Zwols Historisch Tijdschrift
37e jaargang 2020 nummer 1 850 euro
Z
w
o
l
l
e
i
n
j
a
r
e
n
v
a
n
o
o
r
l
o
g
1
9
4
0
1
9
4
5
2 jrg 37 nr 1 zwols historisch tijdschrift
Suikerhistorie
Hotel Peters Grote Markt 11
Al eeuwenlang heeft Grote Markt 11 een horecafunctie
Tot 1887 stonden er op deze plek twee
panden die toen werden samengevoegd Het stond
bekend als Het Heerenlogement In 1937 kwam het
pand in bezit van PH Peeters die de naam wijzigde
in Hotel Peters Het behoorde tot de betere hotels
van de stad Het was dan ook niet verwonderlijk
dat het hotel in de Tweede Wereldoorlog gevorderd
werd door de Duitse Wehrmacht en dienst ging
doen als Wehrmachtheim voor het hogere Duitse
militaire kader Ook Nederlandse jongemannen
die wilden toetreden tot de Waffen SS werden hier
ter keuring opgeroepen Andere Wehrmachtheime
waren gevestigd in de Groote Sociteit Koestraat
8 en in cafrestaurant Centraal Sassenstraat 39
nu caflunchroom AnneMax In de oorlog bleef
Peeters zo goed en zo kwaad als dat ging zijn zaak
runnen Er vonden onder meer vergaderingen plaats
van organisaties die door de Duitsers niet verboden
waren zoals een waterschap Peeters verschafte zelfs
in het hol van de leeuw op zolder af en toe onderdak
aan onderduikers
In Wehrmachtheime konden Duitse militairen
in hun vrije tijd genieten van een hapje en een
drankje van muziek en soms van films Andere
deutschfreundliche cafs trof men aan in de Broerenstraat
op nr 10 onder de naam Deutsche Bierstube
nu Brasserie Dunnik en aan de Oude Vismarkt
op nr 38 naast het oude postkantoor Daar
kon men in cafrestaurant Victoria terecht
voor Gepflegte Biere en een Prima Kche
Peeters overleed in 1948 Het hotel werd achtereenvolgens
overgenomen door H Snijder en in
1968 door de heer Dijkstra Het werd toen Hotel
Dijkstra Tegenwoordig huisvest het de broodjeszaak
Vitos en restaurant La Meridiana genoemd
naar de achttiendeeeuwse zonnewijzer op het dak
Wim Huijsmans
Collectie ZHT
Hotel Peters tijdens de
Tweede Wereldoorlog
als Wehrmachtheim
voor Duitse officieren
Er stonden permanent
schildwachten voor de
deur Collectie HCO
zwols historisch tijdschrift jrg 37 nr 1 3
Inhoud
Suikerhistorie Wim Huijsmans 2
Dagelijks leven in Zwolle tijdens de oorlog
In doorlopende lijn Frank Inklaar en
Jan van de Wetering 4
De bevrijding bracht de burgemeester van
Zwolle geen verlossing Sander van Walsum 5
Chaim en Selma EngelWijnberg getuigen over
vernietigingskamp Sobibor Piet den Otter 12
De deportatie van Zwolse Joden
Foto Keersluisbrug
Annt Bootsma van Hulten 22
Het levensverhaal van een vondelingetje
Hetty Hulshof leefde in twee werelden
Annt Bootsma van Hulten en Steven ten Veen 25
Zwolle gezien door Duitse ogen
De fotos van Gerhard Sandmann
Annt Bootsma van Hulten 33
Militair erfgoed in Zwolle en omgeving
Michael Klomp 44
In de schaduw van Leo Major drie Canadese
bevrijders die sneuvelden bij Zwolle
Jan Braakman 56
In memoriam Ger Dekkers Joos Lensink 65
Auteurs 66
Redactioneel
We leven in een oorlog kun je horen
in deze barre tijden anno 2020
Wat daar ook van zij en hoe anders
ook de oorzaken en omstandigheden ze brengen
de beleving van angst en onzekerheid van willekeur
en het gevoel overgeleverd te zijn misschien
wel dichterbij dan ooit Ook nu is het gewone bijzonder
en het bijzondere al bijna gewoon Ook nu
75 jaar na het einde van de Tweede Wereldoorlog
is vrijheid geen vanzelfsprekendheid
Het geeft dit eerste nummer van 2020 van het
Zwols Historisch Tijdschrift een andere lading
En de dag waarop het in de brievenbus of op de
deurmat kan vallen is op het moment van schrijven
van dit redactioneel nog ongewis Zeker is in
ieder geval dat het niet meer vr 14 april de dag
waarop Zwolle in 1945 werd bevrijd kon verschijnen
Zeker is ook dat enkele artikelen niet konden
worden opgenomen omdat bronnen en personen
niet of moeilijk bereikbaar waren
De inhoudsopgave hiernaast laat heel uiteenlopende
soms onvoorstelbare verhalen en
beelden zien van strijd moed leed wanhoop
toeval pech geluk macht en onmacht alledaagsheid
dat alles in jaren van oorlog de periode
19401945 Jaren ook van hoop En van verlangen
naar Vrijheid
Cover Met waterverf ingekleurde tekening
anoniem Particuliere collectie
4 jrg 37 nr 1 zwols historisch tijdschrift
Dagelijks leven in Zwolle tijdens de oorlog
In doorlopende lijn
De dramatische gebeurtenissen in Zwolle
tijdens de Tweede Wereldoorlog steken
schril af tegen het leven van alledag dat
in aangepaste vorm gewoon doorging De Zwollenaren
gingen al na een paar dagen weer naar
hun werk naar de markt naar de winkels naar
de bioscoop naar de kermis of naar een voorstelling
In de zomer sprongen ze in het water en in de
winter trokken ze hun schaatsen aan Kortom ze
probeerden waar mogelijk al die dingen te doen
die ze vr de oorlog ook al deden
Als contrast met het oorlogsleed in de artikelen
in dit tijdschrift hebben we een willekeurige
keuze gemaakt uit de nietoorlogsgerelateerde
berichten in de Provinciale Overijsselsche en Zwolsche
Courant Zwolse Courant De berichten
staan in chronologische volgorde onderaan de
bladzijden en lopen in een doorgaande lijn door
het hele tijdschrift heen het eerste bericht is van
de dag vr de invasie het laatste bericht is van
een dag vr de bevrijding Tot ver in 1944 zijn er
berichten over dagelijks vertier Langzaam maar
zeker verdwijnen die evenals de advertenties
waarin winkels hun waar aanprijzen De oorlogsgebeurtenissen
gaan de steeds dunner wordende
krant domineren Toch gaat ook dan onder moeilijke
omstandigheden het leven door met zijn
jubilea begrafenissen openingstijden verhuisberichten
aanbod van zelfgemaakte kledingstukken
en huizenverkoop
Nog volop advertenties hier in de
Zwolse Courant van 2 oktober 1941
Wel al veel surrogaatproducten
of producten op de bon Delpher
1940 9 mei Tamse heeft een beeldige sorteering Moederdagcadeautjes 10 mei Huisvrouwen Er is noodig een groot aantal scho Frank Inklaar en
Jan van de Wetering
zwols historisch tijdschrift jrg 37 nr 1 5
De bevrijding bracht de burgemeester
van Zwolle geen verlossing
Hij was de eerste burgemeester in Nederland die
tijdens de Duitse bezetting werd ontslagen Maar
na de bevrijding werd dat ontslag niet ongedaan
gemaakt vijf jaar eerder had hij kritiek geuit op
de vlucht van de koningin Dat was een vorm van
heiligschennis in het Nederland van 19451
In het stadhuis van Zwolle aan het Grote Kerkplein
zal het op zaterdagmiddag 14 april 1945
niet hebben gegonsd van de bedrijvigheid
Buiten werden de Canadese bevrijders hartstochtelijk
door de Zwollenaren begroet Elders in de
stad maakten burgers voortvarend een begin met
de verwijdering van de Duitse verkeersborden
Leden van de Binnenlandse Strijdkrachten BS
van wie velen pas net tot de illegaliteit waren
toegetreden brachten NSBers moffenmeiden en
andere verdachte elementen over naar het Huis
van Bewaring aan de Menno van Coehoornsingel
Tezelfdertijd voltrok zich in de beslotenheid
van het stadhuis een kleine tragedie Oudburgemeester
Arnoldus van Walsum 55 had zich te
voet van zijn huis aan de Wipstrikkerallee naar
zijn oude werkplek begeven in de verwachting
daar als waarnemend burgemeester te worden
begroet Kort tevoren had de plaatselijke leiding
van de BS hem verzocht na de bevrijding het
burgemeesterschap tijdelijk op zich te nemen
Maar eigenlijk verwachtte Van Walsum de eerste
burgemeester in Nederland die op 26 juni 1940
wegens zijn antiDuitse houding was ontslagen
dat hij definitief in zijn ambt zou worden hersteld
Van die illusie werd hij meteen beroofd
Althans van de illusie dat zijn herbenoeming een
uitgemaakte zaak was Bij het betreden van zijn
werkkamer bleek namelijk dat hij niet de enige
was die aanspraak maakte op het burgemeesterschap
van de hoofdstad van Overijssel Achter het
bureau trof hij jonkheer Maurits van Karnebeek
aan de man die hem in 1940 na een kort interregnum
van waarnemend burgemeester jonkheer
Strick van Linschoten was opgevolgd
Van Karnebeek was een typische burgemeester
in oorlogstijd In een poging de stad voor een
NSBburgemeester te behoeden had hij contrecoeur
met de bezettingsautoriteiten moeten
samenwerken Om in september 1944 na de
deportatie van bijna 500 van de circa 800 Zwolse
Joden en de gedwongen tewerkstelling van veel
Zwolse mannen alsnog tot het inzicht te komen
dat de Duitsers niet tot compromissen geneigd
waren Hij verliet zijn post en dook onder
Van Walsum die in februari 1938 in Zwolle
was benoemd had dit hellende vlak niet willen
betreden Al na de zogenoemde Kristallnacht
in november dat jaar waarbij 92 Joden in nazi
Duitsland om het leven waren gebracht en Joodse
Arnoldus van Walsum
1890 1957 Collectie
HCO
one leege fleschen blikken trommels en weckglazen in te leveren aan de Huishoudschool Emmastraat 23 mei De voetbal begint weer
Sander van Walsum
6 jrg 37 nr 1 zwols historisch tijdschrift
eigendommen op grote schaal waren vernield
kwam hij tot de slotsom dat mocht Nederland
ooit worden bezet geen vruchtbare samenwerking
met de Duitsers mogelijk was
Die houding leidde meteen op 10 mei 1940
de eerste dag van de bezetting tot een aanvaring
met de nieuwe machthebbers Een Duitse officier
verlangde van hem dat hij burgers de opdracht
zou geven een wegversperring op te ruimen die
het Nederlandse leger bij zijn overhaaste terugtocht
had achtergelaten Van Walsum verwees de
officier naar de spierkracht van zijn eigen manschappen
Als die in staat waren geweest Zwolle
in enkele uren te bereiken zouden ze zeker een
simpele barricade kunnen verwijderen
Op 12 mei kwam het opnieuw tot een botsing
een Duitse officier informeerde naar de plaats
van het meest nabijgelegen vliegveld De burgemeester
liet hem weten deze inlichtingen niet te
kunnen verstrekken En daarmee was de toon
gezet voor het restant van zijn burgemeesterschap
Van Walsum verzette zich tegen de vestiging van
Duitse instanties in Zwolle hij maakte bezwaar
tegen feesten van Duitsers na de sluitingstijden
van de horeca hij probeerde het ontslag van een
Joodse kelner ongedaan te maken en hij weigerde
de Duitsers meerdere keren inzage te verschaffen
in het bevolkingsregister in de gegronde
verwachting dat hun belangstelling vooral uitging
naar Joodse Zwollenaren Hij was hooguit bereid
gegevens zonder vermelding van godsdienst te
verstrekken en nodigde de Duitsers uit daartoe
een schriftelijk verzoek bij het college van B en W
in te dienen
De Duitsers gingen daar niet op in Zij arresteerden
de burgemeester en brachten hem over
naar de koepelgevangenis in Arnhem Na zijn
vrijlating op 26 juni 1940 deelde de commissaris
van de koningin in Overijssel Alexander Eppo
baron van Voorst tot Voorst hem mee dat hij
eervol was ontslagen Twee dagen later informeerde
het college van B en W bij Karel Johannes
Frederiks secretarisgeneraal van Binnenlandse
Zaken of aan de Duitse autoriteiten inzage moest
worden verleend in de bevolkingsregisters om
toekomstige misverstanden te voorkomen Frederiks
beantwoordde die vraag per omgaande
bevestigend
De minachting der natie
Op 14 april 1945 trof de Zwolse burgemeester in
oorlogstijd zijn voorganger die geen burgemeester
in oorlogstijd had willen zijn in een werkkamer
die beiden als de hunne beschouwden Het
gesprek tussen de twee pretendenten is niet genotuleerd
maar het moet Van Walsum duidelijk zijn
geworden dat zijn opvolger niet van plan was voor
hem te wijken Hij maakte daarop demonstratief
een wandeling door de binnenstad Mogelijk om
de Zwollenaren te laten zien dat hij er nog was
Of om te kijken of hem op straat nog tekenen van
aanhankelijkheid ten deel vielen
Van Walsum werd op
zaterdag 17 februari
1938 in Zwolle feestelijk
ingehaald en genstalleerd
als burgemeester
Hij werd daarvoor
met een open rijtuig
opgehaald bij Wientjes
waar hij op dat moment
verbleef Collectie
auteur
Het echtpaar Van Karnebeek
Van Wijnbergen
in 1942 met tussen
hen in de commissaris
van de koningin in
Overijssel AE baron
van Voorst tot Voorst
Collectie HCO
Zondag as ZAC I Zwolsche Boys I ten bate van het Roode Kruis 30 mei Sterk door werk Zwollenaren Juist NU moet ge uw repa
zwols historisch tijdschrift jrg 37 nr 1 7
Hoe het ook zij Van Walsum keerde niet terug
in zijn oude ambt Sterker hij moest voor een zuiveringscommissie
verschijnen Die erkende weliswaar
dat hij een juist begrip voor de goede zaak
had getoond maar dit woog niet op tegen een
vergrijp dat hem zwaar werd aangerekend het feit
dat hij op 15 mei 1940 op de plaatselijke draadomroep
uiting had gegeven aan zijn ontroering over
de vlucht van de koninklijke familie naar Engeland
Dat de prinses met de twee kleine kinderen
Beatrix en Irene red vlucht is niet verdedigbaar
maar begrijpelijk zei hij tot de luisteraars Doch
dat de koningin met de regering vlucht terwijl er
nog jongens voor haar door het vuur gaan is misdadig
Deze handelwijze is mij onbegrijpelijk
voor een vorstin uit het Huis van Oranje Degenen
die haar het advies hebben gegeven zo te handelen
verdienen de minachting der natie
Van Walsum zei in het openbaar wat velen in
mei 1940 dachten Ook de zuiveringscommissie
erkende dat het vertrek van de koningin naar
Engeland destijds door vele goede Nederlanders
niet aanstonds is begrepen Maar ze meende dat
hij als burgemeester niet op deze wijze uiting had
mogen geven aan zijn gevoelens De commissie
concludeerde dat Van Walsum in zeer ernstige
mate was tekortgeschoten in het betrachten van
de juiste houding in verband met de bezetting
Hiermee had hij zichzelf gediskwalificeerd voor
het burgemeesterschap van Zwolle en voor elk
vergelijkbaar ambt
De burgemeester sprak
geregeld voor de lokale
radioomroep hier de
aankondiging van zon
praatje in de Zwolse
Courant van 5 mei
1938 Delpher
De letterlijke tekst van de toespraak voor de lokale radio in Zwolle op woensdag
15 mei 1940 van burgemeester Van Walsum Collectie HCO
raties en karweitjes laten uitvoeren JA Ruberg aannemer 7 juni Zwolles markt was hedenmorgen buitengewoon levendig Naarmate de
8 jrg 37 nr 1 zwols historisch tijdschrift
Het geval van Arnoldus van Walsum was
in meerdere opzichten uniek Hij was de eerste
Nederlandse burgemeester die door de Duitse
bezetter werd ontslagen de enige die volgens
Loe de Jong de Duitsers geen toegang heeft
willen verlenen tot het bevolkingsregister en de
enige wiens ontslag na de oorlog niet ongedaan is
gemaakt Met dit laatste zondigde het ministerie
van Binnenlandse Zaken tegen zijn eigen richtlijn
dat een door den bezetter ontslagen burgemeester
er recht op heeft dat thans officieel wordt vastgesteld
dat dit ontslag ten onrechte is verleend
en dat zijn ambtsvervulling als niet onderbroken
kan worden beschouwd
De Zwolse elite maakte echter geen bezwaar tegen
de gang van zaken Integendeel in 1938 was ze
tegen de benoeming van Van Walsum destijds
burgemeester van Vlaardingen gekant geweest
Van Walsum behoorde evenmin tot de veelal
adellijke kandidaten die commissaris der koningin
Van Voorst tot Voorst in gedachten had Maar
minister van Binnenlandse Zaken Van Boeijen
net als Van Walsum lid van de CHU beschikte
anders Hij meende dat het armlastige Zwolle op
dat moment meer behoefte had aan een noeste
werker dan aan een representatieve figuur Bij
zijn installatie op 19 februari 1938 gaf locoburgemeester
Treep nadrukkelijk uiting aan zijn ongenoegen
over het feit dat de minister geen nota had
willen nemen van de Zwolse voorkeuren
De gemeente spande zich in 1945 dan ook
allerminst in voor de terugkeer van Van Walsum
op zijn oude post Ze aanvaardde wel het ontslag
van de burgemeester maar niet de financile
verplichtingen die daar uit voortvloeiden In
1946 vorderde ze zelfs het geld terug dat sinds de
bevrijding aan hem was uitgekeerd als onderdeel
van de ontslagregeling die in 1940 was getroffen
Die uitkering vloeide zo redeneerde de
gemeente voort uit een besluit uit bezettingstijd
dat nu zijn rechtsgeldigheid had verloren Daaraan
verbond ze net de gevolgtrekking dat het
ontslag van Van Walsum dus ook moest worden
teruggedraaid
Na 1945 correspondeerde de gemeente Zwolle
nog lange tijd met de minister van Binnenlandse
Van Walsum probeerde
in een open brief in de
Zwolse Courant van
12 juni 1940 de schade
aangericht door zijn
eerdere emotionele
woorden nog te beperken
tevergeefs zoals na
de oorlog zou blijken
Delpher
tijd voortschrijdt blijkt het economische leven zich snel te herstellen 21 juni Vroom Dreesman Vacantieherinneringen bewaart men het
zwols historisch tijdschrift jrg 37 nr 1 9
Zaken over de vraag of het wel billijk was om haar
met de uitbetaling van wachtgeld aan de oudburgemeester
te belasten Zoo wordt eervol ontslag
een strafmaatregel voor de gemeente wier bestuur
destijds bij de benoeming evenwel geenerlei
invloed heeft kunnen uitoefenen
Van Walsum legde zich niet voetstoots neer bij
zijn verwijdering uit het openbaar bestuur Hij
vroeg om een onderhoud met de minister van Binnenlandse
Zaken maar die verwees hem wegens
drukte door naar de waarnemend chef van de afdeling
Binnenlands Bestuur Tegenover hem uitte Van
Walsum zijn spijt over de radiorede maar voerde
hij ook aan dat zon emotionele oprisping hem toch
niet eeuwig mag blijven schaden
In november 1945 solliciteerde hij naar zijn
oude positie die na het onverwachte vertrek van
Van Karnebeek was vrij gevallen Daarbij verwees
hij naar diverse steunbetuigingen uit de Zwolse
bevolking Zijn jongere broer Gerard PvdA die
in 1952 burgemeester van Rotterdam zou worden
beijverde zich voor zijn rechtsherstel Maar
het mocht allemaal niet baten De rest van zijn
leven zou Arnoldus zich met ereambten tevreden
moeten stellen Afgezien van een positie als waarnemend
burgemeester van Waarder Bartwoutswaarder
en Rietveld gemeenten die bij Woerden
en Bodegraven zouden worden gevoegd Die
functie legde hij neer in 1956 Een jaar later overleed
hij op 67jarige leeftijd
Geen frivoliteiten
Arnoldus van Walsum was mijn grootvader
Hij stierf in mijn geboortejaar Ik heb hem dus
nooit gekend Maar hij figureerde geregeld in de
verhalen over vroeger van mijn vader een van
zijn acht kinderen Er werd meer met respect dan
met liefde over Arnoldus gesproken Hij moest
het meer van zijn doorzettingsvermogen hebben
dan van flair waarmee hij niet was behept of van
intellectuele brille
Wipstrikkerallee 157
in 2020 Van Walsum
bewoonde dit huis van
eind maart 1938 tot
eind 1949 Foto Elske
Bootsma
best door fotos Fotografeer dus veel het is nu voordelig 29 juni Het Zwolsche Lingeriehuis Koopt nu zomerstofjes zonder stamkaart
10 jrg 37 nr 1 zwols historisch tijdschrift
Thuis en in het gemeentehuis hij debuteerde
op 25jarige leeftijd als burgemeester in Krimpen
aan den IJssel was hij een rechtvaardig humaan
chef Hij was een trouwe kerkganger Maar geen
man van frivoliteiten Mijn grootmoeder romantischer
aangelegd dan hij wekte hem eens s nachts
om hem op een prachtige volle maan te attenderen
Daarin stelde hij geen enkel belang De nacht is om
te slapen sprak hij alvorens naar een andere zij
te wentelen De ingetogen viering van Oudejaarsavond
placht hij ook toen zijn kinderen volwassen
waren af te sluiten met de mededeling Jelui
mag uitslapen tot half negen
Hij zag er op toe dat hij aan al zijn kinderen evenveel
geld had besteed op het moment dat zij in het
huwelijk traden En hij hield er soms een naar
hedendaagse maatstaven curieus eergevoel op na
Kort voor zijn overlijden woonde hij in de Deventer
schouwburg een optreden van Wim Sonneveld
bij In een van diens sketches werd zo ervoer
mijn grootvader het althans het Leger des Heils
belachelijk gemaakt Met die onbetamelijkheid kon
hij nog wel leven Maar hij vond het onbegrijpelijk
eerloos dat beneden in het foyer een heilsoldaat
stond te collecteren Die zou toch niet naar giften
moeten hengelen van mensen die hem kort tevoren
nog hadden uitgelachen Zelfs zijn kinderen konden
de redenering maar moeilijk volgen
Maar Arnoldus kon dus ook impulsief en
emotioneel zijn Mijn in 2012 overleden vader
herinnerde zich nog goed hoe aangedaan hij
was over de Kristallnacht de nacht van 9 op 10
november 1938 Hij was verdrietig en woedend
Hij stampte op de grond Hij begreep niet hoe
zich in een land als Duitsland dat hij altijd nog
Arnoldus van Walsum
en zijn echtgenote Josina
Schoon Tim in 1943
met hun acht kinderen
en een schoondochter
De foto werd gemaakt
ter gelegenheid van hun
25jarig huwelijk
Collectie HCO
25 oktober De PEClinksbuiten Doorneweerd die wegens onbehoorlijk optreden van het veld werd gestuurd is door den NVB voor
zwols historisch tijdschrift jrg 37 nr 1 11
vrij hoog had zulke barbaarse taferelen konden
afspelen Op 15 mei 1940 reageerde hij dus ook
emotioneel op het bericht dat koningin Wilhelmina
naar Engeland was gevlucht met noodlottige
gevolgen voor hemzelf
De gemeente Zwolle heeft in 1983 alsnog een
straat naar hem vernoemd een strook asfalt aan
de zuidkant van het spoor die wordt omzoomd
door onderwijsgebouwen van de Hogeschool
Windesheim en kantoorpanden Burgemeester
in oorlogstijd Maurits van Karnebeek is met een
straat even buiten het stadscentrum ook in dit
opzicht beter bedeeld
Met medewerking van Anne Floor Lanting kenniscommunicatiemedewerker
bij de Hanzehogeschool
te Groningen
Noot
1 Dit artikel werd eerder gepubliceerd in de Volkskrant
van 15 april 2020 en werd hier overgenomen
met toestemming van de auteur
Literatuur en bronnen
Wil Cornelissen Arnoldus van Walsum de ontslagen
burgemeester in Zwols Historisch Tijdschrift 10
1993 nr2 p 4551
Kees Ribbens Bewogen Jaren Zwolle in de Tweede Wereldoorlog
Zwolle 1995
Peter Romijn Burgemeesters in oorlogstijd Besturen onder
Duitse bezetting Amsterdam 2006
Andere Tijden Burgemeester in oorlogstijd 7 mei
2006 httpswwwanderetijdennlaflevering390
Burgemeesterinoorlogstijd
Diverse stukken uit het archief van het Provinciaal Bestuur
van Overijssel en het Nationaal Archief Den
Haag
Een deel van de
Burgemeester van
Walsumlaan in Zwolle
Zuid Links gebouwen
van Hogeschool Windesheim
Foto Elske
Bootsma
lopig geschorst 30 november Elken dag moeten de aardappels geschild worden Met een schilmachine is t maar een oogenblik bovendien
12 jrg 37 nr 1 zwols historisch tijdschrift
Chaim en Selma EngelWijnberg
getuigen over vernietigingskamp Sobibor
Semjon Rosenfeld was de laatste overlevende
van het vernietigingskamp Sobibor In
juni 2019 overleed hij in zijn woonplaats
Tel Aviv 96 jaar oud Selma EngelWijnberg de
laatste Nederlandse Sobiboroverlevende was
kort daarvoor op 4 december 2018 eveneens op
96jarige leeftijd in East Haven VS gestorven
Selma Saartje Wijnberg is geboren in
Groningen op 15 mei 1922 als jongste kind van
Samuel Asser Wijnberg en Alida Nathans Ze
had drie oudere broers Abraham Marthijn en
Mozes1 Het gezin verhuisde in 1929 naar Zwolle
en betrok in 1932 het koosjere hotel Wijnberg
aan de Zwolse Veemarkt 23 In Selma de vrouw
die Sobibor overleefde beschrijft journalist en historicus
Ad van Liempt het dramatische verhaal
van haar onderduik en deportatie haar verblijf als
dwangarbeidster in Sobibor de ontmoeting daar
met haar Poolse medegevangene en latere echtgenoot
Chaim Engel de opstand van de gevangenen
en hun ontsnapping uit het kamp de onderduik
samen met Chaim in Polen tot de bevrijding door
de Russen in juli 1944 hun terugkeer naar Zwolle
de kille ontvangst hier en hun uiteindelijke emigratie
eerst naar Isral later naar de Verenigde
Staten2
Piet den Otter
Selma omstreeks 1938 met haar drie broers Links Bram Abraham rechts boven Marthijn en rechts onder
Maurits Mozes Van de broers Wijnberg overleefde alleen Bram de oorlog Maurits en Marthijn werden in
januari 1943 omgebracht in Auschwitz Collectie Familie Selma EngelWijnberg
zuinig Fa H Oldenhof Diezerstraat 5052 24 december De Vereniging IJsbaan Spoolde heeft haar banen in het Engelsche Werk voor het
zwols historisch tijdschrift jrg 37 nr 1 13
Spreken namens de doden
Driekwart eeuw leefden Selma en Chaim met de
herinneringen aan hun verblijf in de hel op aarde
Hun geluk Sobibor overleefd te hebben betekende
ook een zware en blijvende emotionele last Hun
hele leven lang voelden zij de plicht telkens weer te
vertellen wat zich had afgespeeld Om nabestaanden
te vertellen wat het lot van hun geliefden
vrienden kennissen was geweest Om namens de
tienduizenden die het kamp niet hadden overleefd
de daders aansprakelijk te stellen Om de wereld te
waarschuwen voor herhaling In 1983 verwoordde
Selma het bij het tweede proces tegen kampbeul
Frenzel in de Duitse stad Hagen als volgt Het is
elke keer weer gruwelijk we zijn weer terug in
het kamp en iedere keer zeggen we we gaan niet
meer zo komen we nooit van onze nachtmerries
af Maar als het zover is gaan we natuurlijk wel
Wij meten namens de doden spreken3
Er leeft niemand meer die nog uit eigen ervaring
de herinnering aan de verschrikkingen en de
ontmenselijking in Sobibor levend kan houden
De verhalen van de overlevenden liggen vast in
boeken films interviews en documenten Het
duurde in Nederland enkele decennia voordat de
eerste grote wetenschappelijke historische studies
over de Holocaust verschenen Jacob Presser
voelde in zijn monumentale studie Ondergang
De vervolging en verdelging van het Nederlandse
Jodendom uit 1965 dezelfde plicht tegenover
de slachtoffers als Selma Wijnberg Zij hadden
niemand anders in deze wereld dan de geschiedschrijver
die hun boodschap kon doorgeven4
Veel overlevenden van de Holocaust tekenden
hun herinneringen meteen na 45 op veelal in
de vorm van egodocumenten Ook justitie legde
uit oogpunt van opsporing van oorlogsmisdaden
al vroeg herinneringen van overlevenden vast
Daarom werden op 22 juni 1946 Selma Wijnberg
en haar man Chaim Engel verhoord door twee
rechercheurs van de Zwolse afdeling van het
Bureau Opsporing Oorlogsmisdaden over wat
hen in het vernietigingskamp Sobibor was overkomen
Hun verklaring behoort tot de vroegste Nederlandse
getuigenissen over Sobibor en de Holocaust
Een begrip dat overigens pas vanaf de jaren
vijftig in gebruik kwam Selma en Chaim putten
in 1946 uit recente herinneringen nog niet benvloed
door latere kennis en verhalen van anderen
het geheugen nog niet gefilterd en vertekend door
de werking van de tijd Het geheugen was nog
vers de gebeurtenissen nog onverwerkt de kennis
Selma en Chaim
omstreeks 1980
Bing images
Selma en Chaim met hun in oktober 1944 in Polen
geboren baby Emiel Het jongetje overleefde de
zware tocht terug naar Nederland via Odessa en
Marseille niet en overleed in mei 1945 In 1946 en
1948 werden in Zwolle nog een dochter en een zoon
geboren Collectie Familie EngelWijnberg
publiek opengesteld Het ijs is van uitstekend gehalte en volkomen betrouwbaar 30 december In verband met den Nieuwjaarsdag zal het
14 jrg 37 nr 1 zwols historisch tijdschrift
nog fragmentarisch Het procesverbaal van hun
verhoor wordt hierna in zijn geheel afgedrukt
Het is een zeer indringend verhaal
Sobibor
Het vernietigingskamp Sobibor lag in een dun
bevolkt moerasgebied in het huidige OostPolen
niet ver van het huidige drielandenpunt tussen
Polen Oekrane en WitRusland Andere grote
vernietigingskampen in deze omgeving waren
Belzec Chelmno en Treblinka Het grootste kamp
was Auschwitz deels vernietigingskamp deels
werkkamp evenals Majdanek
Slechts enkele tientallen gevangenen overleefden
Sobibor waar in de korte tijd tussen mei
1942 en oktober 1943 circa 170000 mensen zijn
vermoord Onder hen bevonden zich 148 Joodse
Zwollenaren Mirjam Chaja van Zwaanenburgh
uit de Schoutenstraat was de jongste ze werd
maar zes maanden oud Judikje van Esso uit de
Zeven Alleetjes was de oudste 87 jaar oud Negentien
treinen met aan boord 34313 mannen vrouwen
en kinderen arriveerden tussen 2 maart en 20
juli 1943 vanuit het doorgangskamp Westerbork
in Sobibor De meesten werden binnen enkele
uren na aankomst vermoord in de gaskamers hun
stoffelijke resten verbrand hun as gestort in de
omgeving
Vernichtung durch Arbeit vernietiging door
zware arbeid in combinatie met slechte verzorging
en mishandeling was een tweede moordmethode
van de nazis Ongeveer duizend Nederlandse
mannen en vrouwen zijn op het perron van Sobibor
geselecteerd voor dwangarbeid in Sobibor zelf
en in werkkampen in de omgeving als Dorohucza
LublinMajdanek en LublinAlter Flugplatz Van
deze groep Nederlanders keerden na de oorlog
slechts drie mannen en vijftien vrouwen terug
Selma Wijnberg en de Utrechtse Ursula Stern
verbleven langere tijd in Sobibor zelf De zestien
anderen onder wie ook de Zwolse zussen Jetje en
Sientje Veterman uit de toenmalige Bitterstraat
werden enkele uren na aankomst vanuit Sobibor
naar andere kampen doorgezonden5
Onder leiding van Alexander Petsjerski een
RussischJoodse krijgsgevangene en officier in het
Rode Leger kwamen op 14 oktober 1943 de werkgevangenen
in Sobibor in opstand tegen de SS en
hun Oekraense helpers Ongeveer 300 gevangenen
weten te ontsnappen van wie er 47 het
einde van de oorlog zouden halen Na de opstand
hebben de Duitsers op bevel van ReichsfhrerSS
Heinrich Himmler alles in het werk gesteld om
alle sporen uit te wissen door de achtergebleven
gevangenen te vermoorden het kamp te ontmantelen
alle documentatie te verbranden en het
terrein met bomen te beplanten Alle bewijsstukken
moesten verdwijnen elke herinnering aan de
slachtoffers uitgewist De nazis zijn in deze opzet
niet geslaagd Het handjevol overlevenden van de
opstand waar onder Petsjerski heeft de wereld
kunnen vertellen hoe de systematische vernietiging
zich in Sobibor heeft voltrokken
Sobiboroverlevende Jules Schelvis 1921
2016 heeft uitvoerig wetenschappelijk onderzoek
gedaan naar de geschiedenis van het kamp Hij
interviewde overlevenden en kon gebruik maken
van de informatie die door de Duitse justitile
autoriteiten sinds 1960 was verzameld ter voor
Tot 2019 waren er geen
fotos bekend van Sobibor
Een kleinzoon van
de plaatsvervangend
commandant Johann
Niemann stelde in
dat jaar een album en
fotos ter beschikking
Niemann overleefde
de opstand niet Hier
een waarschijnlijk
gensceneerde foto van
hem te paard op het
perron waar de treinen
in Sobibor aankwamen
Op de achtergrond een
woonbarak van kampbewakers
Zomer 1943
US Holocaust Memorial
Museum collectie
Niemann
huisvuil dat anders Woensdag werd opgehaald Dinsdag worden opgehaald 1941 17 januari Hotel Wijnberg Thdansant Zondagmiddag
zwols historisch tijdschrift jrg 37 nr 1 15
bereiding van de Sobiborprocessen Zijn boek
Vernietigingskamp Sobibor is ht internationale
standaardwerk6
Chaim en Selma getuigen op 22 juni 1946
Al ver voor het einde van de oorlog hadden de
geallieerden besloten dat de Duitse oorlogsmisdaden
niet onbestraft mochten blijven Ook Nederland
nam deel aan de opsporing van oorlogsmisdadigers
binnen en buiten het Koninkrijk Op 29
mei 1945 werd daarvoor het Bureau Opsporing
Oorlogsmisdrijven BOOM opgericht Onderzoek
in Duitsland liep via de Nederlandse Missie
tot Opsporing van Oorlogsmisdrijven Op 22 juni
1946 leggen Selma en Chaim EngelWijnberg ten
overstaan van twee rechercheurs van het BOOM
te Zwolle getuigenis af over wat hen tijdens de
oorlogsjaren is overkomen Het verslag berust in
het Historisch Centrum Overijssel7
Selma vertelt gedetailleerd hoe zij in Sobibor
terecht is gekomen en hoe de selecties bij
aankomst verliepen Ze geeft een nauwkeurige
beschrijving van de inrichting van het kamp en
beschrijft hoe de massamoord werd uitgevoerd
Ook verhaalt zij over de dwangarbeid die ze
moest verrichten en de gruwelijkheden waarvan
ze getuige was Tot slot doet ze verslag van de
opstand en haar vlucht uit het kamp De verklaring
van haar man Chaim is beknopter maar ook
hij geeft details over zijn dwangarbeid en de terreur
van de SS en hun helpers tegen de gevangenen
Tot slot portretteert hij een aantal in Sobibor
werkzame SSers
In juni 1946 nog maar een jaar na de bevrijding
was in Nederland de kennis over de massamoord
in de vernietigingskampen nog tamelijk
fragmentarisch Niemand had het brede overzicht
Nabestaanden en instanties tastten veelal
nog in het duister over het precieze individuele lot
van veel gedeporteerden Het Informatiebureau
van het Nederlandse Rode Kruis kreeg opdracht
hiernaar onderzoek te doen Sterk leunend op verklaringen
van de schaarse overlevenden schetste
het Rode Kruis begin 1947 in het rapport Sobibor
voor het eerst een omvattend beeld van de aard en
de omvang van de tragedie die zich in Sobibor had
voltrokken8 Wat velen al vreesden en vermoedden
werd met zekerheid vastgesteld de naar Sobibor
gedeporteerden zouden niet meer terugkeren
De minister van justitie stelde mede op basis van
het rapport de vermoedelijke sterfdatum van de
slachtoffers vast zodat de uitgifte van formele
overlijdensakten kon beginnen en erfeniskwesties
of andere juridische zaken konden worden afgewikkeld
Ook voor 148 Joodse Zwollenaren
Later minutieus onderzoek van Jules Schelvis
heeft uitgewezen dat de verklaringen van Selma en
Chaim grotendeels juist zijn De constructie van
de gaskamers is in werkelijkheid anders geweest
dan Selma en Chaim dachten Dat waren de plekken
in het kamp waar zij niet zelf zijn geweest
Chaims schatting van 1000000 slachtoffers is op
basis van later teruggevonden nazidocumenten
bijgesteld tot iets meer dan 170000
Opvallend is de zakelijke toon en het ontbreken
van emoties Daar is ongetwijfeld de
techniek van onderzoek en verslaglegging van de
rechercheurs debet aan Justitile waarheidsvinding
vergt verifieerbare koele feitelijkheid Het
ging erom letterlijk op te schrijven wat er precies
gebeurd was Tegelijkertijd kan zakelijk vertellen
voor getuigen ook een manier zijn om demonen
uit het verleden in bedwang te houden en het
onbevattelijke in woorden uit te drukken
Joodse medeburgers moesten verdwijnen louter
om wie ze waren omdat ze Joods waren Sobi
Registratiebewijs van
Selma EngelWijnberg
van het Consulaat
Generaal van Polen in
Amsterdam Collectie
Familie Selma Engel
Wijnberg
met medewerking van The Merry Swingers 23 januari Bioscoop Buitensociteit Van vrijdag tot en met donderdag OPERABAL een film
16 jrg 37 nr 1 zwols historisch tijdschrift
bor en de andere vernietigingskampen vormden
het eindpunt in een lang proces van stigmatisatie
en discriminatie van registratie economische en
fysieke segregatie en uiteindelijk deportatie en
massamoord op Joodse medeburgers Het verhaal
uit eerste hand van deze planmatig en industrieel
georganiseerde massamoord volgt hierna alleen
met aangepaste spelling
Procesverbaal 9
Op zaterdag 22 juni 1946 verscheen voor ons NN
en NN respectievelijk hoofdagentrechercheur en
agentrechercheur der gemeentepolitie te Zwolle
beiden tevens onbezoldigd rijksveldwachter
Saartje Wijnberg geboren 15 juni 1922 te Groningen
echtgenote van C Engel wonend aan de Veemarkt
23 te Zwolle die ons als volgt verklaarde
In december 1942 werd ik als jodin in Bilthoven
waar ik ondergedoken was gearresteerd
Eerst werd ik ingesloten in het huis van bewaring
te Amsterdam en eind januari of begin februari
1943 met een groot transport joden overgebracht
naar het concentratiekamp Vught Op 1 april 1943
werd ik overgebracht naar het kamp Westerbork
en op 6 april 1943 met een transport van ongeveer
2000 joden vandaar naar Sobibor gevoerd Sobibor
ligt in Polen op een afstand van ongeveer 40
kilometer van Chelm en 200 kilometer ten oosten
van Warschau Het bleek mij weldra dat het kamp
Sobibor geheel was ingericht als vergassingslager
Onmiddellijk bij aankomst aldaar dit was op 9
april 1943 werden de vrouwen van de mannen
gescheiden De kinderen werd vrij gelaten met wie
zij mee wilden gaan Om een beeld te geven van
de indeling van het kamp het volgende Het kamp
bestond uit drie lagers en wel Lager I bestemd
als verblijfs en werklager Lager II waarin zich
magazijnen en ontkleedruimten bevonden en
Lager III waarin zich de vergassingsbarak en het
crematorium bevonden De bewaking bestond uit
Oekraners dit waren oorspronkelijk Russische
krijgsgevangenen die zich gemeld hadden bij de
Selma achter de kassa
en Chaim geheel
rechts in hun modezaak
in de Thomas a
Kempisstraat in Zwolle
omstreeks 1950 Collectie
Familie Selma
EngelWijnberg
van het stralende onvolprezen Weenen charmant vroolijk en ondeugend 5 februari Griep heerscht in Zwolle vooral onder de schooljeugd
zwols historisch tijdschrift jrg 37 nr 1 17
SS Duitse SSlieden waren belast met de algehele
leiding in het kamp
Nadat de mannen en vrouwen van ons transport
na aankomst van elkaar gescheiden waren
werd een 30tal jonge vrouwen en een 70tal mannen
uitgezocht en aangewezen voor werkzaamheden
in het kamp Ook ik werd hierbij uitgezocht
en aangewezen voor werkzaamheden in Lager II
De overigen van het transport werden in groepen
van 500 600 overgebracht naar de ontkleedruimte
in Lager II Daar werden zij toegesproken
door de Oberscharfhrer Michels die hen meedeelde
dat zij eerst zouden worden ontluisd en
daarna voor tewerkstelling zouden worden overgebracht
naar de Oekrane Dit alles geschiedde
met het doel de slachtoffers zonder moeite naar
de vergassingsbarak te krijgen Hierna werden de
haren van de vrouwen geknipt en moesten zij zich
geheel ontkleden De vrouwen moesten zich in de
barak ontkleden de mannen buiten Vervolgens
werden zij met de kinderen onbewust van het lot
dat hen wachtte overgebracht naar de vergassingsbarak
in Lager III Deze barak bestond uit
een grote ruimte waarin douches waren aangebracht
Uit deze douches kwam echter geen water
doch gas waardoor allen de verstikkingsdood
stierven Vanuit Lager II zag ik de slachtoffers de
vergassingsbarak binnengaan Buiten hoorde men
dan het bekende geluid wanneer een groot aantal
mensen in een beperkte ruimte samen zijn hetgeen
weldra overging in gejammer en geschreeuw
Korte tijd later werd alles stil Het is mij bekend
dat de vloer van de vergassingsbarak uit twee
delen bestond Deze gingen dan vaneen en de lijken
der slachtoffers werden in trollys welke onder
deze barak doorliepen opgevangen en daarmee
getransporteerd naar het crematorium Enige
uren later zag men dan in Lager III een groot vuur
branden en hing er een verschrikkelijke stank over
het kamp Het crematorium bestond uit een in de
grond ingebouwde oven
Wat het werk van de uitgezochte mannen en
vrouwen betreft het volgende een gedeelte van de
vrouwen en mannen werd tewerk gesteld in het
Lager I waar zich werkplaatsen bevonden zoals
bakkerij en smederij kleermakerij enz Een ander
deel waaronder ook ik werd tewerk gesteld in
Een schijnbaar rustiek
dorpje de eerste aanblik
van Sobibor US
Holocaust Memorial
Museum collectie
Niemann
8 februari Het laat zich aanzien dat ook in deze gemeente melk op school zal worden verstrekt 6 maart Het is een gelukkig verschijnsel
18 jrg 37 nr 1 zwols historisch tijdschrift
Lager II en belast met het sorteren van de kleding
van de vergaste gevangenen Deze kleren werden
na sortering opgeslagen in magazijnen en later
naar Duitsland verzonden Aangezien de meeste
joden hun kostbaarste bezit op transport hadden
meegenomen waren hierbij dingen van grote
waarde Ook het afgeknipte haar werd verzameld
en naar Duitsland gezonden Levensmiddelen
voor zover het conserven betrof kwamen ter
beschikking van de bewaking
Een deel van de uitgezochte mannen werd
bestemd voor de arbeid in Lager III Zij waren
belast met het transport van de lijken van de vergassingsbarak
naar het crematorium en tevens belast
met het verzamelen van de kostbaarheden zoals
ringen en dergelijke Door deze gang van zaken
kwam het voor dat sommigen hun eigen familieleden
naar het crematorium moesten brengen en
verbranden Geen van de in Lager III tewerkgestelden
verliet dit Lager levend Waren op deze wijze
enige transporten opgeruimd dan omsingelden de
Duitsers plotseling Lager III en schoten alle daar
tewerkgestelden dood Uit een nieuw transport of
uit Lager I en II werden dan weer nieuwe arbeiders
voor Lager III gezocht die na enige tijd aldaar te
hebben gewerkt op hun beurt ook weer op dezelfde
wijze werden afgemaakt
Bij de transporten van Nederlandse joden
leverde de vergassing voor de Duitsers geen moeilijkheden
op daar zij totaal onbewust waren welk
lot hun wachtte Bij de transporten van Poolse
joden was dit echter anders gesteld Het bestaan
van het kamp en de gang van zaken was blijkbaar
in Polen uitgelekt Indien er transporten Poolse
joden kwamen verzetten deze zich tegen het bevel
zich te ontkleden omdat zij wisten dat dit het
voorspel was van hun dood Zij werden dan door
de bewaking met behulp van bloedhonden naar
de vergassingsbarak gedreven waarbij de Duitsers
dan lukraak met hun pistolen of geweren in de
mensenmenigte schoten waarbij ettelijke slachtoffers
vielen Velen werden dan op deze wijze
gewond en dan rechtstreeks naar het crematorium
getransporteerd en daar levend verbrand
Ik kan mij herinneren dat er eens een transport
Poolse joden aankwam Dit transport had reeds
acht dagen per trein door Polen gezworven In
elke veewagen waarin deze joden waren opgesloten
zaten soms 250 joden samengepakt Deze
waren reeds in een ander kamp ontkleed en bij
aankomst geheel naakt Ook hadden zij gedurende
deze tijd geen eten of drinken gehad Elke
wagon bevatte bij aankomst reeds een groot aantal
doden terwijl van de overlevenden verschillende
krankzinnig waren In het kamp was een perron
gebouwd waar de trein voorreed Trollys werden
dan voor de wagons gereden en zowel de lijken
als de levenden werden op deze wijze naar Lager
III gebracht Op deze wijze werden ook bij andere
transporten ouden van dagen of gebrekkigen zonder
onderscheid tussen levend of dood naar Lager
III getransporteerd Deze wijze van overbrengen
heb ik meerdere malen gezien doordat de trollys
onze barakken passeerden Men zag dan soms
gedeeltelijk ontvleesde lichaamsdelen boven de
trollys uitsteken
Op een dag werd het kamp Belchitz dat in de
buurt van Sobibor lag opgeheven10 Ook dit
was een vergassingslager Het overgebleven personeel
allen gevangenen was meegedeeld dat
zij in ons Lager tewerk gesteld zouden worden
Toen zij bij aankomst in Sobibor opdracht kregen
zich te ontkleden weigerden zij dit daar zij toen
begrepen welk lot hun wachtte Wat er toen precies
gebeurde kon ik niet zien doch ik hoorde
schieten Enige uren later kregen ik en andere
medegevangenen opdracht de kledingstukken
van deze gevangenen te sorteren en het bleek dat
deze geheel met bloed doordrenkt waren en verschillende
kogelgaten vertoonden Hieruit kon
dus worden afgeleid dat deze gevangenen waren
doodgeschoten Naar schatting waren dit ongeveer
30 personen
Zelf ben ik getuige geweest van het volgende
In het kamp werden enige varkens gehouden
die werden verzorgd door een Poolse jodenjongen
Een der varkens werd ziek De SS Oberscharfhrer
Frenzel verweet dit aan de Poolse
jongen Frenzel zei dat hij voor straf naar Lager
III zou worden gebracht De jongen die zeer goed
begreep dat dit het einde van zijn leven betekende
dat er in deze onzekere dagen veel belangstelling bestaat voor een literairen avond De grote zaal van hotel Peters was tot in den hoeken
zwols historisch tijdschrift jrg 37 nr 1 19
liep toen uit de nabijheid van Frenzel weg Frenzel
schoot toen de jongen neer Hierop liep hij op de
jongen die slechts gewond was toe Hij greep
een voorwerp dat in zijn nabijheid lag wat dit
was weet ik niet en gaf de jongen hiermede enige
verschrikkelijke slagen waardoor diens buik werd
opengereten en beide armen werden gebroken De
jongen die ondanks zijn verwondingen nog bij
kennis was werd hierna op last van Frenzel op een
plank gelegd waarna Frenzel de jongen door vier
joden door het kamp liet dragen Frenzel zei dat
een ieder die trachtte te vluchten dit lot te wachten
stond Over het zieke varken werd door hem niet
meer gesproken De gewonde jongen die reeds
stervende was vroeg aan zijn medegevangenen
om hem te wreken Op het voorplein voor Lager
III trok Frenzel zijn pistool en maakte de jongen
met een pistoolschot af
Omstreeks september 1943 kwamen er enige
transporten Russische joodse krijgsgevangenen
Ook hiervan werd een aantal uitgezocht voor
werkzaamheden in het kamp Deze beraamden
met een aantal Poolse joden een plan om uit te
breken Reeds meerdere malen waren dergelijke
plannen voorbereid doch steeds weer verraden
Het gevolg hiervan was dat een groot aantal
tewerkgestelden werd doodgeschoten Om deze
reden was het plan der Russen en Polen slechts
aan weinigen bekend gemaakt Op 14 oktober
1943 werd des middags het sein gegeven voor een
algemene opstand Een gedeelte van de kampleiding
was afwezig Van de bewakers werden
16 Duitsers en Oekraners door de gevangenen
afgemaakt Daarna begon de stormloop op de
prikkeldraadomheining van het kamp Van de 600
gevangenen die toen nog in het kamp waren zijn
er voor zij de omliggende bossen hadden bereikt
nog honderden in de omliggende mijnenvelden
terecht gekomen en verongelukt Ik had in het
kamp kennis gekregen aan een Poolse jongen die
ook als gevangene in Lager II werkte met wie
ik thans getrouwd ben Ik ben met mijn man en
ongeveer 40 anderen Polen ingetrokken Later
hebben mijn man en ik ons afgescheiden en zijn
wij ondergedoken bij een Poolse boer in Rakoduby
In juli 1944 werden wij bevrijd door de Russen
Wij zijn toen nog een tijd in Polen gebleven en
hebben van de gelegenheid gebruik gemaakt om
nog een bezoek te brengen aan het kamp Sobibor
Het bleek ons toen dat het kamp in het geheel niet
meer bestond en dat de plaats bezaaid was met
rogge In de omgeving werd ons verteld dat na
onze vlucht de achtergebleven gevangenen door
de Duitsers waren afgemaakt en dat het kamp
daarna door de Duitsers was platgebrand In juni
1945 zijn wij via Czernowitz Odessa en Marseille
naar Nederland gereisd
Ik kan mij nog herinneren dat tijdens mijn verblijf
in het kamp Sobibor een zeer hoge Duitse officier
een bezoek bracht aan het kamp Blijkbaar was dit
reeds enige dagen tevoren bekend want al het in
het kamp door de kampleiding gehouden pluimvee
en de varkens werden verstopt in de omliggende
bossen Tijdens het bezoek van deze officier
werd er juist een aantal gevangenen vergast en
verbrand De officier sloeg de vergassing gade
door een kijkglas in de wand van de vergassingsbarak
Wie deze officier was weet ik niet en ik kan
u ook geen beschrijving van hem geven
Mijn man die reeds een half jaar voor mij in
het kamp was gekomen zal u omtrent de bewakers
wel nadere bijzonderheden kunnen geven
Voor zover mij bekend is behalve mijn man en
SSofficieren vermaken
zich in hun kantine
in Sobibor een bizar
tafereel als je je realiseert
wat zich daar
vlakbij afspeelde US
Holocaust Memorial
Museum collectie Niemann
gevuld met belangstellenden die gekomen waren om den heer K Norel uit Enkhuizen te hooren over Nationale veerkracht vroeger en nu
20 jrg 37 nr 1 zwols historisch tijdschrift
ik uit het kamp Sobibor alleen nog in Nederland
teruggekeerd een zekere Ursula Stern wonende
Haagstraat 13 te Utrecht
Vervolgens hoorden wij Chaim Engel geboren te
Brudzew Polen 10 januari 1916 vertegenwoordiger
wonende aan de Veemarkt 23 te Zwolle die
verklaarde
In oktober 1942 werd ik bij een razzia in Izbich
Polen opgepakt en met een transport joden
vervoerd naar het kamp Sobibor Met 28 andere
mannen werd ik uitgezocht en in het kamp tewerk
gesteld De rest van het transport met uitzondering
van een aantal joodse vrouwen die ook
tewerk werden gesteld werd hierna vergast en
verbrand op de reeds door mijn vrouw beschreven
wijze bij wiens verklaring ik mij geheel aansluit
Onder andere was ik belast met het knippen
van het hoofdhaar van de vrouwen voordat zij de
vergassingsbarak binnengingen Gedurende de
winter werkte ik aan een graafmachine Hiermede
werden de lijken opgegraven van de slachtoffers
die in de beginperiode van het kamp waren vergast
en begraven aangezien men toen nog niet
over een crematorium beschikte De opgegraven
lijken werden hierna alsnog verbrand Hiermee
zijn vele maanden gemoeid geweest
In aansluiting van de verklaring van mijn
vrouw wil ik nog enkele voorbeelden van de
behandeling in het kamp aanhalen Voor het minste
vergrijp werd men onmiddellijk doodgeschoten
Persoonlijk ben ik er van getuige geweest dat
de SS Oberscharfhrer Wagner een jood doodschoot
die bij het sorteren van levensmiddelen
afkomstig van vergaste joden een blikje sardines
openmaakte om de sardines op te eten
Er werd vermoed dat de Nederlandsche
gevangenen een plan tot opstand hadden voorbereid
Op last van den SS Oberscharfhrer Frenzel
werden toen 72 Nederlandsche tewerk gestelde
gevangenen doodgeschoten als afschrikwekkend
voorbeeld11
Het is mij bekend dat blijkens mededeling van
tewerkgestelde gevangenen in de Schreibstube
op de reeds door mijn vrouw omschreven wijze
ongeveer 1000000 mensen in het kamp zijn vermoord
of vergast en daarna verbrand
Op 14 oktober 1943 bij de door mijn vrouw
beschreven opstand ben ik met haar gevlucht In
Polen heb ik na de bevrijding nog vele nasporingen
gedaan naar overgebleven lotgenoten Het
staat voor mij vast dat slechts een veertigtal personen
de ontvluchting hebben overleefd De rest is
of omgekomen in de mijnenvelden rond het kamp
of door hun onbekendheid in Polen weer in handen
der Duitsers gevallen
Tijdens mijn verblijf in het kamp Sobibor zijn mij
verschillende namen van de Duitsers die de leiding
in het kamp hadden bekend geworden12 De
naam van de kampcommandant kan ik mij niet
meer herinneren Ik herinner mij de namen van
de volgende personen
De SS Oberscharfhrer Wagner deze is afkomstig
uit Wenen Zijn signalement luidt als volgt oud
thans ongeveer 33 jaar lang ongeveer 180 m zeer
flink postuur donker blond haar spreekt Italiaans
en Engels Wagner was een groot sadist en heeft
onder andere meerdere malen de zieken uit de
barakken naar Lager III laten brengen
SSOberscharfhrer Frenzel dit was een slager
afkomstig uit Berlijn Signalement oud ongeveer
38 jaar lang ongeveer 170 175 m geweldig dik
blond haar
Oberscharfhrer Michels signalement oud
ongeveer 32 jaar middelmatige lengte smal postuur
donker haar donkere ogen Hij was degene
die de gevangenen voor hun vergassing meedeelde
dat zij ontluisd zouden worden
SSScharfhrer of Oberscharfhrer Gomersky
een bekend bokser uit Silezi oud ongeveer
34 jaar lang 165 168 m blond haar echt bokserstype
Gomersky heeft er zich tegenover ons
op beroemd dat hij in Lager III een jood met 12
zweepslagen had doodgeslagen
SSUnterscharfhrer Wolff was van beroep
fotograaf Had een fotozaak gehad in Oostenrijk
vermoedelijk in Wenen Signalement oud ongeveer
40 jaar lang 165 m zwart grijzend haar
Maakte zich veel aan mishandeling van vrouwen
schuldig
Nowak van beroep kapper oud ongeveer 28
jaar klein gezicht donker haar Hij had de rang
van Unterscharfhrer
1942 1 juli De leerlingen van het Gymnasium trokken er gisteren onder leiding van enkele leeraren op uit Eenige klassen gingen per trein
zwols historisch tijdschrift jrg 37 nr 1 21
Weiss oud ongeveer 30 jaar licht blond haar
smal gezicht Nauwkeurig signalement niet
bekend
Verder zijn mij nog de namen bekend van
bewakers waarvan ik echter geen signalement kan
opgeven en wel de Obersturmfhrer Ross een
zekere Buhr een zekere Van der Kamp Laatstgenoemde
heeft vroeger in Polen gewoond en heeft
daar nog een broer wonen
Waarvan door ons op afgelegde ambtseed is opgemaakt
getekend en gesloten dit proces verbaal
Zwolle 7 juli1946
NN get
NN get
Noten
1 Samuel Asser Wijnberg Leek 06021882 Zwolle
02041941 Alida WijnbergNathans Vries
10041887 Auschwitz 12101942 Abraham
Wijnberg Leek 14051916 Toronto 28051977
Mozes Wijnberg Leek 11011918 Auschwitz uiterlijk
31011943 Marthijn Wijnberg Groningen
32121919 Auschwitz uiterlijk 31011943
Op maandag 4 mei 2020 stond de onthulling op
Veemarkt 23 van Stolpersteinen voor Alida Mozes
en Marthijn Wijnberg gepland maar vanwege de
coronacrisis is deze onthulling vooralsnog uitgesteld
2 Ad van Liempt Selma de vrouw die Sobibor overleefde
Laren 2010 Zie ook Ingrid Petiet Selma
een leven een tentoonstelling in Zwols Historisch
Tijdschrift 34 2017 nr 2 p 176181
3 Van Liempt p 121122
4 J Presser Ondergang De vervolging en verdelging
van het Nederlandse Jodendom 19401945 sGravenhage
1977 oorspr 1965 dl I p IX
5 Mirjam Blits beschrijft in Auschwitz 13917 Hoe ik
de Duitse concentratiekampen overleefde Meppel
2012 het lot van de groep vrouwen waartoe ook
de zussen Veterman behoorden evenals de omgekomen
Annie TroostwijkHijmans uit de Bilderdijkstraat
6 Jules Schelvis Vernietigingskamp Sobibor Amsterdam
1997 4e druk
7 Historisch Centrum Overijssel Archief 0726
Politieke Opsporingsdiensten POD en Politieke
Recherche afdelingen PRA te Zwolle en Kampen
invnr 628
8 Informatiebureau van het Nederlandsche Roode
Kruis Sobibor Tweede verbeterde en aangevulde
uitgave Den Haag 1947 Online op
httpswwwgeheugenvannederlandnlnlgeheugen
viewsobiborhaaslandsbergerselowskycoll
ngvnmaxperpage36page1querySobibo
ridentifierEVDO023ANIOD05_7880 Laatst
geraadpleegd op 5 maart 2020
9 Het originele document is getypt De tekst is in zijn
geheel letterlijk overgenomen alleen de spelling
is licht gemoderniseerd De alineaindeling is gehandhaafd
10 De laatste dwangarbeiders van het vernietigingskamp
Belzec werden waarschijnlijk in juni 1943
afgevoerd naar Sobibor Van Liempt p 7274
11 Onder hen ook de Zwollenaren Menno Troostwijk
en Mozes Gerrit Zeehandelaar Schelvis p 169
170 Van Liempt p 62 65 38
12 Uitgebreid over de in Sobibor werkzame SSers
Schelvis p 282347
Met dank aan Ad van Liempt voor de afbeeldingen
op p 13 onder 15 en 16
Selma WijnbergEngel in 2010 Foto Marcel Antonisse
naar Hulshorst om daar te genieten van de natuurrijkdom van de Veluwe 4 juli Wasscherij De Boschbleek Uw goed gaat langer mee als
22 jrg 37 nr 1 zwols historisch tijdschrift
De deportatie van Zwolse Joden in beeld
Sinistere foto Keersluisbrug
Annt Bootsma
van Hulten
t meegaat met Wasscherij De Boschbleek Groot Weezenland 29 16 juli Uitgaande van den Kring Zwolle van Christelijke Zang en
zwols historisch tijdschrift jrg 37 nr 1 23
Foto JA Eelsingh
collectie HCO
Oratoriumvereenigingen werd gisteren nabij het theehuis Urbana een zangconcours gehouden waarvoor groote belangstelling bestond
24 jrg 37 nr 1 zwols historisch tijdschrift
De Duitse bezetter startte in de zomer
van 1940 een systematisch proces van
identificeren registreren discrimineren
stigmatiseren en isoleren van de Nederlandse
Joodse bevolking Dit proces culmineerde vanaf
juli 1942 in de deportaties naar doorgangskamp
Westerbork en vandaar verder naar de vernietigings
of werkkampen in het Oosten Zo werden
107000 Joden uit Nederland weggevoerd Van de
deportaties naar Westerbork bestaat nauwelijks
beeldmateriaal alleen uit Amsterdam zijn er fotos
bekend en er is een heel kort filmfragment uit
Leeuwarden
Het was dus een bijzondere vondst toen in
november 2019 een foto van een Zwolse deportatie
opdook De deportatie van de Zwolse Joodse
bevolking voltrok zich op drie momenten op 2 en
3 oktober 1942 18 en 19 november 1942 en 8 en
9 april 1943 De foto is vermoedelijk genomen op
2 oktober 1942 Verdeeld over drie groepjes zie je
zeventien Zwolse Joden herkenbaar aan hun op
de borst gedragen ster lopen op de toenmalige
Keersluisbrug over de Willemsvaart Het eerste
groepje drie mannen duwt een kar met bagage en
bevindt zich al op de Willemskade De anderen
vrouwen en kinderen lopen nog op de brug De
groep wordt begeleid door drie Nederlandse politiemannen
Ze waren ongetwijfeld op weg naar
het Gymnasium Celeanum aan de Veerallee waar
de Joden die nacht in de gymnastiekzaal genterneerd
werden tot hun transport de volgende dag
naar Westerbork Het is met de kennis van nu
wrang te zien dat Zwollenaren er bij stonden en
keken hoe hun stadsgenoten afgevoerd werden
Zelf hadden deze waarschijnlijk ook nog geen idee
wat hen boven het hoofd hing
De foto werd ontdekt door HCOmedewerker en
Tweede Wereldoorlogspecialist Paul Harmens
Hij zat tussen negatieven van de destijds bekende
Zwolse fotograaf Jan Anthonie Eelsingh 1866
1949 Eelsingh heeft de foto clandestien gemaakt
vermoedelijk door het raam van Willemskade 9
waar nu Chinees Restaurant Sozing gevestigd is
De foto zat aan het eind van een filmrol waarop
Eelsingh officile portretten van Duitse officieren
had gemaakt Het was strafbaar als je dit soort
taferelen fotografeerde Deze deportatie vond
overdag plaats later gebeurde het vooral s avonds
of s nachts
De onscherpte van de foto draagt bij aan het sinistere
karakter Je weet dat er 450 Zwolse Joden zijn
weggevoerd en nooit teruggekeerd maar met zon
beeld erbij krijgen de kille cijfers meteen een heel
andere en indrukwekkender inhoud
Literatuur
Niek Megens Uniek beeld eerste foto van deportatie
Joden buiten Amsterdam duikt op in Zwolle in de
Stentor 23 november 2019
Dammis Baan ea Jodenvervolging in twaalf portretten
Stichting Judaca 2016
Wim Coster Van Zwolle naar Westerbork en verder
Historisch Centrum Overijssel 2009
Dezelfde plek waar de
foto in 1942 genomen
werd Op de plaats
waar de Keersluisbrug
tot 1965 lag ligt nu het
kruispunt Emmawijk
Willemskade Foto
Elske Bootsma
18 juli Reederij Koppe NV Salonstoombootdienst ZwolleKampenAmsterdam Dagelijksch ook Zondags Vertrek Diezerkade 820
zwols historisch tijdschrift jrg 37 nr 1 25
Het levensverhaal van een vondelingetje
Hetty Hulshof leefde in twee werelden
Hetty Hulshofvan Gelder 77 jaar oud
vertelt haar levensverhaal ogenschijnlijk
zonder emoties Er verschijnt zelfs regelmatig
een gulle lach op haar gezicht Maar achter
die pose gaat een intense tragedie schuil die zij
mede dankzij een jarenlange therapie zo ver heeft
weggestopt dat zij een normaal leven kan leiden
In kort bestek ziet haar levensverhaal er als
volgt uit Geboren op 17 oktober 1942 in Hengelo
wordt Frederika van Gelder twee maanden oud
op zaterdag 19 december op de stoep van een
kleine kruidenierswinkel aan de Vlasakkers in
Zwolle te vondeling gelegd De bewoners Klaas
en Hennie van der HorstSchurink brengen de
baby naar het Sophia Ziekenhuis aan de Rhijnvis
Feithlaan Het vondelingetje gaat op 20 januari
1943 naar een broer en schoonzus van de kruidenier
het kinderloze echtpaar Frits en Roelie
van der Horstvan der Hulst die tegenover de
Jeruzalemkerk aan de Molenweg in Assendorp
wonen Zij worden met instemming van de Voogdijraad
de pleegouders van het meisje en noemen
haar Hetty Haar geboortedatum wordt door de
bekende Zwolse huiskinderarts Betsy Hengeveld
zeer accuraat geschat op 15 oktober slechts twee
dagen voor de werkelijke datum Als Hetty negentien
jaar oud is haar HBSdiploma heeft behaald
en bibliothecaresse is geworden verlaat zij Zwolle
om in dienst te treden bij de bibliotheek in Zaandam
In 1967 trouwt zij met Hans Hulshof die uiteindelijk
hoogleraar Moedertaal en Didactiek in
Leiden wordt Het echtpaar krijgt twee kinderen
en woont in Bergen NoordHolland
Joodse ouders
Afgezien van het feit dat Hetty een vondeling was
lijkt er verder weinig bijzonders aan de hand met
haar levensverhaal Maar dat gegeven komt in
een totaal ander perspectief te staan als we weten
dat haar biologische ouders Joods waren en vermoord
zijn door de Nazis Isral van Gelder geb
1898 kantoorbediende bij Stork in Hengelo en
zijn vrouw Saartje van GelderMooij geb 1901
hebben drie kinderen als de oorlog uitbreekt
de zoons Benjamin geb 1927 en Hartog geb
1935 en dochter Leentje Antje geb 1931 Als
Frederika in oktober 1942 wordt geboren zijn de
Joodse inwoners van ons land verplicht om een
ster op hun kleding te dragen en zijn de eerste
treinen al vanuit Westerbork richting het oosten
vertrokken Isral en Saartje besluiten in december
1942 om onder te duiken Het gezin zal over
vijf adressen verspreid worden Frederika zal te
vondeling gelegd worden bij het bevriende echtpaar
Meenks dat een slagerswinkel heeft aan de
Hetty van Gelder als
bibliothecaresse 1961
Annt Bootsma
van Hulten
Steven ten Veen
Aankomst Amsterdam 1630 15 augustus De Volkstuinders die een tuintje van de gemeente hebben gepacht kunnen een vervoersbewijs
26 jrg 37 nr 1 zwols historisch tijdschrift
Krabbenbosweg in Hengelo Maar vlak voor hun
geplande onderduik wordt op de Spoelsterstraat
in Hengelo al een ander eveneens Joods meisje
te vondeling gelegd Daarop vindt er bij de familie
Van Gelder een controle plaats om te kijken of
dit niet toevallig baby Frederika betreft Maar
zij ligt nog prinsheerlijk in haar wiegje Het is nu
echter te riskant om de baby bij de familie Meenks
neer te leggen De slager en zijn vrouw brengen
het meisje daarom naar Zwolle Kruidenier Klaas
en zijn vrouw Hennie worden als een veilig adres
beschouwd want de Meenksen kennen een uit
Hengelo afkomstige schoonzus van Hennie Zo
treffen de Van der Horsten op de avond van zaterdag
19 december 1942 de baby op de stoep voor
hun huis aan en ze weten niet beter te doen dan
haar naar het Sophia Ziekenhuis te brengen
Politiebericht
Een paar dagen later staat in de Provinciale Overijsselsche
en Zwolsche Courant het politiebericht
dat voor een woning aan de Vlasakkers te vondeling
is gelegd een kind van het vrouwelijk geslacht
Het wordt beschreven als circa drie maanden
oud met een gewicht van ongeveer vier kilogram
een lengte van 57 centimeter donkerbruine
ogen blond haar en dopneus gevolgd door een
beschrijving van de kleertjes die de kleine droeg
Verder stond bij het kind een kartonnen doos
waarin kinderkleertjes en luiers zaten een doosje
Zwitsal kinderzalf een aangebroken zakje Zwitsal
kinderpoeder en een zuigfles met speen inhoudende
160 gram melk Opvallend detail in het
politiebericht is de kleur van het haar blond De
familie Van der Horst weet wel beter het haar van
de baby is heel donker Men vermoedde dat ze
Joods was en dat wilden ze niet te veel benadrukken
vertelde de emerituspredikant Hans Pieter
van der Horst in een interview dat in december
2016 in het Zwols Historisch Tijdschrift stond1
Hans is een zoon van het echtpaar Van der Horst
Schurink Hij werd drie maanden eerder dan
Hetty geboren en voor hem werd zij en is zij nog
steeds zijn Joodse nichtje
Hettys biologische
ouders Isral van
Gelder en zijn vrouw
Saartje van Gelder
Mooij met hun oudste
twee kinderen Benjamin
en Leentje Antje
omstreeks 1938
voor aardappelen bemachtigen 24 augustus Zoojuist verscheen VLOOIEN en LUIZENPLAAT met toelichtend geschriftje Deze plaat leent
zwols historisch tijdschrift jrg 37 nr 1 27
Bitter lot
Zo groeit Frederika op als Hetty bij een vader en
moeder die niet haar biologische ouders zijn en
in een stad die zestig kilometer van haar geboortehuis
aan de Johannaweg in Hengelo ligt Het
zal negen jaar duren voor zij dat te horen krijgt
Maar nog altijd wel onwetend van het bittere lot
dat haar ouders en haar zus Leentje trof Door verraad
werden haar ouders al snel opgepakt en naar
het doorgangskamp Westerbork gebracht In de
trein op weg naar Polen werpen Isral en Saartje
van Gelder een briefkaart naar buiten gedateerd
17 maart 1943 en geadresseerd aan den Heer B
Meenk Krabbenbosweg 14 Hengelo O Saartje
schrijft Mijn man en ik zitten in de trein op weg
naar Polen We konden ons noodlot niet ontlopen
maar we verliezen de moed niet en hopen dat we
weer met alles was ons lief is vereenigd worden
Op de voorkant van de kaart heeft Isral geschreven
Ook van mij een laatste groet Wij zijn vol
goeden moed en gaan met vertrouwen de toekomst
tegemoet Wij hebben pech gehad maar als
Drie vondelingetjes in Zwolle
Tijdens de Tweede Wereldoorlog werden in Zwolle naast Hetty Hulshofvan Gelder nog twee babys te
vondeling gelegd en ook in deze beide gevallen ging het om Joodse meisjes Op donderdagavond
14 januari 1943 vonden Jo Hagedoorn en zijn vrouw in het tuintje voor hun woning aan de Zonnebloemstraat
19 een baby van naar schatting zes weken oud Bij het meisje stonden twee flessen met karnemelk
en een doos waarin luiers lakens sloopjes watten spenen en kleertjes zaten De baby werd
net zoals bij Hetty het geval was naar het Sophia Ziekenhuis gebracht De Voogdijraad wees haar toe
aan de familie Hagedoorn en ze werd in het bevolkingsregister ingeschreven als Sophia Hagedoorn
Dat het meisje bij de familie Hagedoorn op de stoep werd gelegd was geen toeval Johannes Jo
Hagedoorn bureauchef op het advocatenkantoor van mr H Bouman was actief in het verzet Zo was
hij betrokken bij de verspreiding van het illegale blad Trouw en bij de Ordedienst die zich onder meer
bezighield met sabotage en spionage Dat er een vondeling zou worden gebracht wist hij al De ouders
van de baby op zoek naar een betrouwbaar adres hadden hem in het complot betrokken Zelf zaten zij
en hun andere kinderen
Like ons!