten
een grote motorboot Jeltje Cornelis genaamd en de
naar zijn vrouw vernoemde zeilboot Elsbeth
Het tijdelijk geconfisqueerde aanwezige privvermogen
minus de verkregen verdiensten
tijdens de oorlogsjaren werden door de rechtbank
aan Jan teruggegeven
Verder troffen we veel correspondentie aan
over afgewezen vorderingen door derden Zoals
van IG Farben de Fokkerfabrieken en diverse
andere schuldeisers uit die jaren Ook over allerlei
kleine zaken vonden we correspondentie terug
bijvoorbeeld het geruzie over een bankstel met
antiquair Stibbe uit Zwolle
Tenslotte
Hendrik Klinkert lijkt destijds meer op basis van
het oudste zoon zijn dan op zakelijke kwaliteiten
tot directeur te zijn benoemd Wellicht heeft zijn
matige functioneren als zakenman de nodige
onvrede bij beide partijen opgewekt en heeft dit
geleid tot conflicten tussen de broers Waarom hij
indertijd is gaan scheiden heb ik niet kunnen achterhalen
Hendrik die na de oorlog gebrouilleerd
was met broer Jan overleed in 1951
Jan kwam over als een zachtaardig vriendelijk
en intelligent persoon en zeer aimabel in
de omgang In werkelijkheid had hij ook een
paar minder fraaie karaktertrekken Naast een
succesvol en briljant chemicus was Jan ook een
berekenend zakenman die zijn eigen belangen
goed in het oog hield Jan was dol op zijn vrouw
Elsbeth en enigszins blind voor haar gedrag Hij
overleed in 1962 Elsbeth overleed in 1982 zij
vermaakte het vermogen aan familie van haar in
ZuidAmerika27
Wat betreft de handel en wandel van het bedrijf
tijdens de bezetting net zoals andere Nederlandse
bedrijven heeft de firma Klinkert en Co volop
meegewerkt met de Duitsers Een breed scala aan
bedrijven leverde aan de bezetter dat liep van
bunkerbouw tot de productie van uniformen
Maar Klinkert leverde niet alleen aan de bezetter
maar heeft met innovatieve producten ook actief
bijgedragen aan de Duitse oorlogsindustrie De
firma Klinkert en Co is daarom terecht hard aangepakt
Jan Klinkert kreeg een relatief lage straf
ik vermoed dat dat te maken heeft met de late
procesvoering Indien zijn proces al in 1946 was
gevoerd had hij waarschijnlijk een veel zwaarder
vonnis gekregen
Dank en nawoord
Om te beginnen ben ik veel dank aan verschuldigd
aan Peter Riemersma uit Zwolle voor de vele
gegevens die hij heeft aangedragen Verder wil ik
mijn broer Eef bedanken een van de weinige nog
levende personen die beide ooms redelijk goed
heeft gekend Dankbaar was ik voor de hulp en
adviezen van mijn in oktober 2015 overleden zwager
Ben Kam de beheerder van ons familiearchief
Hetzelfde geldt voor Igor Cornelissen Het was
bijzonder prettig om samen met mijn neef Henk
Blokhuis in het Nationaal Archief te speuren naar
deze familiehistorie Tot slot veel dank aan Annt
Bootsmavan Hulten eindredacteur van dit blad
voor de eindbewerking en het redigeren van dit
verhaal
Bij het onderzoek kwam ik vele verdrietige
zaken tegen Soms afgewisseld door kleine lachwekkende
gebeurtenissen Gehinderd door de
Nederlandse privacywetgeving heb ik helaas pas
in een later stadium contact kunnen leggen met
een kleinkind van Hendrik Klinkert namelijk de
historicus prof dr W Wim Klinkert Hij heeft
via een deel van een opgeslagen archief van zijn
vader nog enkele aanvullingen kunnen leveren
Met dit artikel hoop ik een kleine bijdrage te
hebben geleverd aan de geschiedschrijving van
deze bewogen jaren uit de vorige eeuw
70 jrg 35 nr 2 zwols historisch tijdschrift
Literatuur en bronnen
Archief Bijzondere Rechtspraak Nationaal Archief
Processtukken Firma Klinkert en Co en Jan Klinkert
Archief Kam Klinkert HCO Correspondentie Elsbeth
Klinkert Toegang 11871
Archief Kvk Handelsregister HCO NV Fabriek tot
bereiding van lakken en vernissen vh onder de
firma Klinkert en Co Toegang 02322 doosnr 85
dossiernr 2275
Ernst Friedrich Hier en daar in de Venestraat ernstfriedrich
blogspotcom
Marcel Overbeek Industrieel erfgoedroute Zwolle
wwwmijnstadmijndorpnl 174 2017
Provinciaal Overijsselsche en Zwolsche Courant en andere
kranten via wwwDelphernl
Joep de Visser Onteigening en dwangarbeid in Berlijn
Weiensee mrt 2013 JHJonge Historici wwwjhsg
nl
Peter Riemersma 100 jaar Venestraat 19142014 2014
eigen uitgave
Noten
1 Waar bij deze geboorte en sterfdata geen plaatsnaam
staat is Zwolle bedoeld
2 Dochter van Jan van Loo wasdoekfabrikant en firmant
bij De Vogel Calcar en Co later de Vocaleumfabriek
3 Naast de zoons Hendrik en Jan telde het gezin van
Albert en Johanna nog een zoon Albertus Clazinus
18921980 en twee dochters Elisabeth Regina
18851976 en Everdina 18871962
4 De titel van het proefschrift luidde Zur Kenntnis
der kryptoisomeren Nitrostilbene 1919
5 De titel van het proefschrift van Elsbeth luidde Die
evangelischen Kantone und die Waldenser in den
Jahren 1655 und 168586 1917 Het proefschrift
was opgedragen aan haar moeder Baronesse
Sophie Uexkll Gldenband
6 Bron Peter Riemersma
7 Dirk Ansingh begon in 1875 zijn eigen muziekhandel
in Zwolle
8 De andere drie bedrijven waren O de Leeuw
handel in ijzerwaren en landbouwwerktuigen
in de Diezerstraat J Logtenberg veehouder en
melkverkoper in de Assendorperstraat FG en D
Boerboom galanterienzaak aan de Melkmarkt O
de Leeuw is het enige bedrijf dat tegenwoordig nog
bestaat en bovendien het predicaat Hofleverancier
nog mag voeren het bedrijf is daarmee inmiddels
de oudste hofleverancier in Overijssel
9 Informatie van prof dr W Klinkert kleinzoon van
Hendrik
10 KvKHandelsregister Statuten
11 KvkHandelsregister
12 Friedrich blog Venestraat 20 Klinkert 2912 2012
13 Id
14 Overbeek
15 KvkHandelsregister
16 POZC 911 1925
17 Twentsch Dagblad Tubantia en Enschedesche Courant
304 1925
18 POZC 72 1935 en 13 1935
19 Artikel Weinig enthousiasme uitbreiding van industrie
in Het Vaderland staat en letterkundig nieuwsblad
221 1936
20 Id
21 POZC 43 1936 en berichten in vele andere kranten
De brand was landelijk nieuws hoewel de schade
uiteindelijk meeviel
22 Informatie van prof dr W Klinkert kleinzoon van
Hendrik
23 KvkHandelsregister Het uitschrijven van de drie
commissarissen en directeur Hendrik Klinkert
werd bij de Kvk per 1 juni 1942 geregistreerd In de
praktijk zal dit waarschijnlijk al een half jaar eerder
zijn geweest
24 De Visser
25 Friedrich blog Met Gerrit Salet door de buurt 112
2013
26 Friedrich blog Venestraat 20 Klinkert 2912 2012
AFAC Algemene Fiets Afhandel Centrale fietsen
die door de gemeente in beslag genomen zijn omdat
ze verkeerd gestald stonden etc
27 Bron Peter Riemersma
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 2 71
Toelichting redactie vorig jaar ZHT 34 2017 nr 2
verscheen in dit tijdschrift een artikel van de hand
van Jan Gulikers over 150 jaar voortgezet onderwijs
aan de Bagijnesingel Naar aanleiding daarvan
bracht de heer H Dubbeldam wonend op het Het
Engelse Werk 1 de auteur een verhaal dat zijn
familie in 1994 van Wil Cornelissen kreeg Gulikers
stuurde het vervolgens door naar ons
Wil Cornelissen verbindt in dit verhaal op
onnavolgbare wijze zijn HBSeindexamen in 1948
het strandje van Dubbeldam aan de IJssel en het
uitroepen van de onafhankelijkheid van de staat
Isral met elkaar Het verhaal werd geschreven als
voordracht voor de jaarlijkse Jom Hatsmaoetviering
ter gelegenheid van Israls onafhankelijkheid
in Zwolle op 19 april 1994 Voor Wil een dag van
vreugde maar ook van weemoed een dag van een
verloren jeugddroom
Wil Cornelissen was jarenlang redacteur van
het Zwols Historisch Tijdschrift Hij overleed in
2014 Wij zijn blij dat wij dit prachtige verhaal
postuum kunnen publiceren
Het gebeurt tegenwoordig nooit meer
dat wij zoals jaren geleden met onze
kinderen achterin de auto over de oude
IJsselbrug Zwolle binnenrijden en dat ik tegen de
kinderen zei Kijk jongens dr heb ik vroeger
in de IJssel gezwommen En ik wees dan naar een
klein zandstrandje in het weiland van boer Dubbeldam
aan de rand van het Engelse Werk Kijk
daar heeft pappa gezwommen
Tegenwoordig kom je als je uit het westen
Zwolle nadert over de nieuwe brug En dan kun
je dat strandje niet eens zien Bovendien zitten
de kinderen niet meer in mijn auto en ze hebben
dat zwemverhaal al z vaak gehoord dat ze er ook
niet meer op zouden reageren Ze zouden zeggen
Ach laat pappa maar zeuren over vroeger
Ik heb dat verhaal al honderd keer verteld Van
dat zwemmen bedoel ik Dat ik daar met een grote
groep vrienden en vriendinnen op diepgeladen
schepen klom we ons stroomopwaarts lieten
meevaren en ons later rustig met de stroom mee
terug lieten gaan tot Dubbeldams strandje Ik
vertelde ze t echt wel honderd keren Maar ik heb
ze nog nooit over Esther verteld Over Esther de
stichting van de staat Isral en mijn eindexamen
Dat zat z
In 1948 zou ik dan eindelijk de HBS kunnen verlaten
Ik had er lang genoeg over gedaan Of ik
het eindexamen zou halen was zeer de vraag Een
goede leerling was ik niet Ik had me altijd drukker
gemaakt met toneelspelen en functies nastreven
in het bestuur van de HBSvereniging dan me
zorgen te maken over mijn eindexamenvakken
Het schriftelijk deel van het examen had vroeg
in het voorjaar plaatsgehad Het was voor mij geen
succes geweest Erger nog je kon rustig van een
Wil Cornelissen als
17jarige in de herfst
van 1945 met zijn
10jarige broertje Igor
Foto Eelsingh particuliere
collectie
Wil Cornelissen
Boer Dubbeldam en Israls onafhankelijkheid
72 jrg 35 nr 2 zwols historisch tijdschrift
ramp spreken dacht ik Ik meende dan ook dat t
absoluut geen zijn had om me in de nog resterende
weken druk te maken voor het komende mondelinge
gedeelte Het schriftelijk was z slecht geweest
dat ik ongetwijfeld zou zakken Dat was jammer
maar dan zou ik de school wel zonder diploma verlaten
Er waren ergere dingen op de wereld
Nu hoor ik altijd over die prachtige zomer
van 47 maar die van 48 was ook niet mis Het
was schitterend weer De zon scheen elke dag en
ik besloot al vast een voorproefje op de komende
vrijheid te nemen door iedere morgen naar de
IJssel te fietsen Brood mee zwembroek gerold in
een grote handdoek Die moest wel zo groot zijn
omdat je altijd hoopte dat je er eens met zn tween
op zou gaan liggen wat meestal niet gebeurde
Voor de vorm en ook om mijn ouders te bedriegen
nam ik nog wel wat leerboeken mee in de fietstas
De periode tussen schriftelijk en mondeling was
immers bedoeld om zelfstandig te gaan werken
aan je zwakke vakken Maar bij mij was alles zwak
Bij boer Dubbeldam kon je je fiets in een grote
schuur zetten en dan liepen we naar de waterkant
het weiland over tussen de koeien door
Op een van die dagen begin mei ontmoette
ik daar Esther Het duurde niet lang of we hadden
iets Dat iets was nog wel weinig maar ik voelde
dat het mr zou kunnen worden Veel meer
Esther was niet zon lachebek als zoveel andere
meisjes vond ik Ze was aardig belangstellend en
bovenal ze was mooi God wat was ze mooi En
ze werd ieder dag mooier zag ik Er gebeurde wat
met mij en er gebeurde wat in mij voelde ik Jazeker
ik was wel eens eerder verliefd geweest Maar
dit was hl anders dat voelde ik heel zeker
Esther was joods Zij kende mijn ouders wist
dat ik op de Vondelkade woonde Ze kende zelfs
familieleden van mij Familieleden die er nog
waren maar ook ooms en tantes die er door de
oorlog niet meer waren Ik schaamde me een beetje
dat ik van haar familie weinig wist Ja ik had
haar ouders wel eens gezien ik wist ongeveer waar
ze woonde Maar ik zou al het mogelijke doen om
deze achterstand in te lopen Ik wilde alles lles
van haar weten
Heerlijke dagen volgden Er waren daar aan
de IJssel op dat strandje veel meer jongens en
meisjes maar wij zagen alleen maar elkaar Ik zag
alleen Esther met haar glanzend lange haren in
haar gewaagde badpak waarin haar ongetwijfeld
prachtige figuur zich min of meer aftekende
Toch bleef er nog genoeg te raden en te fantaseren
over Daarbij kwam dat we steeds dichter bij
elkaar lagen We lagen nog wel niet samen op de
grote bandhanddoek van mijn moeder maar ik
voelde dat dt niet zo erg lang meer kon duren
We hadden lange gesprekken Over de school
die nu gauw achter ons zou liggen over de leraren
en leraressen over onze ouders Maar vooral over
later over wat onze toekomstplannen zouden zijn
over wat we wilden worden
En we spraken over die nieuwe joodse staat
die nu gauw zou worden gesticht Hoe zou dat alles
gaan Het was spannend angstig ook niemand
wist hoe het zou aflopen De nieuwe joodse staat
waarvan we de naam nog niet eens wisten
Op een late namiddag waren we nog alleen bij ons
strandje overgebleven Alle anderen waren al naar
huis De moeders zouden anders te lang moeten
wachten met t eten nietwaar Wij bleven alleen
achter Maar ook wij moesten weg
Het strandje van
Dubbeldam aan de
IJssel medio jaren
zestig Foto Henneke
collectie HCO
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 2 73
En toen deed Esther iets dat ik haar nog nooit
eerder had zien doen Ze ging zich omkleden achter
het kleine bosje van een paar struiken dat daar
stond Niet eens achter maar nst dat bosje
En ineens deed ze haar badpak uit en stond
daar n moment als een prinses voor me Als
prinses Esther nee als koningin Esther Nog nooit
had ik een naakt meisje gezien Moest ik nu kijken
of niet Ik twijfelde hevig Gelukkig bleef Esther
praten en kon ik dus moeilijk mijn hoofd afwenden
Ik zag haar Mooier dan ik in mijn fantastische
jongensdromen had kunnen fantaseren
Het duurde niet lang Vlug schoot ze in haar
kleren en maakte aanstalten om weg te gaan Ik
hoefde me niet om te kleden Zou dat ook niet
eens hebben gedurfd Maar de laatste uren was
ik niet in t water geweest Mijn zwembroek was
kurkdroog en ik deed snel mijn blouse en broek er
over aan
Toen we naar huis fietsten zei ze Kom je
morgen bij me thuis Dan kun je mn ouders zien
Ik heb met ze over jou gepraat Ze willen je wel
eens ontmoeten Ik beloofde het
Die avond zag ik steeds weer mijn droommeisje
voor me Mijn Esther mijn droomkoningin
De volgende dag een vrijdagmiddag ging ik
met haar mee naar huis De vader stond met een
snoeimes wat struiken bij te werken maar ging
toen wij er aan kwamen direct mee naar binnen
Want we moeten toch nog wat dingen doen voor
de sjabbesavond zei hij Ik heb nog wel het een en
ander te regelen
Hij liep ons voor naar de op een kier staande
huisdeur Ik merkte dat hij ineens zijn vingers kuste
en die op de deurpost legde Kuste hij de deurpost
Toen ik er langs liep zag ik een klein kokertje
dat daar een beetje scheef op het hout was bevestigd
Ik durfde het niet uitgebreid te bekijken dat
zou ik later wel eens doen Maar ik begreep dat dat
een mezoeza was Wij hadden thuis geen mezoeza
aan de deur Kwam dat door het gemengde huwelijk
van mijn ouders Zou ons huis geen zegen
nodig hebben bedacht ik me
Ik maakte kennis met haar moeder Zo
heette ik Cornelissen Moeder joods Dus joods
Ik voelde me ook toen al een beetje schuldig
tegenover mijn vader zoals dat ook altijd later het
geval was als dat onderwerp aan de orde kwam
Ja ik was joods al heette ik geen Cohen of Polak
Dan maar een joodse Cornelissen
Esther en ik praatten veel Beetje zenuwachtig
Natuurlijk over school Ik liet het onderwerp
examen wijselijk rusten en ik was blij dat Esther
er ook niet over begon Al gauw kwam het onderwerp
van de nieuwe joodse staat aan de orde
En toen zei de vader iets dat me uit mijn
droom wakker had moeten schudden Hij zei
iets over het nieuwe joodse land Hij zei iets over
zionisme Helpen de nieuwe staat opbouwen Ze
hadden nu iedereen nodig Hij zei iets over desnoods
een andere baan Werken op t land Toen ik
er later goed over nadacht besefte ik dat ik
t allemaal wel had gehoord maar dat t niet tot
me doordrong Ik zag alleen maar zijn dochter
De ernst van zijn opmerkingen drong niet tot mij
door
Het werd wel een erg uitgebreide theevisite
Ik voelde dat ik moest gaan Terwijl ik van de
moeder afscheid nam zag ik dat vader kaarsen op
tafel neerzette Hij pakte ook een boek een gebedenboek
Maar toen ging er iets mis Ik geloof dat
hij tegelijkertijd iets anders wilde pakken In elk
geval viel het boek En toen zag ik dat hij dat weer
opgeraapte boek kuste voordat hij t op tafel legde
Het flitste door me heen Als deze joodse familie
zoveel kust al waren het dan ook mezoezas en
gebedenboeken dan zit ik goed
Toen Esther me uitliet fluisterde ze me bij de
voordeur toe Kom je morgen weer op ons plekje
op t strandje Ik wacht op je Ik beloofde t
Die avond in bed zag ik steeds weer mijn
droomkoningin Ik zag haar in gedachten staan
bij t strandje van Dubbeldam Zo mooi Op ns
plekje En steeds zei ze Ik wacht op je
Die woorden maakten dat ik die nacht onrustig
sliep
De volgende morgen ging de bel van de voordeur
al vr negenen Miel Baumann de dochter van
de directeur van de RHBS stond op de stoep
Of je direct bij vader komt Hij wil met je spreken
Een kwartier later stond ik bij de baas in zijn
kamer De concirge meneer De Roos had me
74 jrg 35 nr 2 zwols historisch tijdschrift
binnengelaten Het gezicht van De Roos stond
ernstig Anders maakte hij altijd grapjes Nu niet
Ik voelde dreiging
Directeur Baumann hanteerde een oude truc
Hij was aan t werk of deed alsof Een eeuwigheid
liet hij me staan Ik werd klein Ik werd steeds
kleiner
Eindelijk begon hij Op een toon die ik niet
van hem kende Hij ging tekeer tegen me Schold
me zelfs uit Wat ik daar allemachtig aan die IJssel
lag te donderjagen in plaats van te studeren en te
proberen dat examen te halen Met die jongen
hij zei niet jongens en meiden liggen te klooien
en niet de vakken waar ik slecht in was nog eens
goed door te nemen Ik was een lapzwans ik was
mijn ouders niet waard ik was helemaal niets
waard ik was een nul De man ging minutenlang
tegen me te keer Ik durfde en kn ook helemaal
niets terug zeggen
Eindelijk mocht ik gaan Naar huis Naar je
kamer Lren zul je de dagen voor het mondeling
En laat ik niet horen dat je nog n keer naar die
IJssel gaat Donder op
Donder op hadie gezegd Dat zei hij anders
nooit Ik vloog naar huis Bang Even flitste mijn
belofte aan Esther door me heen Ik zou vandaag
terugkomen op t strandje van Dubbeldam Op
ns strandje Maar ik durfde niet
Ik heb inderdaad gestudeerd in de weken daarna
En ik mijn diploma gehaald Op t nippertje Maar
ik heb t gehaald
De dag n de diplomauitreiking ben ik naar
het strandje van Dubbeldam gefietst Het was nog
steeds schitterend weer Maar zij was er niet Ook
de daarop volgende dag was ze er niet
Ik fietste naar haar huis Ik schrok Het huis
was leeg Er hingen geen gordijnen meer voor de
ramen Ik keek naar binnen Een volkomen lege
kamer De familie was weg Ik keek naar de deurpost
Op de verf was een beetje schuin een afdruk
te zien Een afdruk van de verdwenen mezoeza
Ik was ten einde raad Belde aan bij de buren
De buurvrouw vertelde me dat meneer en
mevrouw en dochter waren vertrokken Naar
Isral Anderhalve week geleden een dag n de
De RijksHBS aan de
Bagijnesingel De foto
dateert uit het begin
van de twintigste eeuw
maar het gebouw zag er
in 1948 nog precies zo
uit Collectie HCO
Hopeloos verliefd Ik werd gek van verlangen Ik
at slecht en ik wilde dood
Ik had dankzij mijn directeur het diploma
gehaald maar ik was mijn droom kwijtgeraakt
Ik ben meneer Baumann nog altijd dankbaar
maar ik had zo graag mijn droomkoningin teruggezien
Ik had als een van de eersten mijn offer voor de
nieuwe staat gebracht maar het was wel een hl
grt offer vond ik
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 2 75
stichting van de staat 14 mei 1948 waren ze hals
over kop weggegaan Het duizelde me Ik hoorde
nog wel iets van helpen meneer wilde helpen
vechten hij had gezegd dat ze m dr nu nodig
hadden weg uit Nederland opbouw Ik hoorde
t allemaal wel maar t drong weer niet goed tot
me door
Ik was Esther kwijt De nieuwe staat was
er wel Isral Maar Esther was er niet meer
Niet meer bij mij Ik besefte dat ik verliefd was
David BenGurion spreekt de Onafhankelijkheidsverklaring van de staat Isral uit op 14 mei 1948 onder
een portret van Theodor Herzl Wikipedia GPO
76 jrg 35 nr 2 zwols historisch tijdschrift
In 1823 nam de secretaris van de stad Willem
Tobias twee jonge gasten mee naar de Zwolse
stadsschansen die met hooge en zware boomen
beplant zijn De bolwerken echter heeft men door
het tusschen in voegen van kleine tuintjens en het
dempen van een gedeelte der gracht ten volle bedorven
In eene societeit buiten de stad dronken wij
thee wandelden eenige fraaie lanen om en voorts
eene bekoorlijke landstreek door korenvelden en
weilanden aangenaam afgewisseld
Aldus de jongste van de twee de 21jarige
Jacob van Lennep in zijn dagboek1
Deze telg uit een Hollands patriciersgeslacht
opgegroeid in een deftig huis
met ruime tuin in Amsterdam en lange
zomers verblijvend op het prachtige familiebuiten
Huis te Manpad te Heemstede bekeek natuurlijk
Zwolle vanuit die achtergrond De lanen waar hij
door wandelde kregen duidelijk zijn goedkeuring
evenals het geboomte op de schansen maar
die kleine tuintjens daar beneden Het was duidelijk
dat hij dat maar niets vond Hoewel hij ook
achter de Walstraat heeft kunnen wandelen vermoed
ik toch dat het om de huidige Potgietersin
Op de kaart van
Blaeu uit 1649 valt de
binnengracht achter de
Koestraat nog duidelijk
te zien evenals de
Kleine en de Grote Aa
Collectie HCO
Buiten onder de rook van de binnenstad
publieke wandelingen in een standenmaatschappij
Zwolle rond 1830
Geert A Banck
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 2 77
gel achter de Koestraat gaat De gracht waarover
hij het heeft is de nu geheel verdwenen binnengracht
Kennelijk waren daar toen nog een paar
sporen van te vinden Volgens Boer en Vromen
protesteerden de bewoners al vanaf 1663 tegen
de stankoverlast van de gracht In een volgens de
auteurs ingewikkeld gevecht met het stadsbestuur
lijken de bewoners de ruimte achter de muur om
het maar eens in moderne woorden te zeggen
gekraakt te hebben al dan niet in combinatie
met het aanplempen van de binnengracht2 De
kwestie werd in 1745 met een afkoopsom door de
eigenaren geschikt Hierbij teken ik aan dat veel
bewoners van de Koestraat tot de Zwolse elite
behoorden en daarmee binnen het stadsbestuur
nogal wat invloed konden uitoefenen om zaken te
plooien Vanaf die tijd is dus het typische patroon
van smalle urbane opstrekkende kavels ontstaan
zoals die duidelijk op de kadastrale minuutsplans
van 1832 ingetekend zijn Bij de Suikerberg is overigens
ook nog water tot vermaak F20713 opgemeten
mogelijk een restant van de gracht4
De consolidatie van dit stramien onder de
stadswallen van de Koestraat en Walstraat vond
plaats na 1789 Het al lang ingezette verlies van
het militair belang van de fortificaties werd toen
formeel bekrachtigd door Zwolle tot open stad te
verklaren Wat door de patricir Van Lennep wat
denigrerend tuintjens genoemd werd was voor
de bewoners een wezenlijk voorrecht een eigen
groene ruimte was een heel schaars goed binnen
de wallen
Ik heb hiervoor al de kadastergegevens van
1832 ter sprake gebracht In dit artikel ga ik aan
de hand van een verkennende analyse van die
gegevens nader in op de vraag hoe groen beschikbaar
was voor de Zwollenaren Het is duidelijk
dat daarbij binnen de grachten grote verschillen
bestonden tussen de onderscheiden standen
Neem bijvoorbeeld het contrast tussen de woning
van de weduwe Anna Catharina Tobias5 moeder
van bovengenoemde Willem Tobias en de onbekende
huurders van twee tegen de stadsmuur
gebouwde minuscule huisjes met erf in het bezit
van mijn betovergrootvader de wolkammer Philip
Peter Banck zelf wonend in de Nieuwstad de
huidige Thomas a Kempistraat Anna Tobias bezat
een huis met erf en tuin aan de Koestraat 320 m2
groot F20436 De huisjes aan de Waterstraat in
de buurt van de Vischpoort F1368 en F1369
daarentegen hadden een oppervlak van respectievelijk
10 en 12 m2 Maar het contrast kon nog
groter zijn Op maar vijf minuten lopen van deze
huisjes woonde de arts Gerhardus Ramaer in een
huis met tuin en stal aan de Nieuwstraat tegenover
de Spiegelsteeg F7857 waar nu Hudson Bay en
voorheen V en D gevestigd was Met een totaal
oppervlak van 1470 m2 was dit veruit het grootste
priv perceel ten noorden van de Diezerstraat
Het zal duidelijk zijn dat de beschikbaarheid
van groen of beter de toegang tot groen voor
inwoners als de weduwe Tobias en de arts Ramaer
anders was dan voor kleine burgers laat staan
voor knechten of mensen die slechts van de liefdadigheid
leefden Deze standsverschillen zal ik
steeds meenemen in dit artikel Groen is natuur
Schematisch overzicht
van de ontwikkeling
van de Koestraat en
de ruimte daar achter
door de eeuwen heen
Gemaakt door Han
Prins 1968 Collectie
HCO
78 jrg 35 nr 2 zwols historisch tijdschrift
De kadastrale kaart van
Zwolle sectie F tweede
blad uitsnede uit 1832
De zuidelijke kant van
de stad met onder meer
duidelijk zichtbaar de
Koestraat Collectie
HCO
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 2 79
80 jrg 35 nr 2 zwols historisch tijdschrift
lijk een veel te wijds begrip en hier wil ik me
vooral concentreren op de vraag wie waar toegang
had tot de op de kaarten aangegeven categorien
publieke of openbare wandelingen in en buiten
de poorten Deze omschrijving geeft in principe
aan dat deze wandelpaden voor arm en rijk
gelijkelijk to
Like ons!