Categorie

2018

Zwolse Historisch Tijdschrift 2018, Aflevering 4

Door 2018, Aflevering 4, Afleveringen, Jaartal, Zoek in ons tijdschrift

Zwols Historisch Tijdschrift
Zwolse beat in de sixties
35e jaargang 2018 nummer 4 850 euro
Suikerhistorie
Caf Restaurant De Toerist
Bij de Vechtbrug Zwollerkerspel
De toevoeging Zwollerkerspel in de adresaanduiding
van De Toerist geeft al aan dat het etablissement
buiten de stad lag namelijk aan de huidige
Kranenburgweg nr 10 Het cafrestaurant werd
in 1935 gebouwd door Hendrik Willem Henderiks
aan de nieuwe verkeersweg van Zwolle naar
Meppel en bij de nieuwe brug over de Vecht
In feite was De Toerist de voortzetting van
een al veel ouder caf een tol annex tapperij en
herberg bij het zogeheten Zwolse Tolhek dat ten
noorden van de Berkumerbrug lag Deze tol werd
in 1835 opgeheven maar de uitspanning bleef
bestaan en ging via vererving over van achtereenvolgens
de families Jansen Boerdijk en Ester op
Henderiks Na de oorlog werd het cafrestaurant
gexploiteerd door een schoonzoon van Henderiks
Albert Spijkerman De Toerist ontwikkelde
zich tot een bekend en gewaardeerd Zwols wegen
familierestaurant De eerste verbouwing vond
al plaats in 1954 en er volgden nog talloze andere
De aanvankelijke gunstige ligging aan de Rijksweg
28 werd echter wel teniet gedaan door de aanleg
van de A28 eind jaren zestig
In mei 1995 werd deze oude Zwolse familieonderneming
overgenomen door het Van der Valkconcern
Van der Valk gebruikte het pand tot eind
2013 en verhuisde toen naar een nieuw gebouwd
hotel en restaurantcomplex op de Hessenpoort
De oude Toerist kreeg geen nieuwe bestemming
Als antikraak en ter voorkoming dat het pand zou
verloederen had het een aantal jaren een curieuze
bestemming als huisvesting van een poppen en kinderwagenmuseum
De geplande sloop werd aanvankelijk
nog vertraagd door krakers en vleermuizen
maar in het voorjaar van 2018 werd dit stuk Zwolse
horecageschiedenis met de grond gelijk gemaakt
Wim Huijsmans
Collectie ZHT
Het braakliggende terrein aan de Kranenburgweg waar 83 jaar lang De Toerist
stond Er zijn nu woningen op deze locatie gepland Foto Elske Bootsma
174 jrg 35 nr 4 zwols historisch tijdschrift
Suikerhistorie Wim Huijsmans 175
Zwolse beat in de sixties
Harry Bouwhuis 176
Honderd jaar Zwolsche Boys
Arnoud de Vries 201
Het korte avontuur in Zwolle van
de Strauss van Sarajevo
Stervoetballler uit Joegoslavi voetbalde
twee maanden bij Zwolsche Boys
Steven ten Veen 212
Gerrit van der Brug de enige en
echte erevoorzitter van Zwolsche Boys
Steven ten Veen 219
Recent verschenen 226
Mededelingen 227
Auteurs 229
Voetbal en popmuziek dat zijn de onderwerpen
die in dit nummer van het Zwols
Historisch Tijdschrift uitvoerig aan bod
komen Harry Bouwhuis schetst in zijn bijdrage
de geschiedenis van de Zwolse beatmuziek in de
sixties de tijd dat de popmuziek nog in de kinderschoenen
stond en al gauw ht vehikel werd van
de opkomende jeugdcultuur Bouwhuis zelf ooit
muzikant in de Zwolse band Convent Witch geeft
het eerste complete overzicht van de Zwolse beatbands
die in de jaren zestig de vele kleine podia
van de Zwolse horeca en buurt en clubhuizen
betraden zoals die van de legendarische Tiger
Club in Suisse
Was de popmuziek vooral muziek van de
jeugd zelf en daarmee een uiting van volkscultuur
datzelfde gaat ook op voor het Zwolse voetbal
Daarbij gold Zwolsche Boys als de club van de
gewone jongen De club viert dit jaar zijn honderdjarig
bestaan reden temeer om Arnoud de
Vries het podium te geven om van de turbulente
geschiedenis van de Zwolsche Boys te verhalen
Zijn artikel wordt perfect aangevuld door twee
fijne portretjes geschreven door Steven ten Veen
Lees over Ivica Osim de Joegoslavische stervoetballer
die tot ieders verbazing in de jaren zestig
voor de Zwolche Boys ging voetballen maar er
al na twee maanden weer de brui aan gaf Of over
Gerrit van der Brug De absolute alleenheerser
van het roerig volkje uut de Diezerpoorte lange
tijd dominerend voorzitter van de voetbalclub en
uiteindelijk toch ook erevoorzitter naar eigen zeggen
geheel verdiend Veel leesplezier
Cover The Blues Dimension in 1966 temidden van
een selectie van de Zwolse beat in de sixties
Redactioneel Inhoud
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 4 175
176 jrg 35 nr 4 zwols historisch tijdschrift
Zwolse beat in de sixties
De jaren vijftig van de vorige eeuw De muzikale ontwikkelingen zijn stormachtig Rock n Roll en Soul komen
vanuit de Verenigde Staten overwaaien met namen als Chuck Berry Little Richard Elvis Presley Ray Charles
en Otis Redding Als de sixties zich aankondigen gaat de wind langzaam liggen De beatperiode breekt aan
Den Haag is met stip beatstad nummer n maar in het hele land staan de jaren zestig voor een kentering in
de tienercultuur en vooral de muziekscene Ook in de toen nog zo rustige provinciestad Zwolle
Graaf Toch verlaten talloze beginnende Zwolse
popmusici jarenlang trots de winkel met een
plectrum een set drumsticks een mondharmonica
een inplugsnoer een Egmondgitaar of een
tweedehands Dynacordversterker Niet in de
laatste plaats door de welgemeende adviezen van
de altijd vriendelijke uitbater Giel Lelieveld Als
je praat over een lieve man en een aimabel mens
glimlacht Henk Klompenmaker oudzanger van
The Rolling Guys en The Mozarts Ik heb er heel
wat spullen gekocht Hij was eigenlijk veel te goed
en deed alles voor je Zijn winkel was een zoete
inval en vooral ook een ontmoetingsplek voor veel
muzikanten
The Real Rollers
Voor La Faille is het bezit van zijn eerste drumstel
een mooie opmaat naar een geweldige carrire als
slagwerker Zijn eerste bandje is The Bluefinger
Rhythm Boys waarin naast La Faille ook accordeonist
Jan Bos en theekistbassist Fokke van Dam
actief zijn De thuisbasis is het Marsgebouwtje
in de buurt Het is niet het eerste Zwolse orkestje
dat in die tijd ontstaat Al wat eerder worden The
Black Masks opgericht waar een nog piepjonge
Freek Kamphuis n van de grondleggers van de
Zwolse beatperiode bassist is naast Hans Bernard
op sologitaar slaggitarist Martin Washinghton
en Klaas van Wijngaarden op drums Zanger is
Joop Wolf uit Wezep die met Kamphuis in 1960
overstapt naar The Real Rollers Eigenlijk kon je
The Black Masks en The Real Rollers in n adem
noemen We wisselden vaak heel eenvoudig van
Onder de Peperbus doen in het decennium
daarvoor uiteraard ook al andere
muziekstromingen hun intrede zoals de
Bebop de New Orleans Jazz en de Dixielandmuziek
De druk bezochte jazzavonden in hotel Van
Gijtenbeek de Harmonie caf Demmer en vooral
cafrestaurant Urbana met de nostalgische oude
zaal met houten vloer zijn erg in trek
Drumlegende Hans la Faille 1946 wordt ook
al vroeg gegrepen door de jazzmuziek Vooral
door The Jazz Messengers met bandleider en
drummer Art Blakey als zijn grote idool Hij
maakt kennis met hun repertoire via de in Duitsland
gestationeerde radiozender The Voice of
America Opgegroeid in de wijk de Pierik krijgt
hij eerder al op zijn tiende jaar een snaartrommel
in bruikleen en wordt hij aspirant lid van
het rode muziekkorps Voorwaarts Ik kwam er
terecht omdat onze achterburen lid waren van
Voorwaarts en vonden dat ik talent had Ik roffelde
thuis altijd op de tafel mee als er muziek op
de radio was Een uniform marcheren en optochten
lopen zijn echter niet aan hem besteed Als hij
daarom noodgedwongen zijn trommel weer moet
inleveren lijkt er een vroegtijdig einde te komen
aan een nog prille drumcarrire Dankzij zijn
ouders wordt echter een tweedehands drumstel
aangeschaft bij muziekhandel Lelieveld in de Sassenstraat
een begrip voor jonge Zwolse muzikanten
De krap bemeten ruimte heeft lang niet de
historie en uitstraling van de bekende Zwolse
muziekhandels Ansingh Reichenbach en De
Harry Bouwhuis
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 4 177
samenstelling weet Freek Kamphuis 1945 nog
Wolf wordt in mei 1960 in de Zwolse Buitensociteit
gekozen tot de Nederlandse Cliff
Richard Niet verwonderlijk dus dat de band
vooral veel covers speelt van de populaire Engelsman
en zijn begeleidingsband The Shadows die
samen al in 1959 een eerste hit hebben met Living
Doll Hans la Faille is nog een tijdje drummer bij
The Real Rollers op voorspraak van Kamphuis
als Marinus van t Hart om studieredenen moet
afhaken Het was hooguit een kwestie van een
paar maanden Ik had eerst eigenlijk niets met de
muziek van The Shadows ik kende het niet eens
vertelt La Faille Al met al was het toch een leuke
periode met best goede muzikanten en Willem
Lenzen die uit het westen kwam bleek een uitstekende
zanger
Kamphuis knikt The Real Rollers was altijd
een prima band We hadden in caf Brabant aan
de Veemarkt dat werd gexploiteerd door de
moeder van onze bassist Peter Veens een geweldige
oefenruimte We werden vooral van optredens
voorzien via impresario Harry Brienne uit Kampen
Hij was president van The Everly Brothers
fanclub en organiseerde in het hele land tienerfestivals
en showavonden Brienne bezorgde ons veel
werk Niemand had een rijbewijs dus we werden
regelmatig met een grote taxi naar optredens gereden
Ik was nog maar vijftien maar gedroeg me
niet als broekie Sterker nog ik had misschien
wel de grootste mond van het hele stel
Kamphuis is leerling aan het Christelijk Lyceum
in een tijd dat er maar weinig kan Dansen op
de schoolavonden is uit den boze maar desondanks
doet de moderne tijd ook in dit voortgezet
onderwijs haar intrede Tot ieders verbazing is er
zomaar groen licht om na het traditionele toneelstuk
in stadsschouwburg Odeon te dansen in de
rotondezaal van de Buitensoos overigens wel na
schriftelijke aanmelding Maar rocknroll was
nog niet aan de orde Een jaar later mochten wij er
met de Real Rollers wel spelen Onze godsdienstlerares
raakte door het lawaai compleet van de
kook Muziek maken was mijn lust en leven totdat
mijn vader er een stokje voor stak en vond dat
ik mijn studie maar eens voorrang moest geven
Kamphuis geeft het toe hij was ook niet bepaald
Boven The Real Rollers Vlnr Jacky van Dijk Peter Veens Freek Kamphuis
Onder The Real Rollers 19591960 voor caf Brabant aan de Veemarkt Vlnr
Ton Berg Willem Lenzen Hans la Faille Jacky van Dijk Voor Peter Veens
178 jrg 35 nr 4 zwols historisch tijdschrift
het braafste jongetje van de klas In een tijd dat op
zaterdagmorgen iedereen nog gewoon naar school
moet komt hij doodleuk om half elf opdraven als
de Real Rollers de avond ervoor ergens hebben
opgetreden Voor de school is de maat vol Hij kan
definitief inrukken
Herman Brood
Hans la Faille speelt na zijn korte Real Rollers
periode nog enkele jaren in The Jailhouse Jazzband
met de gebroeders Ton en Willem Hekkert
op contrabas en trompet en Bertil Liebregt op
de piano Ook is hij actief op de jaarlijkse kunstmarkt
De Suikerberg waar hij met pianist Henk
Gunneman en bassist Han van der Poot landelijk
bekende artiesten als Karin Kent en Corry Brokken
begeleidt
Hij is dan allang dikke vrienden met leeftijdgenoot
Herman Brood die met zijn ouders broer
en zussen ook in de Pierik woont in de naburige
Fuchsiastraat De vaders Brood en La Faille
werken samen bij garagebedrijf De Graaf en er
ontstaat een vriendschap tussen beide gezinnen
De twee maatjes halen allerlei fratsen uit Brood
is weliswaar kunstzinnig maar bespeelt op heel
jonge leeftijd nog geen instrument La Faille In
de kantine van het latere constructiebedrijf van
zijn vader aan de Ceintuurbaan stond een piano
Daar heeft hij leren spelen want hij had in de gaten
dat je als muzikant aanzien had Daar was hij best
gevoelig voor
Menigeen in de nog prille Zwolse beatscene
kent natuurlijk de latere rockster maar Brood
speelde nooit in n echt Zwolse band Pas in Arnhem
waar hij aan de kunstacademie studeert sluit
hij zich als pianist aan bij The Moans en treedt hij
regelmatig op in Zwolle Hij verkast daarna naar
The Jailhouse Jazzband
Links op trompet
Willem Hekkert
Rechts Hans la Faille
The Moans uit Arnhem
Tweede van rechts
Herman Brood
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 4 179
Cuby Blizzards en wordt vooral in de tijd van
The Wild Romance n van de meest spraakmakende
popartiesten cultfiguren en kunstenaars in
Nederland
Trendsetter
Landelijk gezien blijft de zogeheten lichte muziek
nog lang beperkt tot om wat namen te noemen
De Selveras De Spelbrekers Mieke Telkamp en
The Kilima Hawaiians Gaandeweg ontstaan
vooral in de periode na 1963 ontelbare bandjes
Het is het gevolg van de populariteit van eerst The
Beatles en The Rolling Stones en later ook The
Kinks Them The Pretty Things The Who en The
Animals De beat in de sixties is in 1965 en 1966
op het hoogtepunt Den Haag is trendsetter met
groepen als The Golden Earrings Sandy Coast
The Motions en het rauwe Q65
Amsterdam telt bands als The Hunters en The
Outsiders uit Delft komt de Tee Set en Beverwijk
heeft al heel snel The Bintangs Overijssel blijft
niet achter Enschede spant met zijn textielbeat
de kroon met The Honestmen The Rowdies en
uiteraard The Buffoons Ook in Almelo en Deventer
schieten nieuwe bands als paddenstoelen uit
de grond Kampen en IJsselmuiden met The Rocking
Specials The Gamblers The Jiggs en The Rolling
Guys timmeren eveneens aan de weg
Genemuiden en Zwartsluis kennen hun idolen
in Freddy and The Flintstones later The Mops en
Nieuwleusen is trots op The Keystones van Aalt
Westerman De hoofdstad van Overijssel doet
uiteraard ook prima mee met de orkestjes van het
eerste uur zoals The Beatnicks The Mozarts en
They and the Misery Men Later ontstaan onder
meer The Mistrals The Conspirations The Freebirds
en Together met gitarist Jan Holsappel als
boegbeeld The Miscarries Les Fidocques The
Fools Anno SixtieFive en The Ants zijn ook min
of meer bekende bands In The Ants speelt onder
meer Tony Lau zoon van de uitbater van Wen
Chow het als eerste geopende Chinese restaurant
in Zwolle aan de Sassenstraat Illustratief voor de
beatperiode is dat de bandjes veelal ontstaan uit
schoolvriendengroepen en buurtclubs dat er
veelvuldig interne mutaties zijn en ze vaak snel
weer verdwijnen Ook in Zwolle Neem bijvoorbeeld
The Fakirs opgericht in 1963 en genspireerd
door de Zwolse fakir Alfred Boersma We
speelden meestal op zondagmiddag in het speeltuingebouwtje
aan de Hortensiastraat We traden
The Beatnicks vlnr
Jelle van der Laan
Piet Vermaning Freddy
Scholten Robbie van
Kuik Peter van der
Laan
Les Fidocques Vlnr
Joop Eikenaar
Jan Verkley
Adri van Amelsfoort
Ben Hultink
Henny Willemsen
180 jrg 35 nr 4 zwols historisch tijdschrift
in Duitsland op stonden ook in de Buitensociteit
en een keer op de Suikerberg tijdens de jaarlijkse
kunstmarkt We hadden een gevarieerd repertoire
met ook nummers van The Beatles Qua zang was
dat niet altijd even gemakkelijk maar ik kon er
mee uit de voeten vertelt zanger Joop Bredewold
die zijn actieve rol in de beatperiode halverwege
1964 al voor gezien houdt
Bert Evenboer Willem Buning en de broers
Jan en Joop van Lennep maken een doorstart met
later zus Ria als zangeres erbij onder de naam
Ria The Lizzards Een klein unicum want de
beatscene is bijna honderd procent een mannenaangelegenheid
Bredewold legt zich later toe
op het Nederlandse en ook Italiaanse repertoire
onder de artiestennaam John Bred Hij heeft nog
een bescheiden hit met Het Vissersmeisje Ik heb
in die tijd veel te danken gehad aan de in Zwolle
woonachtige Russische zanger Michael Minsky
Hij leerde mij mijn stem anders en beter te gebruiken
Indorock
De zogeheten indorock ontbreekt natuurlijk ook
niet Het is de verzamelnaam van muziek gemaakt
door Indos maar ook door de Molukkers van
Ambon en de Keieilanden De uit Surabaya
afkomstige familie Jekel strijkt in de beginjaren
vijftig vanuit Kamp Conrad in Rouveen neer aan
de Campherbeeklaan in Berkum Het familieorkest
De Jekels en hun Rekels spelen de vaak wat
weemoedige krontjongmuziek maar ook wel
Hawaaans repertoire De Jekels zijn in Zwolle min
of meer de vroege voorlopers van de indorock
Wim Jekel is later nog drummer bij The Ants en
The Lizzards De eerste indorock bandjes worden
vooral genspireerd door Ren and The Alligators
Anno SixtyFive Vlnr
Rikus Teters Henk van
Aefst Jos Slegers
Aad Schalke
The Fakirs met zanger Joop Bredewold Jan en Joop van Lennep Bert Evenboer
en Willem Buning tijdens carnaval in dansschool Drenth Zwolle
Ria and the Lizzards met Hans van Dam Jan en
Joop van Lennep Bert Evenboer Willem Buning en
zangeres Ria van Lennep
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 4 181
The Hot Jumpers en vooral The Tielman Brothers
die al vanaf 1957 actief zijn
Rikus Teters 1948 komt in de zomer van
1950 met zijn ouders en broers vanuit Celebes het
huidige Sulawesi in Zwolle wonen Zijn Nederlandse
vader een rasechte tukker is KNIL militair
zijn moeder groeit op in de stad Menado Als
tiener gaat Teters bij Anno SixtyFive spelen een
echt beatbandje Maar ook bij hem zit de indorock
in de genen Als er iemand van n van de
vele Indisch getinte bandjes verhinderd is valt de
bassist en gitarist zonder problemen in Ik werd
enthousiast gemaakt voor de muziek door mijn
broer Rein En ik was heel vaak bij de families
Jekel Hielckert Bollemeijer en Van Motman die
allemaal n gezamenlijke passie hadden muziek
In elke huiskamer stond wel een gitaar
De indorock vormt wel een wereld van verschil
met de muziek die Teters speelt bij Anno
SixtyFive Daar staan veel nummers van The
Stones en ook The Who op het repertoire We
speelden ook wel werk van The Jumping Jewels en
The Shadows maar op de oogstfeesten in de Achterhoek
wilde het publiek alleen ruige nummers
horen We hadden over optredens trouwens nooit
te klagen en hebben ook veel in Deventer gespeeld
in de Zam Bar op de Brink In Zwolle stonden we
op de bekende plekken zoals de Wiekelaar en de
Klooienberg in Holtenbroek
Daar in die aan het eind van de jaren vijftig uit
de grond gestampte nieuwbouwwijk zijn vooral
The Six Valiants succesvol een formatie met de
The Black Eyes met
Jitro Ubro Max Pohowainjaan
Andreas
Rahajaan Jo Rahanmetan
Johannes Lefitar
en Johnny Balubun
Collectie HCO
Een deel van familieorkest De Jekels en hun Rekels
met midden op de theekistbas Wim Jekel
The Six Valiants met de broers Karel en Theo Elbracht Erik en Alex van
Amerongen en Andr Sellier Midden zanger Benny Morsink
182 jrg 35 nr 4 zwols historisch tijdschrift
broers Karel en Theo Elbracht uit de Lortzingstraat
en Benny Morsink als zanger Benny was
geen Indo maar wel compleet vertrouwd met de
Indische cultuur Hij kwam uit de Kamperpoort
en had een perfecte stem Ook de broers Erik en
Alex van Amerongen en Andr Sellier speelden
erin The Six Valiants waren een prima formatie
maar ik vond ze altijd zo bescheiden terwijl ze wel
even een prestigieuze talentenjacht met heel veel
goede indobands in Scheveningen wonnen Ook
onder de Keiese families die eveneens veelal in
Holtenbroek woonden zaten echt topmuzikanten
The Black Eyes was bijvoorbeeld een orkest met
heel veel talent
Teters speelt op invalbasis wel eens mee met
The Shaking Beats een uniek bandje met uitsluitend
de nog piepjonge broers Hielckert De
indorock is heel anders dan de beatmuziek
Melodieuzer met meer echo en tremolo en vaak
met twee sologitaristen waardoor het geluid
voller klinkt Ook het getokkel wat nog doet
denken aan de krontjongperiode met de nodige
Portugese invloeden is karakteristiek De Tielman
Brothers en vooral Andy Tielman blijven
altijd mijn grote voorbeelden Ik vergeet nooit dat
bij de Pasar Malam in Den Haag in de jaren zestig
The Shaking Beats
Vlnr de broers Hielckert
Jim Ren Hannie
en Frankie
De eerste Mozarts
Vlnr Joop Blom Leen
Ripke Lolke Nijhuis
Willem Kasper Ferdy
Berse
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 4 183
vanuit de hele wereld fans kwamen om ze te zien
Hun populariteit is door het grote publiek altijd
onderschat
Net als de meeste andere Zwolse groepen blijven
ook de lokale indorock bands in de schaduw
staan van de twee meest gewilde popgroepen in de
stad They and the Misery Men onder leiding van
Freek Kamphuis die na zijn tijd bij The Real Rollers
een nieuwe groep formeert en The Mozarts
met de charismatische en swingende zanger Leen
Ripke
The Mozarts
Ripke 1947 opgegroeid aan de Kleine Baan in
de wijk de Kamperpoort is klasgenoot van Willem
Kasper op de Rijks HBS aan de Bagijnesingel
Kasper is drummer bij een buurtbandje dat
oefent in zijn ouderlijk huis aan de Oosterlaan
en verder bestaat uit een groepje vrienden uit
Assendorp Joop Blom Ferdy Berse en Lolke
Nijhuis Een zanger ontbreekt nog Ripke vult
met verve die leegte op Als Jan van Werven de
stokken overneemt van Willem Kasper gaan
The Mozarts een prachtige carrire tegemoet
Ripke Het was eerst wel heel primitief met de
destijds bekende distributieradios als speakers
We bouwden daar zelf houten kasten omheen
met daarop de letters VOX een topmerk toen
Het moest wat lijken toch Joop onze sologitarist
kocht een setje met ingebouwde versterker
van het merk Supreme de Supro Het vermogen
was maar iets van twintig watt maar voor ons
voelde het als een muur van geluid The Mozarts
oefenen in gebouw SIO in Ittersum en treden
daar ook voor het eerst op Het was het bekende
repertoire van Cliff Richard en The Shadows
Later kwamen daar onder meer ook nummers
van The Stones en The Who bij Al snel speelden
we ook buiten de stad In het Wapen van Ens
verkochten we zelf de kaartjes de opbrengst was
voor ons We werden steeds bekender en traden
later veel op in Duitsland
Een hoogtepunt in die tijd is een optreden met
Linda van Dijck en Les Barocques in de Buitensociteit
met ook de Zwolse Miscarries en Les Fidocques
Producer van die avond John de Mol ziet een
grote toekomst voor de Zwolse groep weggelegd
Dat vindt ook Leon Kleerekoper diskjockey van
Radio Veronica en eveneens zanger onder de
artiestennaam John van Doren Onder die naam
presenteert hij de avond in de Buitensoos die door
achthonderd tieners wordt bezocht Als Ripke in
militaire dienst moet en later naar Blues Dimension
overstapt is de Amsterdammer nog even een
kandidaat om de vacante plek in te nemen Het
gaat niet door Kleerekoper zal later in 1969 onder
een ander pseudoniem DavidAlexandre Winter
in Frankrijk nog wel een enorme hit scoren met
Oh Lady Mary
Bert Vrieling 1948 is dan al toegetreden als
saxofonist De uit Coevorden afkomstige muzikant
en zanger is tot op heden nog steeds een
bekende naam in de Zwolse popscene Als ik de
schooloptredens op de lagere Wilhelminaschool
in Coevorden meereken zit ik nu al zon zestig jaar
in het vak We deden op school nummers van
het van Little Banjo Boy bekende duo Jan en Kjeld
Ik speelde mondharmonica Daarna heb ik nog
een tijdje met de broers Hartung muziek gemaakt
die als Hartung Sounds later een heel bekende
indorock band werden
Vrieling die in 1961 verhuist naar de Zwolse
Wethouder Lansinkstraat weet nog precies hoe
hij bij The Mozarts terecht kwam Tijdens een
The Mozarts met Jan
van Werven op drums
voor Willem Kasper
184 jrg 35 nr 4 zwols historisch tijdschrift
muzikale sessie van Herman Brood zanger Sjoerd
van der Duim en Gijs Hendriks op de installatie
van The Mozarts is hij van de partij Hij vraagt
brutaalweg aan Lolke Nijhuis die op de spullen
moest passen of de band soms een blazer zoekt
Dat blijkt het geval Hij oefent mee op een door
zijn vader bij de firma Ansingh aangeschafte tweedehands
saxofoon Vrieling wordt door de meeste
bandleden compleet genegeerd maar mag wel
blijven
Vrieling Vooral in Duitsland dat op muzikaal
gebied altijd een beetje achterliep waren we
echte popsterren Meisjes schreven met lipstick
op de bus Mozarts we love you En in Emsdetten
een plaats in de buurt van Rheine waar we
ook veel speelden moesten we tijdens de kermis
in het reuzenrad op de foto met de burgemeester
Impresario Willy Schenken van het gelijknamige
Konzertburo zorgde dat we vaak in Duitsland
aan de bak kwamen
De vaste schare fans groeit Ze zijn er altijd
ook als er buiten Zwolle wordt opgetreden De
aanhang komt voor een groot deel uit de Kamperpoort
Gitarist en toetsenist Lolke Nijhuis herinnert
zich nog dat de hondstrouwe fans tijdens n
van de vele talentenjachten in bussen hun idolen
nareisden Ze scandeerden continu onze naam
ook toen de jury zich aan het beraadslagen was
Het had iets intimiderends Of het geholpen heeft
weet je niet maar we werden tot ieders verrassing
derde terwijl er toch hele goede bands uit het
westen stonden
Nijhuis denkt nog vaak aan zijn tijd bij The
Mozarts We straalden vooral vrolijkheid uit en
waren ook niet vies van allerlei acts Geen optreden
was hetzelfde De fans waren altijd benieuwd
We oefenden later op de Pierik en ook nog aan
de Ossenmarkt bij het bedrijf in jaloezien van
Runhaar en vaak zagen we ze daar door de ramen
gluren Als zanger Leen Ripke wordt weggekaapt
door Blues Dimension blijven de overgebleven
Mozarts ontredderd achter Het is vooral behelpen
zonder de beweeglijke showman en het smoel
van de band Het repertoire wordt omgegooid en
het is lastig om een goede vervanger voor Ripke te
vinden Vrieling Ik had toen ik bij de band kwam
niet bepaald een innige relatie met Leen maar wel
snel enorm veel waardering voor zijn kwaliteiten
Hij zong goed en was een podiumbeest net een
springveer Toen ook Lolke Nijhuis vertrok en bij
The Geebros ging spelen kwam vanuit Kampen
zanger Henk Klompenmaker over en Martin Bastiaan
werd de nieuwe toetsenist We konden weer
vooruit
The Mozarts met in
hun midden John van
Doren alias David
Alexandre Winter
Derde van links
Bert Vrieling
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 4 185
They and the Misery Men
Freek Kamphuis is de regelneef van die andere
succesvolle Zwolse formatie They and the Misery
Men We speelden heel lang in een vaste samenstelling
met drummer Fred Wandscheer bassist
B Mengerink zangerpianist Ger Romunde en
Henk van der Kamp en ik op gitaar We waren
van oudsher geen vrienden van elkaar en hadden
vooral in het begin uitsluitend een zeg maar muzikale
relatie
Al snel heeft de band een mooi repertoire
en wordt er veel op festivals gespeeld zoals in
1965 op het vermaarde JazzenBeatconcours
in Deventer Qua vervoer was het eerst wel erg
behelpen legt de gitarist uit Ik weet nog dat we
voor een optreden in speeltuin Madrid in Vilsteren
de beschikking hadden over een Opel Olympia
om de spullen in te laden maar we moesten er
zelf wel met de fiets naar toe een best pokkenend
Mijn moeder een hele creatieve vrouw heeft ons
ook regelmatig naar optredens gereden Zij onthield
zich altijd van commentaar maar ik denk
dat ze het diep in haar hart best wel leuk vond
Later kochten we een VWbusje Er kon veel bij
ons thuis aan de Badhuiswal Het was altijd een
komen en gaan van muzikanten Maar vervoer en
ook het vinden van een goede oefenruimte was
voor veel bands uit die tijd toch het grote probleem
Romunde en Kamphuis zijn de muzikale leiders
van de band Ger was niet alleen een prima
zanger maar ook een goede pianist Muziek
maken is een serieuze aangelegenheid We waren
echt niet vies van een drankje maar pas na het
optreden werd er gedronken Max Middelbosch
was lang onze manager Hij regelde veel dat kon
je wel aan hem overlaten Het was al met al een
geweldige tijd mijmert Kamphuis Er verschenen
wel eens verhalen in de pers dat de rivaliteit
tussen ons en The Mozarts groot was maar ik
vond dat wel meevallen Beide bands hadden
hun eigen aanhang ik denk dat daar misschien
wel wat animositeit lag Ik denk liever terug aan
al die festivals waar we optraden En ook aan ons
vaste contract bij caf Fanfare in Giethoorn waar
we drie jaar achter elkaar in de zomermaanden
eens in de twee weken in een grote schuur achter
het caf speelden Het was er altijd volle bak en
bloedheet met geboren en getogen Gietersen en
de nodige toeristen waaronder veel Zwollenaren
They and the Misery
Men in de oude kleedkamer
van Odeon
Vlnr Henk van der
Kamp Fred Wandscheer
Ger Romunde
Freek Kamphuis B
Mengerink
The Misery Men en de luxe van een eigen VWbus
Vlnr Freek Kamphuis
Ger Romunde Henk
van der Kamp van They
and the Misery Men
186 jrg 35 nr 4 zwols historisch tijdschrift
die er op de camping stonden Ook in dorpen op
de Veluwe waren we vaak present in gelegenheden
waar dansschool Drenth vestigingen had Ik kon
er als jonge jongen eigenlijk best goed van leven
In de latere jaren zestig verandert de scene Uiterlijk
vertoon wordt steeds belangrijker zoals glitter
en oorbellen Kamphuis Het ging niet meer om
de muziek Het hoefde niet meer voor mij In 1968
zijn we gestopt ook omdat optreden steeds moeilijker
te combineren viel met ons werk
Top of Flop
Terug naar het hoogtepunt van de Nederbiet in
de jaren 1965 en 1966 waar de talloze bandjes in
Zwolle op veel plekken de gelegenheid hebben
om te spelen Het zijn vooral de buurthuizen en
jeugdsociteiten waar wordt opgetreden zoals
de Bruiskolk de Dageraad de Jeugdsoos op het
Aplein de Wiekelaar Gebouw SIO en de Klooienberg
Ook de door Gerrit van der Kooy en Hans
de Haan opgerichte tienerclubs Avantgarde in
hotel Derboven op de Veemarkt en Otsieknotsie
in het daarnaast gelegen hotel Wijnberg zijn een
prima podium En uiteraard zijn er de speeltuingebouwtjes
zoals het Noorden in de Schildersbuurt
speeltuin Assendorp en Ons hoekje in
Berkum
In heel Nederland zijn de teenagers los en
laten vaak tot afschuw van de oude garde het
haar groeien De nieuwe tijd wordt gekoesterd
onder het bekende motto liever langharig dan
kortzichtig De Provobeweging in Amsterdam
van Roel van Duijn en Luud Schimmelpennink
ziet in 1965 het levenslicht En waar eind jaren
vijftig Radio Luxemburg voor een deel van de
jeugd d zender is wordt er daarna massaal naar
de zeezenders geluisterd Radio Veronica is
uiteraard in trek maar later ook het Britse Radio
Caroline en Radio London De transistorradio is
in die tijd een onmisbaar bezit
Pas in oktober 1965 verschijnt Hilversum 3
in de ether met als doel de gunst van de jonge
luisteraar te heroveren Ook de tv doet een duit in
het zakje De AVRO vervangt het wat oubollige
jongerenprogramma Rooster dat al vanaf 1960
loopt voor het eigentijdse Moef Ga Ga De KRO
pikt een graantje mee met het door Theo Stokkink
gepresenteerde Waauw een gedanste hitparade
En de VARA zet in op Top of Flop met de van het
radioprogramma Tijd voor teenagers bekende
diskjockey Herman Stok
In augustus 1965 strijkt de bekende presentator
neer in Zwolle Voor de laatste keer presenteert
hij zijn succesvolle tienerprogramma waar een
jury kan kiezen of een zojuist uitgebrachte plaat
They and the Misery
Men in avondkleding
Augustus1965 Top of Flop doet Zwolle aan per trein Herman Stok tweede van
rechts met zijn fans op Amsterdam CS Foto Kroon collectie Anefo
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 4 187
het predicaat top of flop meekrijgt Een zelfs voor
die jaren flinterdun format maar met Herman
Stok in hun midden reizen wel hordes fans vanuit
Amsterdam met de trein naar Zwolle en zorgen
voor een regelrechte invasie in de tegenover het
station gelegen Buitensociteit
Mooi zijn ook nog steeds de herinneringen
aan het bezoek van popster Dave Berry ruim vier
maanden later in november 1965 aan de stad Hij
staat wekenlang op n in de hitparade met het
door Ray Davies gecomponeerde This Strange
effect De zanger uit Sheffield is gecontracteerd om
platenzaak De Artist in de Luttekestraat te openen
Er wordt massaal gespijbeld door de Zwolse
schooljeugd De belangstelling is enorm en er
sneuvelt zelfs een ruit
De in Zwolle wereldberoemde politieagent
Franke Frankie Bootsma een diender in de
categorie ruwe bolster blanke pit moet er aan te
pas komen en veegt zwaaiend met zijn gummiknuppel
in zijn eentje het kruispunt Luttekestraat
KamperstraatBlijmarkt schoon Voor oudFakirs
zanger Joop Bredewold heeft de komst van de
popster nog een vervelend staartje Hij werkt bij
Tijl aan de Voorstraat en neemt nieuwsgierig
geworden in diensttijd met een collega een kijkje
in de naburige Luttekestraat Hij wordt prompt
door zijn werkgever ontslagen wegens werkverzuim
Ik mocht blijven maar dan moest ik mijn
excuses aanbieden Dat heb ik altijd geweigerd
Ook doet vanaf ongeveer 1965 de jongerenmis
ofwel beatmis haar intrede in de roomskatholieke
kerk De in 1964 nieuw ingezegende Sint Michalkerk
aan de Middelweg nu Bisschop Willebrandlaan
is n van de locaties waar de eucharistieviering
wordt aangevuld met eigentijdse muziek en
waar het jongerenkoor drums bas sologitaar en
elektronisch orgel een mooi plekje krijgen op het
altaar Doel is de ontkerkelijking bij de jeugd tegen
te gaan maar het helpt niet echt De beatmis verdwijnt
weer snel geruisloos naar de achtergrond
Ook de Zwolse winkels in vrijetijdskleding
pikken een graantje mee van de hausse De eerste
Zwolse tienerboutique Hip 35 van Jan Kooistra
speelt in op de populariteit van de beat Tijdens
de opening geven The Mozarts een concert in zijn
kersverse winkel aan de Roggenstraat 35 gestoken
in goednieuwe en uiteraard hippe kledij De band
Stand By poseert trots voor het winkelpand van
Reitsma Vak en tienerkleding aan de Oude Vismarkt
eveneens gekleed in een eigentijdse outfit
aangeboden door de gulle sponsor
In de pikorde van de Zwolse bands midden
jaren zestig kan Stand By overigens na The
Mozarts en They and The Misery Men als derde
worden genoemd Opgericht als The Mistrals en
November1965 Complete
hysterie bij aankomst
Dave Berry in
Zwolle Rechtsboven in
het rondje Joop Bredewold
The Mozarts in hippe kledij aangeboden door Boutique Hip 35
188 jrg 35 nr 4 zwols historisch tijdschrift
daarna The Clarks wordt de formatie in 1965
definitief omgedoopt tot Stand By Met zanger
Dick Schipper als frontman worden in de beginperiode
veel covers van The Kinks gespeeld wat de
band in Duitsland de bijnaam The Bomber Kinks
oplevert Als Machiel Scholder als trompettist toetreedt
ligt het accent meer op de soulmuziek met
veel werk van Wilson Pickett Na het vertrek van
Scholder naar Blues Dimension valt de band na
vijf jaar in 1967 uit elkaar
The Tigerclub
Spelen in speeltuingebouwtjes en jeugd sociteiten
kent zijn charmes maar optreden op
zondagmiddag in de legendarische Tigerclub in
zaal Suisse met de ingang aan de Blijmarkt is het
summum Het begint allemaal in zaal Donker
een feestzaal van roomse signatuur gelegen op de
bovenverdieping van n van de zijstegen aan de
Oude Vismarkt Het schijnt dat de Vereniging
van Indisch gerepatrieerden en sympathisanten
Viges aan de wieg heeft gestaan van de populaire
Tigerclub Leen Ripke Toen ik nog een jochie
was ging ik er al met de bekende beatkapper
Frans Horsting uit de Van Karnebeekstraat naar
toe Ripke herinnert zich vooral de enorme populariteit
bij de Zwolse tieners Er was verder ook
maar weinig te doen in Zwolle Uren van te voren
stonden ze al te wachten totdat de zaal open ging
Eenmaal binnen ging het er altijd heel netjes aan
toe Bij schuifelnummers hield de bekende ober Jo
van Huet een man van de oude stempel nauwlettend
in de gaten wat zich allemaal op de dansvloer
afspeelde en greep hij in waar het nodig was Via
de Tigerclub leerde ik Herman Deinum uit Kampen
kennen Hij was sologitarist van The Rocking
Specials waar Frank Huijbers zanger was Herman
heeft nog een tijdje bij ons gespeeld Hij is later via
mij bij Blues Dimension gekomen en bouwde een
geweldige reputatie als bassist op
Een andere band uit Kampen die ook te gast
is in de Tigerclub zijn The Rolling Guys Henk
Klompenmaker is er zanger In Kampen vormden
wij met The Rocking Specials en The Gamblers
de bekendere bands We oefenden in de Vrijmetselaarsloge
aan de Burgwal Er deden allerlei
geheimzinnige verhalen de ronde Ach wisten
wij veel We waren nog piepjong Kampen had in
de Hanzestad Gebouw Concordia en vooral De
Buitenwacht mooie zalen voor beatgroepen Daar
speelden ook de Zwolse bands Van onderlinge
rivaliteit tussen Zwolse en Kamper groepen heb ik
nooit veel gemerkt Suisse was een markante zaal
met een bijzondere sfeer weet Klompenmaker
nog Er werd in de Tigerclub volgens mij uitsluitend
Sneeuwwitje geschonken Links van de
garderobe zaten de nozems met hun vetkuiven
en meisjes met opgestoken haar De kakkers
Stand By in eigentijdse
outfits gesponsord door
Reitsma Tienerkleding
Vlnr Herman Hoek
Aart Stegeman Theo
Tiggelhoven John Staheli
en Dick Schipper
De Suissezaal witte
pand in het midden
aan de Blijmarkt waar
de Tigerclub gevestigd
was omstreeks 1970
collectie HCO
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 4 189
die cafetaria Van Akker als thuisbasis hadden
verzamelden zich verderop onder het verlaagde
gedeelte Buiten stonden de Puchs en Tomos
bromfietsen met de hoge sturen aan de ene en de
Kreidlers en Eysinks de buikschuivers aan de
andere kant
Freek Kamphuis met zijn band ook regelmatig
present in de Tigerclub heeft ook zoete herinneringen
aan het zondagmiddaggebeuren aan de
Blijmarkt Zelf muziek maken is toch het mooiste
wat er is Het geluid van een Dynacord Bass King
45 in die mooie akoestiek van Suisse Trillingen
in je onderbuik Ik kan er nog steeds een kick van
krijgen
Voor menig huistuinenkeukenband is
optreden in de Tigerclub een onvervulde droom
Ook voor The Fools een groepje uit de Zeeheldenbuurt
Leo Sebel 1950 geboren in Voorburg
en opgegroeid in Apeldoorn mag na zijn verhuizing
naar Zwolle in 1965 op zijn vijftiende voorzingen
bij de band die na het vertrek van zanger
Dick Schipper maar geen opvolger kan vinden
Sebel wordt aangenomen Als je in een bandje zat
had je status vooral ook bij de meisjes Dat trok
me eerlijk gezegd best aan
De eerste contacten in het Zwolse popwereldje
lopen via klasgenoot op de Middelbare Detailhandelschool
Bert van der Poot Sebel wordt gentroduceerd
bij The Fools door bassist Cor Mestebeld
die hij al eerder had leren kennen We oefenden
op de zolder van het huis van de broers Johnny
en Jos ten Berge aan de Olivier van Noortstraat
Frank Reuvers was onze drummer Het was tijdens
die repetitieavonden een kabaal van jewelste
maar we kregen nooit klachten van de buren We
speelden net als zoveel andere bandjes vooral in
buurthuizen en speeltuingebouwtjes en zomers op
de campings in de buurt van Elburg Ons repertoire
bestond uit nummers van The Kinks The
Stones en Wayne Fontana and The Mindbenders
Ik ben er na zon twee jaar uitgestapt en dook later
in 1970 weer op als zanger van Window Een jaar
na mijn vertrek was het definitief over voor The
Fools toen de broers Ten Berge prima gitaristen
trouwens naar Australi emigreerden Het
was een leuk bandje maar we stonden wel altijd
nadrukkelijk in de schaduw van de grote groepen
als The Mozarts en They and the Misery Men
Links Leen Ripke
en Herman Deinum
links in de muziektent
op het Assendorperplein
The Rolling Guys aan
de boorden van de IJssel
in Kampen Vlnr Jan
Nuijen Pieter Bredewold
Gerard Meuleman
Ab van Sloten
Voor Henk Klompenmaker
190 jrg 35 nr 4 zwols historisch tijdschrift
Blues Dimension
Ondertussen bestaat al vanaf 1964 een orkest
onder de naam Het Holland Kwintet met slagwerker
Hans la Faille Rudy van Dijk uit de Zwolse
Hoogstraat op saxofoon trompettist DirkJan van
den Boogaard en organist Helmig van der Vegt Er
wordt om de veertien dagen gespeeld op de altijd
keurige dansavonden op zondag in zaal Suisse met
de onvermijdelijke Foxtrot Quickstep en Engelse
wals La Faille Het werd een beetje suf allemaal
En we raakten langzamerhand volledig in de ban
van de soul Als probeersel deden we zonnebrillen
op en speelden een blokje van drie nummers van
ik meen Otis Redding Het werd geen succes De
zaaleigenaar sommeerde ons onmiddellijk met
die negermuziek te stoppen
De toon is echter gezet en het repertoire
schuift steeds meer op naar de soul en blueskant
De groep intussen door Rudy van Dijk omge
De hoofdrolspelers
Freek Kamphuis de man achter het succes van Kookwinkel Oldenhof
maakt vanaf 1972 acht jaar deel uit van de Cake City Jazzband in Deventer
In 1993 worden They and the Misery Men herenigd In 1999 komt de cd
40 jaar Blue Finger Beat uit en wordt er dat jaar en ook in 2000 gespeeld op
het Country Piknik festival in Mragowe Polen De band komt nog regelmatig
bij elkaar om te oefenen en op te treden
Hans la Faille maakt na zijn periode bij Cuby Blizzards deel uit van
onder meer Sweet dBuster Flavium en Cyril Onder het motto no music
no life speelt hij nog in de door hemzelf opgerichte band Bromance en is hij
op projectbasis actief met onder meer saxofonist Bertus Borgers Daarnaast
geeft hij nog altijd drumles
Leen Ripke houdt de muziek lang voor gezien Later duikt hij op als diskjockey
uitbater van een caf en chef kok bij restaurant De Librije Daarna
is hij lang werkzaam in de organisatie en entertainmentbranche Hij pakt
het zingen weer op en is solo nog steeds actief In 2016 is hij in Odeon gastzanger
bij de succesvolle theatertour De Pioniers van de pop
Lolke Nijhuis werkt na zijn muzikale carrire op een scholengemeenschap
en is nadien als bedrijfsleider lang werkzaam in de horeca in Arnhem en
later Doetinchem en Almelo Momenteel vult hij zijn meeste uren als vrijwilliger
bij de Zwolse voetbalvereniging HTC
Leo Sebel speelt na Window nog voor Tale Sebelli Bunch en The Bunch
Daarna is hij met zijn markante stemgeluid nog decennia lang het boegbeeld
van The Syndicate Hij is intussen gestopt
Bert Vrieling speelt na zijn tijd bij Strange Power voor veel bands waaronder
Jumpn Jive en Reverend Toney Wheeles Mission Hij is nog steeds
volop betrokken in de popscene en maakt momenteel deel uit van de aloude
bluesformatie Flavium
Henk Klompenmaker is de muziek ook trouw gebleven The Friendsband
is jarenlang een begrip in Zwolle Klompenmaker is ook als solozanger nog
steeds te boeken In september jl krijgt hij landelijke bekendheid als hij het
met Nick Woearbanan brengt tot de finale van The Voice Senior
Leen Ripke en Lolke Nijhuis poseren in de Zwolse
Diezerstraat
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 4 191
doopt in Blues Dimension beschikt na het vertrek
van Ramses Kolfin een Antilliaanse HTSstudent
en na een tijdje Sjoerd van der Duim niet over een
voor soul geschikte zanger Het oog valt op rooie
Leen Ripke Hans la Faille moet hem vragen We
waren best een beetje benauwd voor de reacties
van de fanatieke Mozartsfans uit de Kamperpoort
We hadden Leen in het vizier omdat hij
naast een voor onze muziek perfecte stem ook een
echt podiumdier was Het werd nog een lastige
beslissing voor Ripke Ik was toch eigenlijk het
uithangbord van The Mozarts Ik heb een paar
keer met Blues Dimension mee geoefend in de
Wiekelaar bij de Jeruzalemkerk en heb na lang
aarzelen de knoop doorgehakt en in 1967 gekozen
voor een overstap Muzikaal gezien misschien
een vooruitgang maar mijn oude maten waren
behoorlijk pissed Begrijpelijk natuurlijk
Voor Lolke Nijhuis is de transfer van zijn
vriend niets minder dan een drama Ik heb het
er nog wel eens met hem over The Mozarts werden
nooit meer hetzelfde Het was een tijdje in
alle opzichten behelpen Gelukkig werd later in
de persoon van Henk Klompenmaker een prima
zanger aangetrokken maar ik was toen al overgestapt
naar de Geebros
Ripke komt na zijn overstap naar Blues
Dimension in een compleet andere wereld terecht
In n keer zat ik in een groep met jongens met
een cht muzikale achtergrond zoals Rudy van
Dijk Hans la Faille en Helmig van der Vegt We
namen voor het Havoc label de lp You cant leave
the past behind en singles op Dat ik in militaire
dienst zat was soms een lastige bijkomstigheid Ik
weet nog dat ik voor onze eerste single Think of
Me en Emergency 999 buitengewoon verlof kreeg
Ed Politiek werd na Leon Kleerekoper onze manager
Hij timmerde enorm aan de weg Als hij ons
ergens kon boeken dan gebeurde dat gewoon Hij
werd er natuurlijk ook beter van
Links De eerste single
van Blues Dimension
Think of meEmergency
999
Blues Dimension met
de fans op het podium
Van rechts naar links
Leen Ripke Herman
Deinum midden en
Cees de Best
Get Ready was de
grootste hitsingle van
Blues Dimension
192 jrg 35 nr 4 zwols historisch tijdschrift
Met inmiddels Herman Deinum als bassist
en Machiel Scholder op trompet erbij krijgt Blues
Dimension steeds meer werk op Koninginnedagen
soms vijf keer kris kras door het hele
land We werden geleefd in die tijd Ik denk nog
wel eens aan de Sneekweken waar we met landelijke
topbands zoals Livin Blues the Bintangs
Q65 en the Motions op de bhne stonden Of de
optredens in de legendarische beatboerderij
Sarasani in Den Burg op Texel We produceerden
een muur van geluid met het hammondorgel van
Helmig van der Vegt en onze blazerssectie The
Golden Earrings speelden niet graag met ons
samen We speelden er menig band compleet af
We traden ook vaak op in voorprogrammas zoals
in de Eurobeurs in Apeldoorn met the Kinks
Toetsenist Helmig van der Vegt was zon beetje de
gangmaker van de groep en ook de man van de
arrangementen bij de eigen nummers Ik zorgde
voor de zangpartijen en de tekst Saxofonist Rudy
van Dijk gaf er dan uiteindelijk een klap op Nee
ik was als autodidact geen vreemde eend tussen al
die geschoolde musici Dat viel best mee De sfeer
was nooit verkeerd
Intussen is de band overgestapt van het Havoc
label naar Phonogram waar de bekende producer
Tony Vos actief is Hij neemt Get Ready van The
Temptations op in een uptempo versie Een goede
zet Get Ready staat wekenlang in de Top 40 Er
komen in totaal zeven singles uit en drie albums
Vooral het tweede album Blues Dimension wordt
door muziekkenners zoals de recensenten van
het toonaangevende popblad Hitweek hogelijk
gewaardeerd Ook BNers als diskjockey Jan van
der Veen en Mart Smeets ontpoppen zich steeds
meer als fan van misschien wel de beste maar in
ieder geval de bekendste popgroep die Zwolle ooit
heeft gehad
Onverwachts komt er ineens zand in de motor
Drummer Hans la Faille en bassist Herman Dei
Blues Dimension live
Vlnr Cees de Best
Herman Deinum Leen
Ripke Hans la Faille
Machiel Scholder Rudy
van Dijk Niet op de
foto toetsenist Helmig
van der Vegt
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 4 193
num een ijzersterke ritmesectie geven na een
optreden in Hoogezand aan Blues Dimension te
verruilen voor Cuby Blizzards Het blijkt het
begin van het einde La Faille Tijdens de Sneekweken
was altijd de hele Nederlandse popscene
present Tussen de optredens door werd er vaak
onderling gejamd Met Herman had ik vanaf het
moment dat hij bij Blues Dimension kwam direct
een muzikale klik Dat viel anderen ook op In
Sneek lag eigenlijk de basis van ons vertrek
Er volgt nog wel een doorstart bij Blues
Dimension Bassist Jaap van Eijk en drummer
Herman Boeijen komen maar Rudy van Dijk
verhuist naar Amsterdam en ook trompettist
Machiel Scholder vertrekt snel daarna Er zijn nog
wel veel optredens bijvoorbeeld in augustus 1969
op het prestigieuze en vermaarde jazz en rock
festival Jazz Bilzen in Belgi waar Blues Dimension
met bands als Deep Purple en Humble Pie
de lineup vormt We hadden daar voor het eerst
de beschikking over een geavanceerd PAsystem
van het Italiaanse merk Davoli met een geweldig
retourgeluid weet Ripke nog Een verademing
Een grote foto van dat festival met ons op de achtergrond
heeft Davoli nog een hele tijd gebruikt
als reclameaffiche
Het repertoire wordt compleet omgegooid
maar de onderlinge verstandhouding laat te wensen
over Ripke Het werd nooit meer als vanouds
Het was geen al te leuke tijd Vooral met Herman
van Boeyen kon ik absoluut niet door n deur
Ik wilde niet meer en heb de zangpartijen voor
het laatste album BD is dead Long live BD in mijn
eentje ingezongen Geen probleem Ik was toch
al altijd meer een podiumdier dan de man van de
studio In 1969 was het voorbij
Doodzonde vinden de fans De laatste single
van de groep Battlefield of Love waar voor Ripke
een fameuze zangpartij is weggelegd is het sprekende
bewijs Ik ben nog wel een tijdje in beeld
Blues Dimension
op Jazz Bilzen 1969
Belgi
194 jrg 35 nr 4 zwols historisch tijdschrift
geweest bij de soulformatie Pepper and Salt uit
Amsterdam maar heb ze uiteindelijk afgebeld Ik
had er geen zin meer in Zo valt na al na drie jaar
het doek voor een geweldige soul en blues formatie
La Faille blikt nog wel eens met weemoed
terug op die tijd Als ik soms naar nummers als
Twilight mood en You cant leave the past behind
luister klinkt dat zo goed Net als de versie van
Born to be wild van Steppen Wolf met een eigen
arrangement Het is altijd n van mijn favoriete
nummers om live te spelen gebleven Waar La
Faille als slagwerker bij Cuby Blizzards en ook
daarna een geweldige loopbaan opbouwt houdt
Leen Ripke het turbulente bestaan van popmuzikant
al op 22jarige leeftijd voor gezien
Geebros
Lolke Nijhuis verlaat na Leen Ripke in 1967 The
Mozarts De groep gaat verder met zanger Henk
Klompenmaker Martin Bastiaan als toetsenist en
de van Blues Dimension overgekomen trompettist
DirkJan van den Boogaard Klompenmaker Ik
wilde graag wat meer de soulkant op Daarom ben
ik uit The Rolling Guys gestapt De loyaliteit was
na al die jaren trouwens ook een beetje verdwenen
Met de nieuwe Mozarts hebben we nog een
paar mooie jaren gehad met veel optredens
Klompenmaker heeft nog de meeste herinneringen
aan de tijd rondom de eerst uitgebrachte
single Dr Kitch een van oorsprong Caribisch
nummer We kwamen ermee in 1968 op de televisie
bij de KRO in het programma Disco Duel
eigenlijk de opvolger van Top of Flop en ook
gepresenteerd door Herman Stok Twee nieuwe
platen werden live gespeeld waarna ze door een
jury werden verdedigd of aangeklaagd Rechter
Herman Stok sprak daarna zijn oordeel uit
Gekraakt of gemaakt De tekst van Docter Kitch
was nogal dubbelzinnig Toen de jury daar over
viel wisten we genoeg We werden dus gekraakt
en niet zon beetje ook Onze tegenstander was
trouwens Zen met Hair Je kunt van minderen
verliezen
In 1969 is het gedaan met The Mozarts Klompenmaker
die later nog opduikt bij de Dedemsvaartse
formatie The Captures moet in dienst net
als toetsenist Bastiaan De fut is eruit de groep
gaat ter ziele
Lolke Nijhuis speelt van 1967 tot halverwege
1969 twee jaar bij de ApeldoornsZwolse band
Geebros waar de drie lokale sterren en broers
Dr Kitch De eerste
en laatste single van
The Mozarts
You cant leave the
past behind eerste
langspeelplaat van The
Blues Dimension 1966
Staand vooraan Rudy
van Dijk helemaal achteraan
Hans la Faille
Verder vlnr Cees de
Best DirkJan van den
Boogaard Helmig van
der Vegt Jaap van Eijk
en Leen Ripke
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 4 195
Andr Henk en Ben Groote uit Apeldoorn de
grote blikvangers zijn De groep noemt zich eerder
The Goldstar Brothers Bijna tegelijkertijd
met de komst van Nijhuis wordt ook bassist Cor
Mestebeld die bij The Fools speelde aangetrokken
waardoor de Zwolse inbreng verdubbeld
wordt Nijhuis Ik wilde altijd al beroepsmuzikant
worden Muzikant zijn is mooi en heeft iets
romantisch maar vergeet niet dat ik na twee jaar
Ambachtsschool en een timmercertificaat al heel
snel bij een voegbedrijf aan het werk ging in de
bouw Hard werken hoor en dan ook nog al die
optredens erbij
Een droom komt dus uit voor Nijhuis Van je
hobby je beroep maken Geebros is een professionele
band met veel eigen nummers en aangesloten
bij het bekende impresariaat Paul Acket Dat
betekent veel optredens in binnen en buitenland
We speelden regelmatig zon vier of vijf keer in de
week Onze eerste single was Let me find the sun
in 1968 Daarna hadden we met Henry the Horse
een top veertig hit Het was niet echt onze muziek
maar commercieel gezien een schot in de roos
De band heeft vooral veel succes in Noord
Holland Vooral in de buurt van Volendam
Zij houden daar van koren Misschien dat het
de reden van onze populariteit was want ons
zangwerk en closeharmony was perfect en heel
uitgebalanceerd De hele familie Groote was trou
Henry the Horse was de grootste hit voor de
Geebros
1968 De laatste bezetting
van The Mozarts
Vlnr DirkJan van de
Boogaard Martin Bastiaan
Joop Blom Ferdy
Berse Henk Klompenmaker
Jan van Werven
Bert Vrieling
196 jrg 35 nr 4 zwols historisch tijdschrift
wens nauw betrokken bij de band Vader Groote
haalde ons vaak bij nacht en ontij nog op na een
optreden En Karel Jansen onze eerste manager
was weer een zwager van de broers Maar het werk
droogde steeds meer op De vraag naar livemuziek
werd minder De tijd van plaatjes draaien en de
disco brak aan Zwollenaar Henny Backers neemt
het als toetsenist over van Nijhuis De band gaat
verder als Crying Wood en later als Airbubble
waarmee ze met Racing Cars in 1976 nog een
mooie hit hebben
Symfonische rock
De hoogtijdagen van de Nederbiet zijn in de late
jaren zestig voorbij en het aantal beatbandjes is al
fors afgenomen Ook de flowerpowertijd is alweer
langzaam op haar retour De plaatjesperiode
breekt aan en overal ontstaan steeds meer bars
dancings en discotheken Dijkhof aan de Harm
Smeengekade is in Zwolle al een tijd een begrip
In de Voorstraat ook toen al d uitgaansstraat in
Zwolle is De Raadskelder na nachtclub The Mercury
Club van Tinus Bonhof de eerste bar
Dancing In Den Herbergh volgt met diskjockey
Bert Vaatstra die ongekend populair zal worden
Daarna opent TufTuf met Freddy Dokter en
later Rens Pols achter de knoppen en ook GoIn
op de Melkmarkt uitgebaat door de familie Pierik
Convent Witch in een
gang in het Dominicanenklooster
1969 Vlnr
Theo Rthengattter
Paul Woolthuis Harry
Bouwhuis Arthur
Siero Hans van Raan
Geebros live met vlnr
Lolke Nijhuis Andr
Groote Henk Groote
Ben Groote Cor Mestebeld
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 4 197
Van de ooit zo grote hoeveelheid jeugdsozen en
andere gebouwtjes waar de bands terecht kunnen
blijven er maar een paar gelegenheden over zoals
De Tille in de Aalanden De Link op de Nieuwe
Markt en de voorloper van het huidige Hedon
het Sesjunteejater aan de Thorbeckegracht waar
vooral de progressieve jeugd zich thuis voelt De
muziek zelf maakt eveneens een flinke omslag
waarin de blues maar ook de symfonische rock
sterk in opkomst raakt
Groepen als Flavium Brainbox en Earth and
Fire nemen het stokje over van de traditionele
beatgroepen Net als in de rest van het land zijn
ook in Zwolle verreweg de meeste beatbandjes
ter ziele Toch staan er ook weer nieuwe bands
op zoals Selected Blues Soft Line Blues College
de hippieband Sunrise Travel en Convent Witch
die oefenen in het Dominicanenklooster en veel
optreden in de Noordoostpolder Iets later ontstaat
ook de groep Window De band wordt op
een mooie nazomerse dag in 1970 opgericht aan
de Agnietenplas uit de puinhopen van The Backdoorman
en New Blues College
Leo Sebel is de zanger Het verschil met mijn
tijd bij The Fools was niet alleen de natuurlijk
sterk verbeterde apparatuur maar vooral ook de
kwaliteit van het repertoire De tijd van de drie
en vier akkoorden schemas was allang voorbij en
we speelden voornamelijk eigen werk
Sunrise Travel Staand
vlnr Mitch de Jong
Set van Zuidam Peter
de Jong Zittend Hugo
Boschman en Paul van
Weert
Window in 1970 Vlnr
Leo Sebel Roel Schuit
Henk Heijink Peter Uil
Ren van den Bos en
Henny Elbrink
Voor in het midden
Dick Zoetewey
Soft Line met onder meer Henk Disselhof
Jan Beens Joop Kiewiet en Theo Mathijssen
198 jrg 35 nr 4 zwols historisch tijdschrift
Er stonden nog wel covers van onder meer Traffic
en de Stones op ons repertoire maar daar
voegden wij onze eigen arrangementen aan toe
zodat de nummers soms onherkenbaar werden
Peter Uil was onze bassist en linkshandig Hij
speelde alleen geen linkshandige basgitaar maar
draaide de gitaar gewoon om met de gsnaar
boven Ik vond dat altijd frappant Ons eerste
optreden was in december 1970 in De Tille Later
werd de groep omgedoopt in Tale Sebelli Bunch
en The Bunch Bert Vrieling sloot al eerder aan
als saxofonist
Strange Power
De basis van de groep Strange Power stamt uit
1967 Daar wordt een schoolbandje opgericht
onder de naam Crash Naast de bandleden Peter
Hollander Frank van Leeuwen en Menno Arends
zou Rik Elings later de bekendste worden als zeer
gewaardeerd arrangeur pianist en docent aan
het Zwolse conservatorium En niet te vergeten
natuurlijk Henk Zomer die als twaalfjarige zijn
debuut als talentvol drummer maakt en vooral in
het jazzmetier een grote naam wordt Hij speelt
samen met jazziconen als Chet Baker Chris Hinze
en Pia Beck Collega drummer Hans la Faille heeft
een hoge pet van Zomer op Ik heb Henk altijd
een geweldige slagwerker gevonden en nooit
gezien als concurrent Wie de beste was Een
vergelijking tussen ons gaat niet op We spelen
Trademark Vlnr Dick
Zoetewey Henk Zomer
Rik Elings Peter Hollander
Gerrit Blues
Pick Berends
Hoes Thats the way
van Strange Power
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 4 199
totaal verschillenden genres Ik heb alleen maar
respect voor hem Met sologitarist Dick Zoetewey
erbij krijgt Crash in 1968 een nieuwe naam
Trademark Niet veel later doet zanger Gerrit
Berends in Zwolle beter bekend als Blues Pick
zijn intrede Na verloop van tijd ontstaat Strange
Power uit een mix van Trademark en Early Grave
Bert Vrieling die ondertussen de artiestennaam
Barry Freeman heeft aangenomen sluit
zich later aan als zanger en saxofonist Hij is de
opvolger van Jan Woldberg die in dienst moet en
de groep verlaat Er ontstaat enige verwarring als
de single Thats The Way uitkomt in een dubbele
versie En onder de naam Strange Power met
zanger Woldberg nog prominent op de platenhoes
Daarnaast een exemplaar van een opname
onder het RCAlabel getiteld Barry Freeman with
Strange Power Het was allemaal inderdaad wat
onoverzichtelijk geeft Bert Vrieling toe Hij is na
het uiteenvallen van The Mozarts blij weer in een
vaste band te spelen En een hele goede band
benadrukt hij Strange Power was een geweldige
groep De uitgebrachte single Mary in the morning
geschreven door zanger Guy Fletcher lijkt
een regelrechte hit te worden totdat de componist
het nummer zelf ook uitbrengt De versie van
Vrieling en zijn maten wordt snel gedegradeerd
tot een cover We waren in AVROs Top Pop van
Ad Visser geweest en bij Willem Duijs in zijn
massaal bekeken Voor de vuist weg Heel verve
Strange Power Vlnr
Henk van Ling bas
Henk Zomer drums
Rik Elings toetsen
Bert Vrieling zang
Stanley Kho gitaar
200 jrg 35 nr 4 zwols historisch tijdschrift
lend allemaal De band ging daarna ook al snel
muzikaal een andere kant op richting Fusion een
combinatie van jazzrock en jazzfunk Het werd
me allemaal te ingewikkeld Uiteindelijk ben ik
eruit gestapt de band werd omgedoopt tot Scope
De nederbeat raakt verderop in de jaren
zeventig volledig in de vergetelheid maar kan
nog steeds als de bakermat worden gezien van
een levendig en kwalitatief goed popklimaat En
de jaren zestig Die episode zal vooral voor de
naoorlogse jeugd de geschiedenis ingaan als de
definitieve omslag naar een compleet nieuwe en
andere tijd
Alle bij dit artikel afgebeelde fotos komen uit de
persoonlijke fotoarchieven van de genterviewden
tenzij anders vermeld
Blues Dimension in de
nadagen tijdens een tvopname
in Hilversum
1969
Literatuur
Herman Aarts ea Kenang Kenangang Herinneringen
Molukkers in Zwolle Historisch Centrum Overijssel
2012
Hans la Faille Showbizz Blues Bruna 2012
Tanja Nijholt 30 jaar Zwolse Popmuziek in vogelvlucht
1996
De Stentor Sterke arm sterke verhalen 1909 2008
Ach lieve tijd 1980 Uitgeverij Waanders
Zwolle mijn stad 2002 Uitgeverij Waanders
Internet sites
wwwbeeldengeluidnl
wwwnederbietnl
wwwmijnstadmijndorpnl
Met dank aan
Peter de Jong en Johan Teunis
Interviews Joop Bredewold Freek Kamphuis
Henk Klompenmaker Hans la Faille Lolke Nijhuis
Leen Ripke Leo Sebel Rikus Teters en Bert Vrieling
Fotobewerking Benny Michel Rudy Spanhak
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 4 201
Arnoud de Vries
Honderd jaar Zwolsche Boys
Voetbal voor de arbeidersklasse In Zwolle is dat
sinds 1918 mogelijk dankzij Zwolsche Boys De vereniging
viert dit jaar haar honderdjarig jubileum
Een puike prestatie gezien de rumoerige tijden die
de voetbalclub doormaakte Over de underdogpositie
grote ambities keiharde klappen en een nog
altijd voortdurende overlevingsdrang
In 1918 werd een club hier opgericht door
enkele jongens op de Turfmarkt gesticht
Bij de opkomst van het eerste elftal voor
het duel tegen VEVO 26 mei 2018 galmen deze
beginregels van het clublied over sportpark Jo van
Marle in ZwolleZuid Het is het laatste duel van
jaar honderd in het bestaan van Zwolsche Boys
Zon 93 jaar eerder worden de woorden op papier
gezet
Het tot stand komen van het clublied vindt
plaats in een caf aan de Voorstraat De kroeg is
eigendom van Theo van Doorn en staat bekend als
clubcaf van de Boys Sterker in die tijd bekleedt
het de functie van kantine Voor uitwedstrijden
verzamelen de spelers hier en aan het eind van de
middag keren ze daar al dan niet in feeststemming
terug
In het caf waar de rechtsbuiten van het eerste
elftal Gaije Bronius dienst doet als ober treden
met regelmaat muzikanten en humoristen
op Een van die cabaretiers Maup Biemans biedt
op een zondagochtend in januari 1925 aan om een
clublied uit zijn mouw te schudden De als vlotte
jongen omschreven Maup krijgt van de spelers
informatie over de vereniging en gaat aan de slag
Sneller dan de leestijd van deze pagina schrijft hij
een tekst op de melodie van Le Rve Passe een
Frans strijdlied voor soldaten De woorden van
Biemans literair niet hoogstaand maar dat zou
ook niet bij Zwolsche Boys passen gaan al 93 jaar
mee Iedereen met een Boyshart kan het clublied
dan ook in ieder geval gedeeltelijk meezingen
De eerste regel van het clublied laat geen twijfel
bestaan over plaats en tijd van de oprichting
Het in 1925 geschreven clublied van Zwolsche Boys
202 jrg 35 nr 4 zwols historisch tijdschrift
Een mooi verhaal alleen zou je er wel wat tegenin
kunnen brengen De oprichting van de vereniging
dateert eigenlijk van een jaar eerder 1917
Voordat de Turfmarkt in beeld kwam voetbalde
een groep jongens op het terrein bij de huidige
Gennestraat en Berkumstraat Op dat moment
een stuk bouwgrond tegenwoordig ligt er een
trapveldje met twee aluminiumdoelen Dertig
jaar later bij het kampioenschap van de oostelijke
tweede klasse B schrijft Hendrik Ester medeoprichter
van de vereniging daarover het volgende
in het clubblad
Weer zie ik ze voor mij A Voulon L vd
Bend en H ter Zweege mij vragend gezamenlijk
een voetbalclub op te richten waarover wij het
spoedig eens waren en de oprichting van de voetbalclub
genaamd Prinses Juliana nog dezelfde
avond een feit was
Ik maak nogmaals de verdere besprekingen
mede bij moeder Voulon op het Eiland die veel
voor ons voelde en leefde voor de voetbalsport
ik hoor haar aanmoediging van Hallo jongens
als jullie winnen krijgen jullie vanavond chocolade
Zwolsche Boys in het seizoen 19181919 Staand vlnr A Doorn E Gieliam J Kamphuis J Mooy
L vd Bend Ter Horst H ter Zweege J de Vries Midden G de Weerd H Ester J vd Gronde
Vooraan F ten Brakel De Weerdt G Kuper
PEC en Zwolsche Boys
ook al rivalen in 1921
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 4 203
Als vanzelf grijp ik mijn portefeuille en haal
een foto tevoorschijn een foto van het elftal dat op
het ZACterrein haar eerste wedstrijd speelde
Arbeiders
Prinses Juliana dus Zo begon het met een groep
jongeren uit arbeidersgezinnen Met moeder
Voulon die zorg droeg over de shirts wit met
oranje omslagen en oranje borstzakje De groep
krijgt meer en meer aanloop en besluit in 1918
toe te treden tot de NoordCentrale Voetbalbond
NCVB In een vergadering in Ons Tehuis
aan de Voorstraat dopen de aanwezigen de verenigingsnaam
om in Zwolsche Boys De reden
daarvoor is praktisch in de NCVB speelt al een
Prinses Juliana uit Heino De clubnaam en het
spelen van aan een bond gelieerde wedstrijden
vinden dus hun oorsprong op 1 mei 1918 het
Juniorenelftal seizoen
19281929
Zwolsche Boys in 1933
een seizoen overigens
waarin ze ternauwernood
degradatie ontliepen
Vlnr F van Zon
S Scheffer Jan Mooy
Jan Flik Willem vd
Weide Willem Meekers
H Scheffer
Pieke Beltman Kees
Oordijk Dieks van
Dijk A Oldenhof
204 jrg 35 nr 4 zwols historisch tijdschrift
clubje voetballers dat ten grondslag ligt aan de
vereniging is dan al een tijdje bij elkaar Mogelijk
zelfs al sinds 1916
Dat de vereniging in die jaren tot bloei komt
is overigens geen toeval in de jaren na de Eerste
Wereldoorlog springen nieuwe voetbalclubs als
paddenstoelen uit de grond Gemobiliseerden
nemen het spel goedkoop en eenvoudig te leren
vanuit de kazernes mee naar huis De voetbalsport
voorheen vooral tijdverdrijf voor de elite
wordt in die periode opgepakt door andere lagen
van de bevolking In Zwolle is het Zwolsche Boys
dat ruimte biedt aan de arbeidersklasse vooral uit
de Diezerpoort en Indische buurt Een groep die
de sport aanzienlijk anders benadert dan de elite
Voetbal is niet alleen meer prettig tijdverdrijf
maar ook een kwestie van eer en presteren De
sport verruwt fanatisme doet zijn intrede En daar
zit niet iedereen op te wachten Elit

Lees verder

Zwolse Historisch Tijdschrift 2018, Aflevering 3

Door 2018, Aflevering 3, Afleveringen, Jaartal, Zoek in ons tijdschrift

Suikerhistorie
Restaurant snackbar Oase
Groot Wezenland 35
De panden Groot Wezenland 25 zijn gelegen aan
de doorgaande weg naar Assendorp en rond 1885
gebouwd in neorenaissance stijl Aanvankelijk
waren kleine middenstanders eigenaar De nummers
4 en 5 zijn rond 1900 samengevoegd In het
begin van de vorige eeuw was nr 3 eigendom van
GHS Elfrink banketbakker en kok In 1921
werd de zaak overgenomen door de Amsterdammer
W Gemke die al eigenaar was van nr 4 en
5 Hij liet het geheel verbouwen Naast de bakkerswinkel
kwam er nu ook een lunchroom Deze
situatie duurde tot 1958 toen Antony Kamphuis
telg uit een bekende Zwolse horecafamilie het
pand overnam verbouwde tot cafrestaurant en
de naam Oase gaf Wellicht dat het in de oase te
rustig bleef Na drie jaar droeg hij het pand over
aan SJ Elzinga die het voortzette onder de naam
kippen en eierenrestaurant sic De Roerdomp
In 1978 werd het pand weer opgesplitst In nr 3
kwam bar De Faun in nr 4 caf de Singel en
nr 5 boven werd ingericht voor kamerverhuur
Onlangs vierde de Singel zijn veertigjarig bestaan
Nog steeds hangt er een gezellige sfeer in dit caf
De drankjes zijn er goed de tapas lekker en qua
muziek is het onder meer genieten van funk en
soul soms live
Op nr 3 kun je pizzas uit een hout gestookte
oven bestellen en afhalen Vandaar ook de naam
Fornos Zwolle Buon appetito
Wim Huijsmans
Collectie ZHT
Groot Wezenland 25 anno 2018 met links op nummer 4 caf de Singel en
rechts op nummer 3 Fornos Zwolle Foto Annt Bootsma
114 jrg 35 nr 3 zwols historisch tijdschrift
Suikerhistorie Wim Huijsmans 114
Vitragewinkels in Assendorp
Voorgoed gesloten winkels langs stille
straten in een Zwolse wijk
Kees Canters 116
Zwolle in de jaren zestig
Aflevering 16 Spandoeken voor
het stadhuis 1968
Jan van de Wetering 143
Flevoland ontworpen op
Zwolse tekentafels
Maarten F Otto 159
Boeken 165
Auteurs 169
Tijdens een etentje in Assendorp werd
Kees Canters zich bewust van de vele
voormalige winkelpanden in de wijk
door hem benoemd als vitragewinkels Aan de
pui is nog te zien dat het pand oorspronkelijk
een winkel is geweest maar de oorspronkelijke
etalages zijn afgesloten met vitrage omdat er nu
alleen nog wordt gewoond Dit verschijnsel prikkelde
de nieuwsgierigheid van Canters dusdanig
dat hij besloot de opkomst bloei en neergang
van het winkelbestand in Assendorp in kaart te
brengen
Jan van de Wetering is bij zijn beschrijving
van Zwolle in de jaren zestig van de vorige eeuw
aangeland bij het jaar 1968 Een tumultueus jaar
vanwege de protesten tegen de oorlog in Vietnam
de Praagse Lente die zo bruut werd beindigd de
studentenprotesten in Parijs en de moorden op
Martin Luther King en Robert F Kennedy in de
Verenigde Staten In Zwolle was het wat dat betreft
heel erg rustig al gingen tweeduizend scholieren
wel de straat op om te protesteren tegen de inval
van Rusland in TsjechoSlowakije Maar toen
daarbij ook een spandoek tegen de oorlog in Vietnam
werd ontrold greep de politie in
Maarten F Otto heeft een biografie geschreven
over het leven en met name het werk van zijn
vader Will Otto 19192008 die van 1963 tot
1976 directeur was van de Rijksdienst voor de
IJsselmeerpolders waarvan het hoofdkantoor in
Zwolle Flevogebouw stond Als directeur heeft
Otto een belangrijke invloed gehad op de ontwikkeling
van Flevoland en met name Lelystad
Tenslotte uw aandacht voor de rubriek boeken
waar de recent verschenen biografie van
Thorbecke en het nieuwe boek over Assendorp
besproken worden De redactie wenst u weer veel
leesplezier
Cover Vitragewinkels aan de Van Karnebeekstraat
Detail meerkleurenhoutdruk zie ook p 141
Kees Canters 2016
Redactioneel Inhoud
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 3 115
116 jrg 35 nr 3 zwols historisch tijdschrift
Vitragewinkels in Assendorp
Voorgoed gesloten winkels langs stille straten
in een Zwolse wijk
Kees Canters Een tijdje geleden zat ik samen met anderen te eten bij een restaurant in Assendorp op een kruising van
straten We zaten buiten het was een heerlijke zomeravond en ik keek wat om me heen Opeens constateerde
ik dat er op de drie andere hoeken van de kruising een winkelwoning stond weliswaar allemaal niet meer
als winkel in gebruik maar wel onmiskenbaar als winkel gebouwd Wat me ook opviel was dat om inkijk
te voorkomen en wellicht ook bedoeld als zonnewering de oorspronkelijke etalages waren afgesloten met
vitrages Het waren vitragewinkels geworden dat wil zeggen panden die oorspronkelijk als winkels waren
bedoeld met de pui nog min of meer in takt en met direct achter de ramen hangende vitrages of jaloezien1
Nieuwsgierig geworden besloot ik vervolgens om te proberen de opkomst de bloei en de neergang van het
winkelbestand in Assendorp in kaart te brengen
De eeuw van de winkel
De twintigste eeuw kan worden beschouwd als
de eeuw van de winkel het toen in gebruik zijnde
intermediair tussen producent en consument
voor het verhandelen en doorgeven van meestal
betrekkelijk kleine artikelen artikelen die je in een
tas kunt meenemen
Van de vijftiende tot de achttiende eeuw
speelde detailverkoop aan de straat zich af voor de
pui van een woonhuis meestal onder een afdak
met naar voren neerklappende vensterluiken die
als toonbank fungeerden2 In de eerste helft van
de negentiende eeuw kwamen er etalagekasten in
zwang om de aangeboden artikelen aan potentile
kopers te tonen buiten het gevelvlak uitstekende
vitrinevormige etalages met kleine ruiten3
Na deze rechthoekige etalagekasten moet
er rond 1870 een voorkeur zijn ontstaan voor
winkelpuien bestaande uit een houten raamwerk
met drie of vier pilasters De meest voorkomende
puien waren driedelig bestaande uit twee etalagevensters
met daartussen een deur of deurnis
maar er kwamen ook twee of vierdelige puien
met segmentbogen rondbogen ezelsrugbogen en
vlakke bogen met afgeronde bovenhoeken voor
De pilasters waren in het begin vlak later meestal
voorzien van verticale verdiepte panelen met
decoratieve vullingen waarvan de elementen ook
te vinden zijn in kapitelen bogen en kroonlijst
Verkoop op straat de
vensterluiken werden
omhoog en naar voren
geklapt waardoor er
licht kon toetreden in
de winkel en er tegelijkertijd
ruimte ontstond
droog om de
koopwaar uit te stallen
Detail Stadhuis van
Amsterdam P Saenredam
1657 Rijksmuseum
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 3 117
Vooral rond 188090 ontstond er een voorkeur
voor halfzuiltjes en vrijstaande zuiltjes van hout
of gietijzer in vorm en versiering verwant aan
de sedert 186070 gebruikelijke modellen van
lantaarnpalen4 In het onderstaande zal ik aan de
hand van voorbeelden uit Assendorp vooral op dit
type winkelpui wat dieper ingaan Maar eerst nog
wat achtergronden van het winkelwezen in het
algemeen en een verkenning van het winkelbestand
in Assendorp in de laatste honderd jaar
Achtergronden
Tot ver in de negentiende eeuw was er veelal f
sprake van productie voor eigen gebruik f
er was een veel directer contact tussen producent
veelal in werkplaatsen en consument die bij wijze
van spreken om de hoek woonde Door de industrialisatie
werd het mogelijk om bijvoorbeeld
kruidenierswaren in kleine verpakking te leveren
hetgeen de detailhandel in die artikelen inclusief
de aanvoer met paard en wagen of per automobiel
in hoge mate zal hebben gestimuleerd Hierdoor
kwam er een scheiding tot stand tussen het
productiegebied en het consumptiegebied Waar
die gebieden voorheen samenvielen binnen een
regio vielen ze nu uiteen en werd het mogelijk om
producten wezenlijk goedkoper aan te bieden Dit
betekende de opkomst van het winkelwezen in het
begin van de twintigste eeuw
Parallel hieraan verliep de opkomst van de
grote producenten in de voedingsindustrie zoals
CSM suiker en stroop Zwanenberg vleeswaren
Van den Bergh en Jurgens beide margarine later
gefuseerd en vervolgens opgegaan in Unilever
Niemeyer tabak en koffie en Van Nelle tabak
koffie en thee Om zo voordelig mogelijk in te
kopen ontstonden er omstreeks 1900 coperaties
Ook in Assendorp zoals de Coperatieve Broodbakkerij
en Verbruikersvereeniging Vooruit
1904 aan het Assendorperplein of de Nieuwe
Coperatieve Zwolsche Winkelvereeniging 1903
aan de Assendorperstraat 6470 waar nu de Action
zit De onderlinge concurrentie tussen landelijke
coperaties zoals Enkab Centra VG en ViVo5
leverde natuurlijk ook weer hier en daar een extra
kruidenierswinkel op in Assendorp kwamen er op
deze wijze een Centrawinkel en een ViVowinkel
Voorbeeld van winkelpui
met etalagekast
1927 in Leiden Fotograaf
onbekend collectie
Rijksdienst voor
het Cultureel Erfgoed
objectnr 8874
Bouwtekening van de
hand van GG Post
uit 1904 van Assendorperplein
19 de
bakkerswinkel r en de
ingang van de stalling
voor de broodkarren
van de Coperatieve
Broodbakkerij en Verbruikersvereeniging
Vooruit Collectie
HCO
118 jrg 35 nr 3 zwols historisch tijdschrift
En er ontstonden winkelketens met een
fijnmazig netwerk van verzorgde en uniform
ingerichte kruidenierswinkels verspreid over
het hele land Deze ketens kwamen voort uit wat
veelal oorspronkelijk was begonnen als een enkele
winkel zoals de familiebedrijven Simon de Wit
Albert Heijn P de Gruyter Albino en De Spar
waarvan de laatste drie ook in Assendorp een vestiging
hadden Na de Tweede Wereldoorlog probeerden
de coperaties ook tegengas te geven aan
deze grootgrutters De meeste familiebedrijven en
coperaties bleken op den duur niet opgewassen
tegen de supermarkten die in de jaren zestig en
zeventig de voedingsmiddelenmarkt veroverden
Het zich snel ontwikkelende winkelwezen in
het begin van de eeuw bracht met zich mee dat
veel artikelen nu op andere wijze dan voorheen
werden aangeboden namelijk in standaardverpakking
waardoor de winkelier niets meer aan een
product hoefde toe te voegen maar dat ook niet
kon en de winstmarges afnamen
Een totaal andere maar zeker kwantitatief
gezien belangrijke factor die bijdroeg aan de
opkomst van nieuwe winkels was de verzuiling
Elke zuil kreeg op den duur zijn eigen kruidenier
groenteboer slager melkboer en bakker waardoor
in bepaalde branches het aantal winkels sterk
toenam Om een indruk te geven van het aantal
zuilen destijds in Nederland kunnen de volgende
categorien worden onderscheiden 1 christelijk
1a roomskatholiek 1b protestant 1b1
hervormd 1b2 gereformeerd 2 openbaar 2a
liberaal 2b socialistisch Als er daardoor binnen
een bepaalde branche steeds meer winkels kwamen
werd de spoeling steeds dunner en viel er op
den duur met een winkel geen inkomen meer te
verdienen
Hoe deze verzuiling in de praktijk uitpakte
vertelde mevrouw Balkestein mij mevrouw
Balkestein is de dochter van de bloemist die in
de jaren dertig gevestigd was op de hoek van de
GroenestraatCoetsstraat Toentertijd was Siebelt
Sigaren aan de Molenweg 53 een katholieke middenstander
dat gaf houvast Deze Siebelt maakte
reclame door briefjes in de brievenbus te deponeren
met daarop de aanmaning dat katholieken
hun rokertje vanzelfsprekend bij katholieke sigarenboeren
kochten Deze wijze van reclamemaken
werd echter niet op prijsgesteld in Assendorp
en er ontstond zowaar een kleine rel Overigens
rookte vader Balkestein geen sigaren van Siebelt
maar van Helderman Van Ittersumstraat 62
In de tweede helft van de vorige eeuw deed zich
een bijna omgekeerde ontwikkeling voor ten
opzichte van die van de eerste helft van de eeuw
De opkomst van het verschijnsel warenhuis aan
het begin van de twintigste eeuw en vervolgens
van de supermarkt in de naoorlogse periode zette
de kleine winkels zwaar onder druk Voor de
eerste super in Assendorp de PickPack aan de
Assendorperstraat 31 werd in 1959 een geheel
nieuw pand opgetrokken De komst van de zelfbedieningszaak
baarde opzien ook al betrof het
naar huidige begrippen gemeten slechts een kleine
supermarkt De kleine winkels waren kleinschalig
opererende eenmansbedrijfjes geweest die het op
den duur niet konden volhouden Tegenwoordig
gaat het naast de klassieke middenstandswinkels
die er in Assendorp ook nu nog veel zijn veelal
om vestigingen van grootschalig opererende
supermarkten franchisehouders van winkelketens
of winkeliers die vooral via internet verkopen
De winkel van Fruitema
hoek Molenwegvan
Ittersumstraat
werd in 1935 verbouwd
tot een Albinowinkel
naar een voor die tijd
zeer modern ontwerp
tot op de huidige dag
is de toen gemaakte
opvallende winkelpui
vrijwel onaangetast in
stand gebleven
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 3 119
Daarnaast zijn tegenwoordig veel winkels als
je die tenminste nog winkels in de traditionele zin
des woords wilt noemen ook totaal anders opgezet
het gaat om funshoppen en de klant moet
worden gelokt met toeters en bellen en met gadgets
maar ook met oude spullen in allerlei soorten
en maten die in leuke winkeltjes te koop worden
aangeboden
Je zou zelfs kunnen spreken van een winkelbeleving
als je een fles wijn gaat kopen bij de
winkel van Mondovino in de Assendorperstraat
hetzelfde geldt voor de felgekleurde winkel in
feestartikelen van Meinesz en Bennesz In de
kelder onder de winkel zit zelfs het Sinterklaasmuseum
de winkel wordt hiermee haast zelf een
museum Voor Waanders In de Broeren in de binnenstad
geldt min of meer hetzelfde de winkel is
een toeristische attractie geworden met een horecagelegenheid
in het koor van de voormalige kerk
Voor sommige speciaalzaken zoals een lijstenmaker
en een dierenspeciaalzaak is er een
markt gebleven of zelfs een nieuwe ontstaan
beauty en massagesalons of fitness en sportscholen
Deze markt strekt zich verder uit dan
vroeger toen het ging om een paar woonblokken
of een iets groter gebied maar dan toch een
beperkt deel van de wijk Zeker in het geval van
kruidenier slager bakker melkboer en groenteboer
die elk voor zich voorzagen in een deel van
de primaire levensbehoeften en met elkaar er voor
zorgden dat men voor de dagelijkse boodschappen
de wijk niet uit hoefde
Het ging bij die vroegere winkeltjes dus vooral om
de eerste dagelijkse levensbehoeften Maar ook
om secundaire behoeften inclusief reparatie en
zelfmaak zoals kledingmaker manufacturen
textiel schoenenmaker en fietsenmaker
Tegenwoordig gaat het veel meer om luxeartikelen
elektronica comfort en fastfood van allerlei
herkomst en in alle maten kleuren en gradaties
In de plaats van een complex van kleinschalig
opererende winkelstraten gaat het nu om de
koopgoot en een shopping mall waarbij ook de
De zelfbedieningszaak
Pickpack aan
de Assendorperstraat
31 in de jaren zeventig
Het was de eerste
supermarkt in de wijk
PickPack een welgekozen
naam enigszins
Amerikaans klinkend
in die tijd zeker een
aanbeveling werd in
1959 in opdracht van
ondernemer PF Francken
gerealiseerd naar
een ontwerp van de
Assendorpse architecten
Gebr Boxman Veel
oudere Assendorpers
kunnen zich de winkel
nog herinneren de
winkel heeft indruk
gemaakt Foto J de
Koning collectie HCO
120 jrg 35 nr 3 zwols historisch tijdschrift
functie en betekenis van kopen totaal veranderd
is kopen is vooral kijken geworden inclusief flaneren
het is nu vermaak en daarmee een serieuze
vorm van vrijetijdsbesteding Aansluitend op deze
meer luxe beleving van winkels en winkelstraten
zijn er ook winkels en bedrijfjes in de sector zorg
bijgekomen zowel paramedische zorg en thuiszorg
als zorg voor het uiterlijk De laatste categorie
ook weer in alle soorten en maten pedicures nailstudios
de meest uiteenlopende therapievormen
fitness en massagesalons
Naast de verandering van de aard van het
winkelwezen schaalvergroting warenhuizen
winkelketens gespecialiseerde winkels maar
ook door de ontzuiling speelde bij het verdwijnen
van veel van die betrekkelijk kortlevende
winkeltjes ook een rol dat er van regeringswege
een rem op het houden van een winkel gezet
werd om de middenstanders tegen zichzelf te
beschermen Er moest een minimale jaaromzet
worden gehaald en als dat een paar jaar niet
gebeurde werd de zaak gesloten Daarbij speelde
natuurlijk ook een rol dat de regering zich in de
naoorlogse periode dergelijke maatregelen kon
veroorloven er was immers voldoende werkgelegenheid
voor handen Dit in tegenstelling tot de
jaren dertig de crisistijd toen de winkeltjes als
paddenstoelen uit de grond schoten men leed
armoe en wilde zo niet moest iets bedenken om
een inkomen te hebben6 Waarschijnlijk speelde
hierbij ook een rol dat nieuwe middenstandsvergunningen
na het tot stand komen van de
WRO Wet op de Ruimtelijke Ordening 1965
alleen werden uitgegeven voor locaties waar een
winkelbestemming op lag In Assendorp zijn dat
tegenwoordig de Assendorperstraat en de Van
Karnebeekstraat
Toch kunnen veel oudere bewoners van
Assendorp zich nog goed herinneren dat de kleine
winkeltjes volop in bedrijf waren en deze formule
het tot ver in de twintigste eeuw heeft volgehouden
Hiervan getuigen op veel plaatsen de nog
betrekkelijk ongeschonden puien Nu aan het
begin van de eenentwintigste eeuw worden we
dagelijks geconfronteerd met nieuwe mogelijkheden
om via internet aan artikelen te komen Het
fenomeen winkel dat in het midden van de vorige
eeuw zijn hoogtepunt beleefde is daarmee een
typisch twintigsteeeuws verschijnsel
Assendorp als casus
De bovenstaand in algemene termen geschetste
ontwikkeling van de eeuw van de winkel kan
meer in detail gellustreerd worden aan de hand
van hetgeen er op dit gebied gebeurde in Assendorp
een oude arbeiderswijk gelegen net buiten
de omgrachte binnenstad van Zwolle Enerzijds
omdat er metterdaad veel dynamiek was waarbij
met name het winkelbestand steeds weer veranderde
Anderzijds omdat er tot op de huidige dag
relatief veel winkelpuien redelijk gaaf in tact zijn
gebleven waardoor men nog een fysieke indruk
kan krijgen van hoe het is geweest Daarbij moet
men zich ook realiseren dat de stadsvernieuwing
in de jaren 19701980 die ook in Assendorp om
zich heen greep vroegtijdig gestopt kon worden
waardoor niet heel OudAssendorp vervangen
werd door nieuwbouw
Onderstaand ga ik nader in op de ruimtelijke
verdeling in de tijd van al deze winkels Daarnaast
vertel ik wat over de in de loop der tijd vertegenwoordigde
branches en de aantallen winkels per
branche Tenslotte ga ik in op de bij de vormgeving
van de winkelpuien toegepaste bouwstijlen
Om het overzichtelijk te houden concentreer ik de
De hoek Groot Wezenland
en Assendorperstraat
Komend van
het centrum was dit tot
het eind van de jaren
vijftig voor de aanleg
van de Luttenbergstraat
en de sloop van de
op dat trac liggende
huisjes de entree van
de Assendorperstraat
Foto Keuzekamp collectie
HCO
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 3 121
aandacht op drie momenten in de tijd de situatie
rond 1900 rond 1950 en rond 2000
Ik ga niet in op de inrichting van de winkels
en ook niet op de wijze van gebruik met bij
voorbeeld een magazijn en wat dies meer zij
Aangezien ik niet ben opgegroeid in Assendorp
kan ik uit eigen herinnering niets vertellen over
de winkeliers zelf en hun gezinnen uit deze wijk
Bovendien hebben anderen dat voor mij al gedaan
en dan denk ik vooral aan Dick en Coleta Hogenkamp
die een drietal interessante humoristische
en gedetailleerde boekjes schreven over de Assendorper
middenstand
Niet elke winkel is een winkel
Als je in de oude adresboeken van Zwolle kijkt
en ziet wat daar allemaal wel en niet als winkel
geboekstaafd staat blijkt dat een overzicht lastig
te verkrijgen is Wat is bij voorbeeld de overeenkomst
tussen een groot bankgebouw zoals op de
hoek van de Van Nagellstraat en de Van Roijensingel
en een kleine winkel in een huiskamer zoals
in de buurt van de kruising Assendorperstraat
Molenweg Gaat het in beide gevallen om een
winkel
Bij het wel of juist niet beschouwen van een
winkel als een winkel heb ik daarom als uitgangspunt
genomen dat er door een particuliere
koper direct iets fysieks en concreets kan worden
meegenomen bovendien moet er sprake zijn van
een fysiek aanwezig en duidelijk zichtbaar en als
zodanig ook herkenbaar verkooppand Dit leidde
er toe dat ik bij voorbeeld wel de volgende typen
winkel heb meegenomen in mijn onderzoek
kleine vestigingen van makelaartaxateur en
verzekering viskramen wasserijen stomerijen
restaurants reclamebureaus autorijscholen
kopieerinrichtingen garages autobedrijven
autoonderdelen uitlaten accus ziekenvervoer
Zon winkel van binnenuit
Om toch iets van de sfeer die er toen in zon winkel heerste te kunnen proeven moge het volgende citaat
uit het Openingswoord van toenmalig wethouder Jaap Hagedoorn bij Gedane Zaken 2004 dienen
over de woning van familie van hem
Die woning bevond zich boven het Assendorper Warenhuis van de familie Westrik want mijn
oom was de jongste zoon Henk uit dat gezin De toegang naar de bovenwoning voerde in mijn herinnering
door de winkel waar het vol stond met kopjes en schotels huishoudelijk gerei en speelgoed Voor
een kind spannend vanwege dat speelgoed en ook angstig vanwege het serviesgoed Zon typisch
voorbeeld van wat we een Winkel van Sinkel zouden noemen alles was er te koop behalve misschien
hoeden en petten en dameskorsetten
Zo maar een voorbeeld van n van die vele Assendorper winkels Zij bepalen mede het karakter
van de wijk niet alleen de vele hoekwinkeltjes die de straat een bijzonder aanzien geven maar ook
de architectonische hoogstandjes zoals het pand van Jamin en dat van vroeger slager Groenenberg
Inmiddels is het merendeel van de kleine winkeltjes verdwenen en zijn er veel tot woningen omgebouwd
Een sfeerbeeld van de
Assendorperstraat
omstreeks 1960 het is
nog redelijk rustig en
er is nog ruimte men
fietst en vooral men
wandelt Links op de
hoek de zaak van Steen
manufacturen lingerie
kousenreparatie en
rechts ter hoogte van de
op de stoep geparkeerde
auto ook toen al met
de stoere winkelpui de
schoenwinkel van Bouma
tegenwoordig zit
hier schoenmakerij Potjes
Collectie auteur
122 jrg 35 nr 3 zwols historisch tijdschrift
fitness en sportscholen radiateurenreparatie
muziekinstrumentenmakers apotheken en smid
of smederij
De volgende typen heb ik niet in mijn onderzoek
betrokken kleine kerkjes in winkelachtige
panden de grotere kerken zijn sowieso geen
winkel administratiekantoren accountants
incassobedrijven grote vestigingen van makelaardijen
bank taxateur verzekering kantoren aan
huis al of niet met werkplaats waar geen sprake
is van de verkoop van losse artikelen of sprake is
van een woonadres zoals van een timmerbedrijf
aannemer kleermaker elektrisch installatiebureau
schilder behanger loodgieter fotograaf
bodedienst bezorgdienst transport beurtvaartsleepdienst
zorgverlenende eenmansbedrijfjes
fysiotherapie manicure logoakoupediste
magnetiseur fabrieken en fabriekjes confectie
ateliers groothandels grossierderijen architecten
grote opslagplaatsen van brandstof met
een kantoor veelal liggend aan het spoor langs
de Deventerstraatweg7 kiosken klaarblijkelijke
woonadressen alias kantoortjes werkplaatsen
van beroepsgroepen als schilders melk en groenteventers
en schoorsteenvegers
Naast dat uit deze opsommingen blijkt dat een
heldere en strikte verdeling in winkel en geen
winkel haast onmogelijk is en altijd een meer of
minder willekeurig karakter zal dragen komt
natuurlijk ook de grote variatie naar voren in het
aanbod van winkels en soortgelijke commercile
huizen in Assendorp in heden en verleden
Winkels in Assendorp wanneer en waar
Het onderzoeksgebied bestrijkt in principe alle
hoeken en gaten van Assendorp waar zich een
winkel bevindt of ooit heeft bevonden In de praktijk
komt dit neer op een paar straten met hun
directe omgeving een aantal clusters van enkele
dicht bij elkaar gelegen winkels of min of meer
op zichzelf staande winkels Die straten zijn de
Assendorperstraat Van Karnebeekstraat Molenweg
Van der Laenstraat Van Ittersumstraat en
Groeneweg Het betreft dus vooral de wijkdelen
OudAssendorp en NieuwAssendorp
Uit een door mij uitgevoerde analyse van
vooral de adresboeken van Zwolle uit de twintigste
eeuw en van het archief Bouw en Woningtoezicht
19001950 blijkt dat er in die hele eeuw
zon 500 winkels hebben bestaan de een wat
Het Assendorps Warenhuis
van Westrik op
de hoek Van Ittersumstraat
Enkstraat
omstreeks 1930 Later
zat in dit pand slagerij
Vos en nog weer later de
zuivel en kruidenierswinkel
van Gelderblom
tegenwoordig is het het
kerkgebouw van de
VrijKatholieke Kerk
Iets verderop de slagerij
van Cieraad die de pui
grondig verbouwde
Particuliere collectie
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 3 123
langer dan de ander en ook meerdere tot op de
huidige dag8 Omstreeks 1900 waren er circa 100
winkels in Assendorp omstreeks 1950 circa 400
en omstreeks 2000 circa 200 Als je weet dat er
omstreeks 1900 circa 5500 mensen in Assendorp
woonden omstreeks 1950 15000 en omstreeks
2000 11000910 betekent dat 1 winkel per 55
inwoners in 1900 1 per 375 in 1950 en weer 1 per
55 in 20009 Het gaat wat dit betreft dus niet om
echt grote veranderingen11 Maar als je kijkt naar
het gebied waarbinnen die winkels zich hoofdzakelijk
bevinden dan zie je dat vooral in het hart
van de wijk de dichtheid tot omstreeks 1940 sterk
toenam en daarna weer sterk afnam
De 500 gevonden winkels zijn als volgt over de
belangrijkste winkelstraten verdeeld Assendorperstraat
143 29 procent Van Karnebeekstraat
51 105 procent Molenweg 62 125 procent
dus in deze drie straten tezamen ongeveer de helft
van alle ooit aanwezige winkels Van Ittersumstraat
42 85 procent Groot Wezenland 29
6 procent Van der Laenstraat 23 5 procent
Rest 142 285 procent Overigens om de voor
de hand liggende reden een half achterland
zijn er nauwelijks winkels aan de buitenzijde van
Assendorp op een enkele uitzondering na zoals
Deventerstraatweg 55
Omstreeks 1900 de circa 100 winkels van rond
1900 in Assendorp liggen vooral en min of meer
regelmatig verspreid langs de Assendorperstraat
tot aan de Molenweg en langs de toenmalige
Ruimtelijke verdeling
van winkels over
Assendorp omstreeks
1900 Assendorp was
toen nog veel kleiner en
omvatte alleen Oud
Assendorp het gebied
tussen de Assendorperstraat
en de Deventerstraat
de huidige
Van Karnebeekstraat
en directe omgeving
124 jrg 35 nr 3 zwols historisch tijdschrift
Deventerstraat de huidige Van Karnebeekstraat
Langs de Molenweg vanaf de Van der Laenstraat
tot aan de Assendorperstraat de Groeneweg en
de Van Ittersumstraat liggen er ook nog wat De
overige winkels liggen hoofdzakelijk in het gebied
dat door deze winkelstraten wordt omsloten Het
gaat om een relatief klein gebied waar de meeste
winkels bij wijze van spreken tegen elkaar aan
leunen
De beide belangrijkste winkelstraten verschillen
sterk van elkaar De Deventerstraat de
oorspronkelijke uitvalsweg voor Zwolle naar het
zuiden was al sinds eeuwen een straat waar veel
bedrijvigheid heerste Naast cafs en andere etablissementen
lagen er langs deze straat van oudsher
ook altijd veel werkplaatsen bij voorbeeld een
wagenmakerij een touwslagerij en een smederij
maar ook zelfslachtende slagers en sigarenmagazijnen
Kortom vooral specialisatie in materieel
in verwerking van vlees waarschijnlijk direct
afkomstig uit de regio en in genotsartikelen
De Assendorperstraat was oorspronkelijk
een achterweggetje om direct de boerderijen te
kunnen bereiken die verstrooid langs de Assendorperdijk
lagen Deze landweg liep langs en over
een enk een dekzandrug in het landschap waar
akkerbouw plaatsvond Na de komst van de Centrale
Werkplaats van de Staatsspoorwegen in 1869
breidde Assendorp zich in de loop van een aantal
decennia snel uit Een en ander leidde er toe dat
er zich ook een middenstand vestigde vooral
van winkeliers en met name langs de Assendorperstraat
Zoals de omstreeks 1900 doorgevoerde
naamsverandering al aangeeft werd dat de hoofdof
dorpsstraat van Assendorp waarbij eerst nog
een onderscheid was tussen de eigenlijke Assendorperstraat
vanaf de stad tot aan de Enkstraat
en aansluitend de Verlengde Assendorperstraat
De transitie van landelijke gemeenschap naar
arbeiderswijk raakte omstreeks 1900 voltooid
Omstreeks 1950 terwijl Assendorp inmiddels
zijn definitieve grootte qua oppervlak heeft
bereikt is de ligging van de in bedrijf zijnde
winkels in 1950 sterk veranderd ten opzichte van
1900 Een groot deel van de circa 400 nu aanwezige
winkels een verviervoudiging in vijftig jaar
ligt langs de Assendorperstraat met een groot
aantal nieuwe winkels in het toen nog vrij nieuwe
tweede deel van de straat en de Van Karnebeekstraat
op veel plaatsen zelfs lepeltjelepeltje
Beide straten zijn nog steeds de belangrijkste
winkelstraten in Assendorp met veel nieuwe winkeladressen
Ook langs de Molenweg Groeneweg
Van der Laenstraat en Van Ittersumstraat zijn er
veel winkels bijgekomen En niet alleen in het
door de genoemde straat omsloten gebied maar
ook daarbuiten liggen heel wat solitaire winkels
of winkels in kleine clusters zoals in de buurt van
de Tuinstraat en Venestraat en in de omgeving van
de Hortensiastraat en Gladiolenstraat
De belangrijkste reden voor deze toename is
vooral gelegen in de crisis van de jaren dertig een
wereldwijd traumatische ervaring met name voor
de arbeidersklasse zeker in Assendorp waar de
inkrimping en tenslotte opheffing van de Centrale
Werkplaats een groot en direct voelbaar verlies
aan arbeidsplaatsen tot gevolg had De hoge
werkeloosheid in combinatie met de karige werkloosheidsvoorzieningen
bracht met zich mee dat
veel bewoners een alternatief inkomen trachtten
te verwerven zoals door het exploiteren van een
winkeltje Vanuit de heringerichte huiskamers
werden artikelen verkocht met een meestal uiterst
kleine winstmarge
Het starten van een eigen winkeltje werd nog
eens in de hand gewerkt door de toen tot volle
bloei komende verzuiling waardoor er ogenschijnlijk
voor elke branche een veelvoud aan
winkels nodig was Gevolg was natuurlijk wel dat
daardoor de spoeling met eenzelfde veelvoud verkleinde
Het ging waarschijnlijk vaak om een proberen
tegen beter weten in omdat er toch niets
anders te doen was een niet geheel onmogelijke
maar wel nadrukkelijk tijdelijke oplossing op weg
naar andere en hopelijk betere tijden
Omstreeks 2000 nu is het beeld opnieuw sterk
veranderd en in zekere zin teruggedraaid naar
de situatie zoals die aan het begin van de eeuw
bestond De 200 aanwezige winkels meer dan
een halvering ten opzichte van 1950 liggen
weer vooral langs de Assendorperstraat terwijl
ook langs het eerste gedeelte van de Van Karnezwols
historisch tijdschrift jrg 35 nr 3 125
beekstraat nog een duidelijke concentratie van
winkels aanwezig is De overige nog bestaande
winkels zijn naar het lijkt wat willekeurig over de
wijk uitgestrooid Voor het merendeel hiervan
geldt overigens dat ze al in de loop van de jaren
negentig verdwenen zijn Dit betekent dat de werkelijkheid
van dit moment het jaar 2018 een nog
nadrukkelijker beeld geeft van de concentratie die
in de tweede helft van de twintigste eeuw plaatsvond
Vrijwel alle winkels langs de Molenweg en
de Groeneweg en in de directe omgeving van de
Hertenstraat zijn nu opgeheven
Oorspronkelijk waren de Assendorperstraat
en Molenweg gelijkwaardig twee ontsluitingswegen
van de enk De Molenweg werd op den
duur minder belangrijk en bleef smal met later
duidelijk veel minder winkels Overigens met
relatief veel winkels op de hoeken met zijstraten
waarbij nauwelijks meer uitbreiding of modernisering
plaatsvond Langs de Molenweg hielden
de uitbaters van winkels er mee op de straat
verstilde en de winkelpanden werden van binnen
geschikt gemaakt voor bewoning de buitenkant
bleef gelijk en in de oorspronkelijke etalages
werd vitrage opgehangen Er ontstonden vitragewinkels
In de Assendorperstraat daarentegen is
vooral de modernisering steeds doorgegaan
Ruimtelijke verdeling
van winkels over
Assendorp omstreeks
1950 de strook aan de
noordkant van Assendorp
is nog in ontwikkeling
net als een deel
van de Pierik
126 jrg 35 nr 3 zwols historisch tijdschrift
Hierdoor zijn veel oorspronkelijke winkelpuien
verdwenen met gelukkig in ieder geval als
uitzondering enkele fraaie exemplaren zoals
het overbekende Jugendstilpand Assendorperstraat
78 een van de bouwkundige sieraden
in Assendorp Inmiddels zijn er zelfs weer vitragewinkels
heropend al of niet op min of meer
uitgestorven plekken zoals Asian Massage
Assendorperstraat 18 Traditionele Thaise
Massage Van Karnebeekstraat 56 Sushipoint
Assendorperstraat 10 Emres Herenkapsalon
Assendorperstraat 157 en fietsenmaker Gevorgian
een Georgische of Russische achternaam
Assendorperstraat 150
Naast dat de nieuw vertegenwoordigde branches
tekenend lijken te zijn voor het huidige tijdsbestek
van grote welvaart is het ook opvallend dat
het merendeel van de uitbaters een nietNederlandse
herkomst heeft en ten dele zelfs een niet
Europese De betreffende uitbaters lijken op zoek
te zijn naar wat er in die nieuwe sectoren mogelijk
is als het gaat om ook voor de wat langere duur
een boterham te verdienen
Ruimtelijke verdeling
van winkels over Assendorp
omstreeks 2000
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 3 127
Molenweg 95 een voorbeeld
van een hoekwinkel
als vitragewinkel
Begin twintigste eeuw
zat er een schoenenwinkel
vanaf de jaren
dertig een slagerij en
aan het eind van de
vorige eeuw nog een
tijdje een verfwinkel
tot op de huidige dag
nog herkenbaar aan het
verweerde uithangbord
met daarop verf
De tabakswinkel van
Lenderink t Hoekje
Assendorperstraat
85 hoek Resedastraat
wordt in de jaren zeventig
grondig verbouwd
en flink uitgebreid De
oorspronkelijke gevel
van het hoekwinkeltje
is zorgvuldig gestut en
blijft behouden het
totale winkeloppervlak
wordt verviervoudigd
schaalvergroting op
kleine schaal Foto Ben
Kam
128 jrg 35 nr 3 zwols historisch tijdschrift
Winkels in Assendorp wat
Als we de samenstelling van het winkelbestand
in 1900 in 1950 en in 2000 met elkaar vergelijken
springt een aantal zaken in het oog Wat eerst en
vooral opvalt is dat er een sterke verschuiving is
opgetreden van winkels voor primaire kruidenier
slager bakker groenteboer en zuivel secundaire
schoenen en kleding en tertiaire levensbehoeften
luxeartikelen genotsartikelen zoals
drank tabak en juwelen naar winkels voor kanten
klaareten sport fitness makelaars eethuisjes
en zorgverleners Verder valt op dat die oorspronkelijk
secundaire behoeften voor een groot
deel bestonden uit herstelwerk schoenmakers
en de levering van materialen waarvan dan in
eigen beheer of uitbesteed een eindproduct moest
worden gemaakt textiel en manufacturen Deze
verschuivingen kunnen worden gellustreerd met
zogenoemde taartdiagrammen
Het beeld dat het taartdiagram van 1900 oplevert
is redelijk overzichtelijk circa 100 winkels
waaronder 11 bakkers en even zoveel slagers
inclusief varkensslager spekslager en poelier
vervolgens als goede tweede 7 kruideniers en 5
schoenmakers en dan een groep met 34 vertegenwoordigers
met onder meer cafs tabak manufacturen
en een smid annex fietsenhandel De acht
branches met n vertegenwoordiger omvatten
een bloemist fotograaf houthandel boek en
muziekhandel brandstofhandel mandenmaker
touwslagerij en een handel in gemailleerd goed
Wat er zich verbergt achter de 24 winkels waarvan
ik de branche niet heb kunnen achterhalen zal
waarschijnlijk het totaalbeeld niet sterk veranderen
sterke concentratie op de primaire levensbehoeften
overigens zonder groenten en fruit die
werden vaak aangeboden door venters12 gevolgd
door genotsmiddelen waaronder ook een caf
en onderhoud reparatie Een duidelijk beeld
functioneel en overzichtelijk
Uit het taartdiagram 1950 blijkt het beeld flink
veranderd te zijn Op dat moment leverden kruideniers
het grootste aandeel 52 winkels dat wil
zeggen n op de acht winkels was kruidenier13
Vervolgens is er flinke groep met elk 2025 vertegenwoordigers
die vooral in de andere primaire
levensbehoeften voorzien inclusief tabak waaronder
kapper schoenen tabak slager banket
bakker en groenteboer En dan een groep voor de
minder direct benodigde levensbehoeften zoals
bloemen boeken en juwelen met elk tussen 59
vertegenwoordigers Dan hebben we al 78 van de
winkels gehad en resteren er nog enkele tientallen
met hooguit vier tot drie maar voor het merendeel
slechts twee of n vertegenwoordigers waaronder
vier maal snoep en evenzoveel vis maar ook
twee dameshoedenateliers een naaimachine
De uitbundig met krullend
houtsnijwerk
marmer in verschillende
soorten en metselwerk
in sierbaksteen
uitgeruste hoekwinkel
Assendorperstraat 78
een fraai voorbeeld van
Jugendstil uit 190708
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 3 129
winkel een kousenreparatiebedrijf en zelfs een
touwslagerij
Omstreeks 2000 is het beeld totaal veranderd
er heeft naast schaalvergroting supermarkten
specialisatie plaatsgevonden Een mooie illustratie
daarvan vormen de vertegenwoordigers van landelijk
opererende gespecialiseerde winkelketens
met in Assendorp bij voorbeeld Trekpleister drogist
Mitra slijterij Cartridge Europe inktpatronen
en Primera gemaksartikelen
Kledingzaken vormen als meest voorkomende
branche bijna een tiende van het totaal De overige
vaak geheel nieuwe branches zijn hooguit met
drie winkels vaker met slechts met n winkel
vertegenwoordigd De vaak zeer kleine kruideniers
zijn vrijwel allemaal verdwenen er zijn twee
supermarkten Jumbo en Boni voor in de plaats
gekomen En ook vlees groente en brood worden
tegenwoordig vooral in de supermarkt aangeboden
Het komt er samenvattend op neer dat de
primaire levensbehoeften nu gekocht worden
in de super of in afhaalvorm in de secundaire
behoeften nog steeds wordt voorzien maar veel
minder via eigenmaak of reparatie de branche
voor tertiair of luxe niet sterk veranderd is en er
een vierde laag zorg en comfort is bijgekomen en
die inmiddels ook sterk vertegenwoordigd is
Ze hadden een winkel
Zoals ik aangaf hebben anderen al in ruime mate
aandacht gegeven aan de uitbaters van de winkels
in Assendorp Toch wil ik enkele meer algemeen
geldende aspecten rond al deze zzpers avant la lettre
noemen omdat die elders tot nog toe nauwelijks
werden behandeld
Tot zeker het einde van de jaren zestig was het
gebruikelijk dat als een vrouw trouwde zij dan
stopte moest stoppen met werken Bij de winkelmiddenstand
gebeurde echter vaak het omgekeerde
De vrouw begon juist n haar huwelijk te
werken te weten in de winkel en als gelijkwaardig
aan haar partner zij het vaak wel in totaal verschillende
rollen Op fotos van deze winkels is
regelmatig te zien dat juist mevrouw de eigenlijke
winkel dreef al dan niet met een of twee winkel
Overzicht van het aantal winkels per
branches in Assendorp omstreeks
2000
Overzicht van het aantal winkels per
branches in Assendorp omstreeks
1900
Overzicht van het aantal winkels per
branches in Assendorp omstreeks
1950
130 jrg 35 nr 3 zwols historisch tijdschrift
meisjes Vaak was ze daarbij gehuld in een keurig
gestreken wit winkelschort
Regelmatig staat ook het echtpaar pontificaal
op zon foto hetzij achter de toonbank en vr
keurig ingerichte schappen hetzij op de stoep
vr de winkel met als achtergrond een prachtig
ingerichte etalage Soms ging het hierbij om een
jubileum van de zaak of een gedenkwaardige
dag soms ook om iets anders bij voorbeeld wie
de mooiste etalage kon maken Het lijkt alsof die
echtparen zeggen Die winkel is van ons beiden
we doen het samen en we doen het goed Het zijn
klassieke beelden uit de jaren vijftig die iedereen
die die tijd bewust heeft meegemaakt zich wel kan
herinneren
Het was overigens niet zo vreemd dat de
vrouw vooral in de winkel werkte De echtgenoot
was vaak met de kar de wijk in om zijn waren uit
te venten zoals verse zuivel versgebakken brood
of aardappels en groenten De man was daarnaast
vaak ook bezig met de aan en afvoer van de winkelwaar
of met het verslepen van de koopwaar
vanuit het magazijn naar de winkel vooral de
zwaardere artikelen Kortom een voor de hand
liggende taakverdeling die in de praktijk handig
was en prima werkte Het echtpaar Koekkoek
ging wat die taakverdeling betreft nog een stapje
verder Zij lieten op de hoek van de Leliestraat en
de Molenweg een dubbele winkel bouwen zodat
ze allebei een eigen winkel hadden mevrouw
Koekkoek een drogisterij en de heer Koekkoek
een zuivelwinkel en dat alles succesvol en jaren
achtereen
De adresboeken van de gemeente Zwolle vertellen
in dit verband bezien nog een ander apart
verhaal Regelmatig is na verloop van jaren
waarin de winkel onder de naam van de echtgenoot
terug te vinden is sprake van een weduwe
die ineens op dat adres wordt genoemd en als
winkelierster aangeduid dat wil zeggen met de
voorletters van haar man maar wel met de meisjesnaam
toegevoegd Wed J Jansen geboren de
Vries De man de winkelbaas is dan overleden
en de vrouw zet de zaak voort Het komt zelfs
voor dat zij uiteindelijk naar een ander adres verhuist
en haar zoon de zaak voortzet de achternaam
wordt dan weer enkel maar heeft meestal
wel nieuwe initialen Welk leed zit er soms
verborgen achter dat formele veranderen van
namen en adressen
Leesbibliotheek
Een bijzonder en min of meer op zich zelfstaand verschijnsel is de opkomst
en ondergang van de particuliere leesbibliotheek Je kon bij zon instelling
voor een luttel bedrag een paar boeken lenen Vaak werd daarbij elke week
het geleende teruggebracht en een nieuwe stapel boeken voor het hele gezien
meegenomen Als we dit verschijnsel een beetje ruim in de tijd bezien waren
er omstreeks 1950 zes leesbibliotheken in Assendorp
Ludeking Assendorperstraat 250 in ieder geval 193373
Stoffer Assendorperstraat 4 195361
boekhuis Sassenpoort Molenweg 131 1933
Rakers later Jakma Assendorperstraat 110 1933
Voskuil Groot Wezenland 40 194050
Theo Smit Assendorperstraat 117 194053
Zie ook Aangaande Assendorp p 96 Gedane Zaken p 53
De voormalige leesbibliotheek inmiddels winkel geworden van Ludeking
aan de Assendorperstraat 250 in 1991 Mevrouw Ludeking werd toen
gefotografeerd ter gelegenheid van haar tachtigste verjaardag
Collectie Hogenkamp
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 3 131
Maar er is ook het prachtige voorbeeld geleverd
door mevrouw Van t Spijker dat je zon
winkel als vrouw ook helemaal alleen kunt runnen
zij dreef decennialang een kruideniersbakkerswinkel
aan de Molenweg 88 Haar grootvader
was in 1890 op dit adres met de winkel begonnen
Er kwamen dependances aan de Vispoortenplas
en op Assendorperstraat 232 Toch moesten deze
winkels op den duur sluiten waarbij mevrouw
Van t Spijker in 1974 de laatste was die haar winkeldeur
sloot
Nog een boeiend fenomeen is dat er voor
bepaalde familiewinkels zelfs decennialang
durende tijdreeksen gereconstrueerd kunnen
worden zoals bij Haverkort slagers tegenwoordig
Assendorperstraat 49 Kale juweliers Assendorperstraat
100 Krisman schoenverkopers
Assendorperstraat 120 en Reuvers sportartikelen
Assendorperstraat 126 allemaal al sinds
de jaren dertig neringdoend in Assendorp Het
was dan vaak zo dat er in de loop van de tijd met
de winkel door Assendorp werd gehopt Zo gaan
Reuvers schoenen later sportartikelen en Voerman
fotograaf beiden het hoekje om Reuvers
van de Molenweg 111 naar de Assendorperstraat
De feestelijke opening
van de kruidenierszaak
van Nijmeijer Molenweg
24 omstreeks
1950 met mevrouw
Nijmeijer l en drie
winkelmeisjes Collectie
Hogenkamp
Deze met verschillende
vleessoorten rijkbeladen
etalage droeg in
1951 bij aan de feestvreugde
van de toen
veertig jaar bestaande
slagerij van R ter
Moolen op Assendorperstraat
62 Collectie
Hogenkamp
132 jrg 35 nr 3 zwols historisch tijdschrift
126 en Voerman van Groot Wezenland 6 naar Van
Karnebeekstraat 7 En Krisman kwam ik tegen op
Van Ittersumstraat 87 Assendorperstraat 200 en
Assendorperstraat 120 het huidige adres
Net als bij de winkeliers vallen er ook bij de
architectenbureaus die betrokken waren bij de
vele nieuwbouw en verbouwprojecten familiedynastien
te onderscheiden zoals De Herder
Lankhorst Meijerink en Ruberg
Winkels in Assendorp hoe
Dat de vitragewinkels een onmiskenbaar onderdeel
vormen van het straatbeeld in Assendorp
staat buiten kijf op veel plaatsen zie je de grote
ramen al of niet afgedekt door meer of minder
verzorgde vitrages of jaloezien Wat opvalt als je
wat langer kijkt naar die voormalige winkelpuien
en ze met elkaar vergelijkt is dat er bepaalde
Het echtpaar Koekkoek liet in 1937 een dubbele zaak bouwen aan de Molenweg
242 een drogisterij en een zuivelwinkel De foto is gemaakt in de drogisterij het
territorium van mevrouw meneer die de zuivelwinkel dreef stond voor de gelegenheid
ook even achter de toonbank van zijn vrouw Collectie Hogenkamp
Meewerken
In die winkeltjes werkten naast vader en moeder doorgaans ook andere
gezinsleden mee Jan Wolkers heeft dit fraai beschreven Ik doel op zijn
navrante en tegelijkertijd ook humoristische verhaal over de teloorgang
van de winkel van zijn ouders Ze hadden in de jaren dertig in Oegstgeest
een kruidenierswinkel die als gevolg van de crisis steeds minder omzet
maakte met onder meer als gevolg dat er ook steeds minder kon worden
ingekocht het aanbod verschraalde Bij het niet voorradig zijn van een artikel
werden Jan of zijn oudere broer dan naar de concurrent gestuurd om
daar snel het gewenste product te halen Ondertussen hielden zijn ouders
de klant aan de praat
Terug naar Oegstgeest 1965 p1156
Het vooroorlogse verpakkingspapier van Van
t Spijker met zorgvuldig ontworpen en wervende
boodschap Collectie Hogenkamp
De winkel van Voerman aan het Groot Wezenland 6
in de jaren dertig Particuliere collectie
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 3 133
typen vallen te onderscheiden Is daar misschien
systeem in aan te brengen en zijn er overeenkomsten
te vinden Ik onderscheid hiertoe drie
typen elk min of meer representatief voor de
verschillende meetmomenten het klassieke type
rond 1900 het interbellumtype en het woonkamerwinkeltje
rond 1950 en het diffuse type rond
2000
Ik ben hierbij niet alleen afgegaan op het
tegenwoordige uiterlijk van een oude of nog
bestaande winkel maar ik heb ook gelet op originele
bouwtekeningen in de archieven van de
gemeente Zwolle bouwtekeningen die meestal
een vergunningaanvraag voor nieuwbouw of verbouw
ondersteunen Het klassieke type zal hierbij
vanwege de interessante vorm relatief veel aandacht
krijgen Bij het systematisch doorwerken
van dit archief bleek dat de winkels in Assendorp
van eind negentiende eeuw tot midden vorige
eeuw veelal ontstaan zijn door de verbouwing van
een woonhuis hetgeen dan vaak een winkelwoning
opleverde op de begane grond de winkel met
daarachter de woonkamer en keuken en de slaapkamers
op de bovenverdieping of met daarboven
de gehele woning van het winkeliersgezin Er zijn
dus in die periode afgezien van bij voorbeeld de
grote hoge panden aan de Assendorperstraat veel
minder winkels of winkelwoningen in de vorm
van nieuwbouw ontstaan
Klassieke type winkelpui kleine tempeltjes
Het klassieke type kenmerkt zich door twee tegen
de muur geplakte vierkante namaakzuilen zogenoemde
pilasters naast de etalage en naast de
entree Omdat juist die pilasters zo beeldbepalend
zijn geef ik daar wat meer informatie over
De pilasters hebben namaak als ze zijn bij de
meeste winkelpuien geen dragende functie het
gaat om ornamenten Het basement draagt soms
een gestileerde versiering bij voorbeeld een
uitgehakt en herhaald bloemmotief En ook de
schacht is vaak bewerkt zoals met cannelures
aantal smalle verticale groeven vaak drie stuks
een zogenoemd triglief of is uitgevoerd in siermetselwerk
al of niet met geglazuurde baksteen
Florale motieven willen nog wel eens helpen
om de pui een deftige iets Jugendstilachtige uitstraling
te verlenen het zijn vaak mooie voorbeelden
van de bekende zweepslagmotieven van de
genoemde bouwstijl
De Assendorperstraat
omstreeks 1910 Er zijn
zeker al winkels zoals
rechts op de voorgrond
de Vleeschhal Volksbelang
van H Lenderink
op nummer 78 maar
de bomen en de midden
op de straat wandelende
man suggereren
toch vooral een rustige
groene woonstraat
Collectie Hogenkamp
Het klassieke type gellustreerd
aan de hand
van Assendorperstraat
52 Ogenschijnlijk een
vitragewinkel maar
nog steeds in bedrijf
tegenwoordig als
kapper ter weerszij
van etalage en entree
bevindt zich een pilaster
met basement
schacht en kapiteel
134 jrg 35 nr 3 zwols historisch tijdschrift
Bouwkundige details van de voormalige winkelpanden een bewerkt basement van een pilasters met een gestileerde drakenkop met
gespleten tong Assendorperplein 19 een paar verzorgde en daarmee sierlijke schachten van pilasters Van Ittersumstraat 85 en Assendorperstraat
78 enkele met Jugendstilmotieven opgesmukte schachten van pilasters Van Ittersumstraat 87 en Groeneweg 36 met in
het kapiteel zelfs een gestileerde boterham het betrof een bakkerswinkel en een paar voorbeelden van kapitelen Molenweg 50 Assendorperstraat
52 en 50 en Van Ittersumstraat 36 en tenslotte wat siermetselwerk Van Ittersumstraat 46
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 3 135
De vorm van de kapitelen is vrijwel altijd
gebaseerd op het kapiteel van de composiete
orde uit de Oudheid14 Later werd de detaillering
verwaarloosd en werd er een gestileerde basisvorm
gebruikt met bijvoorbeeld drie groefjes
op kapiteel of in de pilaster zelf Zon gestileerd
kapiteel heeft vaak een karakteristieke vorm een
iets naar voren hangende schoenendoosvorm die
naar onder toe uitbolt en dan weer met een haak
inspringt en hol en bol weer terug naar de gevelwand
De natuurstenen kapitelen en basementen met
vaak zeer verfijnde versieringen zoals die bij
sommige klassieke winkelpuien nog steeds zichtbaar
zijn konden worden verkregen bij steenhouwerijen
waarbij de keuze werd vergemakkelijkt
door modellenboeken Ze werden dan op bestelling
gemaakt niet meer met de hand maar met
behulp van een machine Een voorbeeld van zon
modellenboek heb ik helaas nog niet kunnen
vinden
Het is natuurlijk opmerkelijk dat zelfs de
kleinste middenstander zich zon pui permitteerde
De vraag is of dat wel altijd verstandig was
Het had namelijk tot gevolg dat de noodzakelijke
startinvestering nog groter werd terwijl toch een
betrekkelijk onzeker bestaan tegemoet getreden
werd Hoe dit ook zij het bouwen van een speciaal
ontworpen winkelpui met meer of minder subtiele
verwijzingen naar de tempels uit de Oudheid
droeg bij aan naamsbekendheid van de winkel
en leverde tevens een positieve bijdrage aan het
straatbeeld Dit fenomeen van het imiteren van
bouwstijlen is niet alleen een illustratie van het
afdalen op de maatschappelijke ladder van de
gewoonten in hogere kringen er is meer aan de
hand Ook toen al had materie in de vorm van de
in al die winkels aangeboden goederen een haast
goddelijke status Die goddelijke artikelen moesten
natuurlijk verkocht worden in tempelachtige
gebouwen Iets wat heden ten dage nog weer een
fase verder gekomen is namelijk in de vorm van
uitwassen van onze gerichtheid op materie
Boven de etalages hangend tussen de kapitelen
bevindt zich meestal een brede strook die vaak
werd gebruikt voor de naam van de uitbater en of
voor de brancheaanduiding zoals Sigarenmagazijn
Kruidenier of Brood fraai uitgevoerd met
handgeschilderde letters die op het betreffende
moment in de mode waren Dat de pilasters geen
dragende functie hebben is al opgemerkt maar
het is nog gekker de brede strook boven de etalage
rust niet p de kapitelen en dus ook niet op
de quasizuilen maar hangt er precies tussenin
De zorgvuldig behouden en ook goed onderhouden uitbundig gedecoreerde
bakkerswinkel van Moossdorff aan de Groeneweg 36 De muurreclame rechtsboven
is omstreeks 2005 op suggestie en met hulp van de Vrienden van Assendorp
op duurzame wijze gerestaureerd
136 jrg 35 nr 3 zwols historisch tijdschrift
De etalage wordt aan de onderkant afgesloten
met een gelede en schuin aflopende vensterbank
waaronder zich een plint of paneel bevindt dat
gestuukt is of met namaaktegels afgewerkt
Soms is dit paneel uitgevoerd in siermetselwerk
bestaande uit verschillend gekleurde bakstenen
van hetzelfde type De kleine gaten in de gevel op
maaiveldhoogte voor de ventilatie van kelder of
kruipruimte zijn veelal afgedekt met een gietijzeren
roostertje soms voorzien van een fraai
sierpatroontje Naast de kruipruimte wordt ook
de winkel veelal structureel geventileerd f via
gietijzeren roosters in de hoeken van de etalageramen
of via spleetjes boven of onder de etalages
Condensvorming kon echter nooit helemaal
voorkomen worden met name s nachts Ik herinner
me vanuit mijn jeugd dat winkeletalages in de
vroege morgen vaak beslagen waren
Op het betrekkelijk eenvoudige stramien van de
klassieke winkelpui zijn allerlei variaties mogelijk
De pilasters kunnen op verschillende wijze
zijn uitgevoerd als stucwerk dat vervolgens is
geschilderd of in een met van de rest van de gevel
Voor de ventilatie van
de winkel en vooral
van de etalage ter
voorkoming van condensvorming
zitten
bij Van Ittersumstraat
110 sierlijke gietijzeren
roostertjes in de bovenhoeken
van de etalage
ze vallen nauwelijks op
de stille bewijzen van
vroeger vakmanschap
hetzelfde geldt natuurlijk
voor de subtiele wijze
waarop het hout van
het kozijn is bewerkt
Van Ittersumstraat 57 in 1912 werd de bestaande woning met alleen een zolder onder een schuin dak verbouwd
P Cieraad door de ontwerper A Krijger foutief geschreven als P Sieraad zie bouwtekening vestigde
er zijn Vleeschhouwerij en de zolder werd een volwaardige verdieping met als resultaat een fraai gedetailleerde
pui met drie pilasters van het ene type en twee links en rechts aan de zijkanten van een wat zwaarder
type het laat zien dat pilasters in trek waren Helaas is de balustrade langs de dakrand inmiddels verdwenen
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 3 137
afwijkende baksteensoort regelmatig met een
wit geel of zwart geglazuurde baksteen of zelfs
in een betrekkelijk gecompliceerd patroon van
verschillend gekleurde bakstenen Zo zag ik ook
een tot alleen het kapiteel gereduceerde pilaster en
zelfs een vitragewinkel met ter weerszij van de etalage
dubbele pilasters Uit alles blijkt dat zowel de
opdrachtgever als de ontwerper n de metselaar
zich hebben uitgeleefd
Boven de entreedeur die voor het gemak
een slagje breder is dan een normale huisdeur
zit altijd een bovenlicht soms in glasinlood
uitgevoerd soms gebruikt om er de naam van
de winkelier op te schilderen of zoals bij Assendorperstraat
87 waar in de jaren 19301950 een
groenteboer zat om er een fruitmand uitgevoerd
in glasinlood aan te brengen Af en toe zitten er
naast de entreedeur ook nog smalle zijvensters
alles natuurlijk met het oog op de lichttoetreding
in de winkel De entreedeur bestaat om diezelfde
reden vaak ook zelf voor een groot deel uit glas
met onderin een dicht deurpaneel Met name bij
de meer uitgesproken Jugendstilpuien zijn die
voordeuren vaak pareltjes van toegepaste kunst
en wat de uitvoering betreft ook voorbeelden van
goede ambachtelijkheid
Voor die lichttoetreding was ook boven de etalage
vaak een lichtstrook aangebracht uitgevoerd
als een serie kleine vierkanten raampjes waarvan
er twee open kunnen als klapraampjes voor de
ventilatie Omdat een etalage vaak naar binnen
toe afgesloten was drong er via die kant geen licht
door in de winkel vandaar deze truc bovenlangs
Ondanks dit bewust creren van lichtopeningen
was het toch altijd wat donker in zon winkel
reden dat er meestal ook kunstlicht brandde
Links Een voorbeeld
van de wijze waarop
het bovenlicht boven de
entree gebruikt werd
bij deze groenteboer
is er een fruitmand
uitgevoerd inglasen
lood aangebracht
Assendorperstraat 87
Aan het metselwerk
rondom is nog te zien
dat de hele entreepartij
niet oorspronkelijk is
het is het resultaat van
een verbreding van de
voordeur
De Jugendstilentree van
Assendorperstraat 56
met in houtsnijwerk
uitgevoerde zweepstijlornamenten
fraaie
doorlopende krullen
tussen twee sobere
in witgeglazuurde
baksteen uitgevoerde
pilasters
De voormalige
bakkerswinkel van
H van Limburg uit
1923 naar ontwerp van
M Meijerink Van
Ittersumstraat 46 een
hoekwinkel met vier
pilasters en boven de
entree een fraai gedetailleerd
balkonnetje
dat geschraagd wordt
door consoles opgetrokken
in uitkragend metselwerk
138 jrg 35 nr 3 zwols historisch tijdschrift
Een belangrijke want vaak met een sterk
beeldbepalende rol variant is de hoekwinkel
de entree op de hoek van twee straten en met ter
weerszij een etalage met op elke overgang een
pilaster totaal vier Vooral op de hoeken van de
Molenweg en van de Van Ittersumstraat resteren
er nog veel van deze hoekwoningen weliswaar als
vitragewinkel maar de puien zijn hier en daar nog
vrijwel ongeschonden
Soms zit er boven de entree ook nog een klein
en sierlijk vormgegeven balkonnetje een erker
of een dakkapel naar het lijkt vooral voor de sier
misschien ook wel om het aanzien van het pand
te vergroten zon balkon heeft natuurlijk ook een
praktische functie je staat er droog als het regent
Interbellumtype
Na de Eerste Wereldoorlog werd er na een periode
met veel aandacht voor neostijlen soberder
en meer praktisch gericht gebouwd Dit komt ook
tot uitdrukking bij de nieuwbouw of verbouw van
winkelpuien Een veel eenvoudiger meer robuust
type winkelpui ontwikkelt zich ik noem dit type
het interbellumtype al of niet met een toch wat
joyeuzere Art Decovariant
Het interbellumtype kenmerkt zich door een
strakke stevige opzet bestaande uit een entree
met veel glas al of niet gelegen in een portiek
met daarin ook de ingang naar de bovenwoning
een grote etalage met steeds daarboven net als
bij het klassieke type een serie kleine raampjes
Voor de glazen entreedeur was vaak een schuine
buis aangebracht waarmee de deur kon worden
geopend een slimme constructie zodat iedereen
groot of klein door tegen de buis te drukken de
deur open kon doen en niet tegen het glas ging
drukken
De interbellumpui is meestal enigszins stoer
uitgevoerd zware deurposten en ander zwaar
houtwerk stevig en zonder opsmuk gemaakt om
tegen een stootje te kunnen En inderdaad tot op
de huidige dag zijn er nog winkels van dit type in
Assendorp in gebruik zij het enigszins veranderd
of aangepast aan de moderne tijd Ze zijn onmiskenbaar
en springen meteen in het oog dat is een
winkel of daar zat ooit een winkel
Vaak werd in navolging van de Amsterdamse
Schoolarchitecten ook gebruik gemaakt van de
mogelijkheden die de baksteen biedt om met
verschillende metselpatronen meer plasticiteit
in de gevel te krijgen en dan met name rond de
etalage en de entree dat wil zeggen in plaats van
het gebruik van stucwerk of een andere bak
steensoort
Diffuse type
Het diffuse type is de naam zegt het al een niet
goed te omschrijven en ook niet goed herkenbaar
type Het gaat om een onduidelijke verzameling
winkelpuien en heeft in ieder geval geen specifieke
kenmerken Het is een resttype dat alle moderne
winkelpuien omvat en misschien nog het best als
open en uitnodigend kan worden omschreven
Omstreeks 2000 is er namelijk nauwelijks een
overheersend type te onderscheiden
Een voorbeeld is de doorkijk of glaspui waar
je vanaf de straat kunt zien hoe de winkel er binnen
uitziet is het er gezellig en wat er gebeurt
en mogelijk ook wat er verkocht wordt Ook puien
met zware overstekende luifels zijn een tijdje in
geweest De vormeloze pui en tijdens de tijdens
openingsuren zelfs helemaal nietbestaand waar
je een warme luchtdouche in je nek krijgt als je de
winkel binnengaat is nauwelijks meer als winkel
Het fraaie pand Assendorperstraat
48 naar
een ontwerp van GTh
Ruberg uit 1926 de
neutrale aanduidingen
van koopwaar
verhullen dat het hier
oorspronkelijk om een
Jaminvestiging ging
waar in eerste instantie
naast Bonbons
machinaal gemaakt
suikerwerk in allerlei
soorten en maten ook
brood en dergelijke
werd verkocht
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 3 139
pui te herkennen Evenals de met de naam van de
betreffende winkelketen of met een reclameslogan
dichtgeplakte ruiten in een verder strak vormgegeven
pui
Op veel plaatsen is zon diffuse pui het resultaat
van een meer of minder ingrijpende en meer
of minder geslaagde simpele veelal goedkope
verbouwing eufemistisch ook wel als gemoderniseerd
aangeduid Daarbij kan het voorkomen dat
de van origine aanwezige ornamenten siermetselwerk
anders verlopende baksteenlagen krullen
met grote platen afgetimmerd zijn waarschijnlijk
om het onderhoud te vergemakkelijken
Het oogt niet fraai maar er bestaat nog een kans
dat het bij een volgende renovatie weer in het zicht
komt
Bijzondere gevallen ook elders
Er zijn in Assendorp tot op de huidige dag nog een
paar prachtige Jugendstilhoekwinkels aanwezig
waarbij het in krullen en linten bewerkte hout
van de raamkozijnen in het bijzonder opvallen
Daarnaast was er ook een vertegenwoordiger
van het bekende De Gruytertype van de kruidenierswinkelketen
van P de Gruyter en Zn uit
s Hertogenbosch met de zo karakteristieke
zwartgemarmerde blauwe tegels Een zeer simpel
type vooral langs de Molenweg veel voorkomend
maar ook in de Assendorperstraat is de tot winkel
omgebouwde huiskamer
Aparte vermelding verdient in dit verband
nog de winkel op Molenweg 50 Deze winkelpui is
uitzonderlijk want met unieke kenmerken zoals
de speciaal gevormde geglazuurde bakstenen
de etalages die worden bekroond door ronde
bogen en de ventilatieroostertjes van gietijzer in
Etaleur in de etalage
Achter de voorruit bevond zich de zogenoemde etalagekast de eigenlijke etalage een afgesloten ruimte over de hele breedte
van de voorruit en ongeveer een halve tot een meter diep waarin de koopwaar op zo voordelig mogelijke wijze kon worden uitgestald
Voor de etalageopstelling werd soms zelfs een etaleur ingehuurd Deze kunstenaar voerde tussen en over de artikelen
heen een prachtig ballet uit waar ik als jongetje op weg naar school vaak ademloos naar stond te kijken een ware act zoals we
vandaag zouden zeggen
Als er bij hoge uitzondering eens iets uit de etalage moest worden bekeken was het altijd een hele onderneming om dat artikel
te voorschijn te hengelen zonder dat de hele opstelling in elkaar donderde Daarom was er waarschijnlijk bij de winkelier ook
wel sprake van enige weerstand om hier toe over te gaan en werden vaak uitvluchten gezocht Als er uiteindelijk dan toch een
trapje bijgehaald was en het toegangsdeurtje openging dan kwam er vaak een hete droge en stoffige geur uit de etalagekast te
voorschijn een mengeling van geuren van al die artikelen die daar weken lang stonden te schroeien in de zon een zon die soms
werd gedempt door een oranjekleurig folie dat voor het raam werd gehangen waardoor de uitgestalde producten op onverwachte
wijze van kleur verschoten en letterlijk gesproken een geheel ander aanzien kregen
Molenweg 50 een niet
alledaagse winkelpui
begin jaren twintig
waarschijnlijk in
opdracht van J Boeles
huishoudelijke artikelen
sportvisscherijartikelen
galanterien
lampen gerealiseerd
de dakkapel is van
latere datum
140 jrg 35 nr 3 zwols historisch tijdschrift
de bovenhoeken van de etalages Bovendien is de
gevel ook helemaal gaaf overgeleverd Maar het
meest bijzonder zijn de sterk gestileerde vazen die
bovenop de pilasters prijken Ik vermoed dat dit
ook is ontleend aan de Oudheid ik ben dit ornament
niet elders tegengekomen
Natuurlijk komen er ook buiten Assendorp
vitragewinkels voor en niet alleen in Zwolle In
de Sassenstraat en aan de Melkmarkt is nog een
redelijk aantal winkels met het klassieke type pui
in takt gebleven en zelfs nog in gebruik Ze zijn
veelal uitzonderlijk fraai ontworpen meerdere
zuilen gebogen etalageramen blankhouten raamkozijnen
met veel ornamenten en op ambachtelijke
wijze uitgevoerd met veel aandacht voor het
detail Niet voor niets gaat het hierbij vaak om
rijksmonumenten of gemeentelijke monumenten
Ze illustreren de bandbreedte die in de eerste helft
van de twintigste eeuw bestond binnen de winkeldrijvende
middenstand enerzijds de luxe ruime
winkels voor modeartikelen en dergelijke in de
binnenstad en anderzijds de kleine winkeltjes
voor een deel van de eerste levensbehoeften in het
hart van Assendorp
Tot slot
Ik ben niet ingegaan op het inwendige van de
winkels en ook niet op het dagelijks functioneren
van Dat is een verhaal apart over duistere nissen
en onbekende opslagplaatsen blikken trommels
met wisselgeld of tinkelende kasregisters Waar
was de opslag Was er een woning Kon men
achterom was er een plaatsje of moest men altijd
door de winkel Lamaar ik ben t en dat op zn
Zwols
Wat ik hoop naar voren gebracht te hebben is
de ontwikkeling van het winkelwezen in Assendorp
van het begin tot en met het eind van de
twintigste eeuw Dat verhaal heeft een hoog vroegergehalte
De indruk kan zijn ontstaan van een
kleinschalige afwiss

Lees verder

Zwolse Historisch Tijdschrift 2018, Aflevering 2

Door 2018, Aflevering 2, Afleveringen, Jaartal, Zoek in ons tijdschrift

Zwols Historisch Tijdschrift
Het strandje
van Dubbeldam
Zomereditie 2018
35e jaargang 2018 nummer 2 850 euro
Suikerhistorie
Chinees cafrestaurant Sjanghai Eiland 3842
Ruim een halve eeuw was op het Eiland het
Chinees restaurant Shanghai gevestigd Het
was eigendom van de familie Tin Shu Yen
Tin 19111976 geboren in de omgeving van
Sjanghai kwam in de jaren dertig vanuit China
via omzwervingen door Europa uiteindelijk in
Zwolle terecht Hij huwde in 1939 met een Zwolse
Het eerste Chinese huwelijk in Zwolle trok veel
bekijks In de Drietrommeltjessteeg verdiende
Tin de kost met het maken en verkopen van
pindakoekjes net als veel andere Chinezen wat
hen de aanduiding pindachinees opleverde ook
vanwege het pinda pinda lekka lekka wat ze bij
het uitventen riepen
Tin hield in de Drietrommeltjessteeg ook een
pension waar vele Chinezen op doorreis onderdak
vonden Daarnaast ventte hij met textiel Chinese
kleedjes en stond hij vrijdags met kousen op de
Zwolse markt Rond 1950 kocht hij het pand
Eiland 3840 waarin hij een restaurant begon dat
in 1963 werd uitgebreid met Eiland 42 met karakteristieke
witte halsgevel
Het restaurant van Tin in de jaren zeventig
voortgezet door zijn zonen had een goede naam
In Zwolle wist iedereen d Chinees op het Eiland
te vinden zonder de naam van het restaurant te
kennen De diners waren van een voortreffelijke
kwaliteit en werden alom geroemd De gebroeders
Tin vielen vele keren met hun culinaire hoogstandjes
in de prijzen
Toen rond de eeuwwisseling het Eiland op
de schop ging braken er voor de Tins moeilijke
tijden aan Het restaurant bleef als een van de weinige
panden in de omgeving overeind staan maar
het was moeilijk bereikbaar Na een periode van
leegstand werd het pand in 2007 in bezit genomen
door Dille Kamille
Wim Huijsmans
Collectie Hogenkamp
Het voormalige pand van restaurant Sjanghai in juli 2018 De vroeger karakteristieke
witte halsgevel heeft nu een kleurtje gekregen Foto Elske Bootsma
54 jrg 35 nr 2 zwols historisch tijdschrift
Suikerhistorie Wim Huijsmans 54
Jan en Hendrik Klinkert lak en vernisfabrikanten
Een trieste Zwolse familiegeschiedenis
Etinne Klinkert 56
Boer Dubbeldam en Israls
onafhankelijkheid Wil Cornelissen 71
Buiten onder de rook van de binnenstad
publieke wandelingen in een standenmaatschappij
Zwolle rond 1830
Geert A Banck 76
Unzeitgemss een anekdote over
Hans Knoester Jan Drentje 98
Zwolle wieg van Thorbecke
HJH Knoester 99
In memoriam Hans Knoester
Jaap Hagedoorn 105
Recent verschenen 107
Mededelingen 108
Auteurs 109
De droge en hete zomer van 2018 gaat
ongetwijfeld de geschiedenis in als heel
bijzonder Daar hoort een bijzonder
nummer van het Zwols Historisch Tijdschrift bij
met twee artikelen die passen bij de zomer De
bijdrage van Geert Banck gaat over een populaire
activiteit waarvoor het weer wel enigszins
aangenaam moet zijn wandelen Wat waren in
het negentiendeeeuwse Zwolle populaire wandelingen
en in hoeverre weerspiegelden deze wandelingen
de Zwolse standenmaatschappij Wil
Cornelissen verhaalt over een zomerse romance
Een ontluikende liefde aan de oevers van de IJssel
abrupt afgebroken door het ontstaan van de staat
Isral
De andere artikelen in dit nummer zijn minder
zomers Etinne Klinkert belicht een triest
deel van zijn familiegeschiedenis Centraal staan
twee achterneven van de auteur de broers Jan en
Hendrik Klinkert Zij waren de directeuren van
de lak en verffabriek Klinkert en Co in de Venestraat
Het artikel behandelt de geschiedenis van
het bedrijf maar met name ook de houding van
de broers in de Tweede Wereldoorlog
Tenslotte zijn er nog drie bijdragen naar aanleiding
van het overlijden van Hans Knoester
afgelopen mei Hans Knoester was een bekend
persoon in de Zwolse historische wereld vooral
vanwege zijn jarenlange verbintenis aan het Zwols
Gemeentearchief Jaap Hagedoorn en Jan Drentje
halen elk herinneringen aan hem op De redactie
heeft gekozen zijn nagedachtenis te eren door het
plaatsen van een al eerder in dit tijdschrift gepubliceerd
artikel van zijn hand Dit artikel uit 1992
gaat over de familie Thorbecke een onderwerp
dat door de recent verschenen nieuwe biografie
over Johan Rudolph Thorbecke weer actueel is
De redactie wenst u als altijd veel leesplezier
Cover Het strandje van Dubbeldam aan de IJssel
medio jaren zestig Foto Henneke collectie HCO
Redactioneel Inhoud
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 2 55
Met name een bezoek van mijn medeonderzoeker
en neef mr HC Henk Blokhuis en mij
aan het Nationaal Archief in Den Haag op
29 april 2014 gaf een goed inzicht in het reilen en
zeilen van alle betrokkenen bij de firma Klinkert
en Co zowel tijdens als na de oorlog Er waren
vijf archiefdozen aanwezig over deze zaak goed
gevuld met elf verschillende dossiers Veel van
onze vermoedens werden daar door de feiten
bevestigd Via het bestuderen van deze stukken
kregen we een beter inzicht in de tijdgeest en het
gedrag van alle betrokkenen in die jaren Deze
boeiende en tijdrovende speurtocht heeft tot
onderstaand resultaat geleid
Familie Klinkert
De naam Klinkert had in de negentiende eeuw
een bekende klank in Zwolle Hendrik Klinkert
178618471 was in het begin van die eeuw de
stadstimmermanarchitect Hij gaf onder meer
de top van de Peperbus zijn huidige achtkantige
topbedekking Zijn zoons Hendrik en Willem
bekleedden eveneens het ambt van stadstimmerman
zij hadden een timmerwerf aan de Eekwal
Het waren succesvolle aannemers en zakenlieden
Hendrik 18151882 die in 1873 in de lakstokerij
stapte had een groot gezin Zijn jongste zoon
was mijn grootvader Everhardus Evert Klinkert
18611940 een bekende Zwolse huisarts
De oudste zoon van Hendrik was Albertus
Albert Clasinus ook vaak als Klasinus geschreven
Klinkert 18541915 Albert en weer een
andere broer Hendrik 18561916 zetten de laken
vernisfabriek van hun vader voort en bouwden
deze verder uit Albert werd onder meer voorzitter
van de Nederlandse Vereniging van Vernisfabrikanten
Hij trouwde in 1881 met Johanna Maria
Theresia van Loo 186119492 Zij bewoonden
vanaf 1897 Villa Flora aan de Veerallee
56 jrg 35 nr 2 zwols historisch tijdschrift
Jan en Hendrik Klinkert
lak en vernisfabrikanten
Een trieste Zwolse familiegeschiedenis
Etinne Klinkert Begin 2014 werd ik door een Zwolse kennis
geattendeerd op een internetartikel over
het honderdjarig bestaan van de Venestraat
in Zwolle In dit verhaal werd familie van mij
genoemd Het betrof de twee gebroeders Jan en
Hendrik Klinkert twee neven van mijn vader die
samen de directie voerden van de lak en vernisfabriek
Klinkert en Co gevestigd in de Hertenstraat
Na de oorlog werd deze fabriek opgeheven vanwege
de economische collaboratie van met name
Jan Klinkert met de bezetter Na overleg met mijn
oudere broer Everhard Eef besloot ik een en
ander verder uit te zoeken Deels uit nieuwsgierigheid
maar ook ingegeven door een zeker rechtvaardigheidsgevoel
Allereerst benaderde ik de auteur van het verhaal
Peter Riemersma bewoner en tevens chroniqueur
van en blogger over de Venestraat Vervolgens
ben ik verder gaan zoeken Diverse archieven
en andere bronnen werden daarbij geraadpleegd
Jan Klinkert rechts
vooraan met zijn
ouders Albert Klinkert
en Johanna van Loo
omstreeks 1900 Wie de
ahterste twee zijn is niet
bekend
Zwolle onder meer aan de Deventerstraatweg de
Oosterlaan en later in de Julianastraat
Jan Klinkert 18891962 onze andere hoofdpersoon
was zeven jaar jonger dan zijn broer
Hendrik Hij ging in de jaren twintig samen met
Hendrik de fabriek leiden maar legde eerst een
wetenschappelijke basis Jan studeerde chemie en
promoveerde cum laude 1919 aan de universiteit
van Zrich4 Hij leerde daar zijn vrouw kennen
de uit Letland toen onderdeel van het Russische
rijk afkomstige Elsbeth Corona Dannenberg
Riga 18871982 Elsbeth studeerde geschiedenis
germanistiek en filosofie en promoveerde in
19175 Jan en Elsbeth waren in 1914 in Zrich
getrouwd en vestigden zich in februari 1920 in
Zwolle in de pas aangelegde Venestraat op nummer
20 letterlijk om de hoek bij de lakfabriek aan
de Hertenstraat Het huwelijk bleef kinderloos
Jan was voor 1940 een gerespecteerd notabel
in Zwolle Naast zijn werk deed hij veel voor
de Zwolse gemeenschap zowel in diverse
bestuurlijke functies als priv net als zijn vader
Albert Men vond hem erudiet goedaardig en
De oudste zoon van Albert en Johanna was weer
een Hendrik 1882Wapenveld 1951 eveneens
verffabrikant en een van de twee hoofdpersonen
van dit artikel Deze Hendrik trouwde in 1908
met Ariette Meulenhoff 1881 Amersfoort
1971 Er werden twee dochters geboren Dit
huwelijk werd op 15 september 1920 ontbonden
De wederzijdse families konden deze
scheiding niet erg waarderen temeer omdat er
een dubbele connectie tussen de families was
Hendriks zus Elisabeth was in 1910 getrouwd
met een broer van Ariette de uitgever Hendrik
Meulenhoff3 Hendrik hertrouwde in 1929 met
de onderwijzeres Dieuwke Johanna Kramer
Maastricht 1892Gouda 1984 Uit dit huwelijk
werd een zoon geboren Johan Fedde Klinkert
1930Hoogvliet 1997
Hendrik was aldus de overlevering in de
familie niet zo populair als zijn broer Jan Om
welke redenen dit was valt niet meer te achterhalen
Het blijft gissen was het om zijn scheiding
in die tijd een schande of om een andere kwestie
Hendrik woonde op verschillende adressen in
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 2 57
Venestraat 20 links
het woonhuis van Jan
en Elsbeth Klinkert
Foto Elske Bootsma
vriendelijk Ook later ondanks zijn proDuitse
houding en nauwe samenwerking met de bezetter
beschouwden velen hem niet als een slecht mens
Jan werd zeker niet gevreesd of gehaat
Mijn ouders waren voor 1940 goed bevriend met
Jan en Elsbeth Tijdens de oorlog veranderde hun
relatie tot hen echter De proDuitse houding van
Jan en Elsbeth tijdens de bezetting zorgde voor
een verwijdering Vooral Elsbeths opvattingen en
de omgang van beiden met Duitse officieren viel
niet in goede aarde bij mijn ouders Mijn vader
Henk Klinkert 18991964 was evenals mijn
grootvader huisarts alleen in die rol bleef zijn
contact met het echtpaar onderhouden Pas na
de oorlog werd ter gelegenheid van het 25jarig
huwelijksfeest van mijn ouders in 1953 het contact
met Jan en Elsbeth min of meer hersteld
Mijn vader was ook huisarts van het gezin van
Hendrik De contacten met Hendrik waren verder
minder intensief wellicht vanwege het leeftijdsverschil
en andere nietuniversitaire achter
58 jrg 35 nr 2 zwols historisch tijdschrift
Hendrik Klinkert
18821951 omstreeks
1930 Particuliere
collectie
Jan Klinkert 1889
1962 was net als zijn
vader Albert jarenlang
voorzitter van het
bestuur van de VVV
Hier staat hij met bril
in het midden van
dat bestuur De foto is
genomen in 1930 ter
gelegenheid van Zwolle
700 Particuliere collectie
De volgende anekdote was in de hele familie
bekend Kort na de arrestatie van oom Jan eind
april 1945 ging tante Elsbeth verhaal halen bij het
Huis van Bewaring In haar gebroken Nederlands
probeerde ze hem daar vrij te krijgen Volgens
haar had hij niets gedaan en was haar man juist
een goed vaderlander Deze nogal naeve actie
ontaardde uiteindelijk in een stroom van verwensingen
naar de bewakers Door ingrijpen van een
aanwezige inspecteur van politie liep dit incident
met een sisser af Mijn moeder schijnt haar toen
bij het toenmalige politiebureau in de Lombardstraat
te hebben opgehaald
grond Wel weet ik dat mijn ouders begrip hadden
voor zijn moeilijke positie tijdens de oorlog en
hem indeelden bij de goede vaderlanders
Hoewel Hendrik en Jan volle neven van mijn
vader waren werden zij en hun echtgenotes door
ons kinderen oom en tante genoemd Zelf kan ik
me over oom Jan niet echt veel herinneren evenmin
over oom Hendrik Mijn broer Eef vertelde
mij over Jan de twee volgende anekdotes
Rond Dolle Dinsdag werd hij door vader naar
de verffabriek gestuurd Via een openstaande zijdeur
en een aan hem meegedeelde route trof hij in
een achteraf gelegen kamer een zeer angstig echtpaar
aan Eef kreeg daar van oom Jan een blikje
overhandigd dat hij aan onze vader moest afgeven
Het schijnt dat het ging om een bijzondere
chemische formule die vader moest bewaren
Eind april 1945 zag Eef oom Jan moeizaam
lopend tezamen met andere foute Nederlanders
vanaf het toenmalige Huis van Bewaring nu restaurant
hotel De Librije van Jonnie Boer onder
zware bewaking door de stad trekken Dit maakte
op mijn toen veertienjarige broer een diepe
indruk Hij zag een toch door hem gewaardeerd
mens en familielid vernederd worden Hij voelde
zich na deze confrontatie behoorlijk aangeslagen
en zijn blijdschap over de bevrijding van Zwolle
werd hierdoor danig verstoord
Aan tante Elsbeth heb ik nog wel enkele
herinneringen Hoewel zeer Duitsgezind vooral
ingegeven door haar Duitstalige afkomst uit
Letland en de moord daar op familieleden door
de Bolsjewieken in 1919 en de vernietiging van
familiebezit en een vurig bewonderaar van
het Derde Rijk was zij tijdens de bezetting geen
lid van de NSB Al in 1936 had zij bedankt voor
deze beweging omdat ze het maar een halfzacht
zooitje vond Zij sprak slecht Nederlands met een
zwaar Duits accent Het was een geestige maar
dominante vrouw Als klein kind maakte hun
sprekende papegaai die tante Elsbeth dan met een
koekje aan het praten kreeg veel indruk op mij
Volgens een verhaal in de Venestraat leerden de
buren van de Klinkerts in de oorlog de papegaai
om Mussert uit te schelden wanneer het beestje
buiten op het bordes stond opgesteld6
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 2 59
Aankondiging in de
Zwolse Courant van
de overname van de
lakfabriek in 1873
Delpher
Schematisch overzicht van de firmanten directeuren
van Klinkert en Co 1874 1945
Hendrik Klinkert firmant 18731882
1815 1882
i i
Albert Klinkert firmant 18821915 Hendrik Klinkert firmant 18821916
18541915 18561916
i i
Hendrik Klinkert firmant Hendrik Willem Albert Klinkert firmant 19161919
directeur 19151942 18931968
18821951
Jan Klinkert directeur 19221945
18891962
De heren Borneman en Ansingh zijn niet in dit overzichtje opgenomen omdat ze slechts kort bij
de firma betrokken waren
voort onder de naam Klinkert en Co Zijn zoons
Albert en Hendrik zullen toen wellicht ook al
werkzaam zijn geweest in het bedrijf maar waren
nog geen firmant Dat gebeurde in 1882 toen
Hendrik sr overleed en zij de zaak overnamen In
1895 werd Klinkert en Co bij gelegenheid van het
bezoek van koningin Emma en Wilhelmina aan
Zwolle samen met drie andere Zwolse bedrijven
het predicaat Hofleverancier verleend8
Albert overleed in 1915 Hendrik in 1916
Hun respectievelijke zoons Hendrik zoon van
Albert en Hendrik Willem Albert HWA zoon
van Hendrik namen vervolgens het roer over Dat
was maar van korte duur In 1919 trad HWA uit
de firma en begon zijn eigen lakfabriek in Wapenveld
onder de naam HWA Klinkert fabriek
van lakken vernissen en verfwaren dezelfde
bedrijfsomschrijving die Klinkert en Co in Zwolle
hanteerde
Wat de beweegredenen voor HWA zijn
geweest tot deze stap is onbekend Wellicht wilde
hij op eigen benen staan misschien was er een
conflict of misschien is hij vanwege de aanstaande
komst van Jan naar Zwolle uitgekocht Of kwam
Later in 1966 heb ik Elsbeth tweemaal
bezocht samen met mijn nicht Evelien Klinkert
tevens haar behandelend arts Zij woonde toen
in de Zuiderkerkstraat Met een nogal scherpe
luide stem was zij constant aan het woord Een
aaneenschakeling van overigens humoristisch
gebrachte vertelsels over haar geliefd en superieur
Duitsland haar financin medische situaties en
behandelingen
De lakstokerij
In 1843 werd op een terrein aan het toenmalige
Groenewegje door de gebroeders S en A Jacobs
een lakstokerij opgestart Toen betrof deze locatie
nog nauwelijks bebouwd buitengebied van de stad
Zwolle te midden van kwekerijen en tuinen van
groentehandelaren In 1873 werd de lakfabriek
verkocht aan de heren Klinkert Ansingh en
Borneman In de stad aan de Papenstraat werd
een kantoor annex magazijn en winkel geopend
Reinier Borneman en Dirk Ansingh schoonzoon
van Hendrik Klinkert waren beiden binnen
anderhalf jaar al weer uit de firma getreden7
Hendrik Klinkert zette de onderneming alleen
60 jrg 35 nr 2 zwols historisch tijdschrift
Uitsnede van de kaart
van Zwolle uit 1890
Het Groenewegje
omcirkeld later
Hertenstraat staat als
een pad aangegeven
het gebied daaronder
is nog niet bebouwd
Collectie HCO
1914 werd het Groenewegje een echte straat de
Hertenstraat Daarvoor was het in feite alleen
een pad langs een stinksloot het Molenwater
geheten De hoofdingang van het fabrieksterrein
kwam aan deze nieuwe straat met als adres Hertenstraat
813 Aan de andere kant van de straat op
de hoek met de Venestraat en schuin tegenover
het oorspronkelijke fabrieksterrein verrees een
opvallend bedrijfsgebouw in Berlagiaanse stijl14
Hertenstraat 21 nu nr 27 Hier werden de kantoren
de expeditie en de malerij gehuisvest De
stokerij voor de lak en verfproductie bleef op het
oorspronkelijke terrein Het kantoor in de stad
in respectievelijk eerst de Papenstraat daarna de
Bloemendalstraat en vervolgens de Goudsteeg
gevestigd werd toen opgeheven
Klinkert en Co had ook elders filialen vanaf
1926 in Arnhem aan de Rijnkade en vanaf 1941
in Utrecht aan de Oude Gracht Beide waren als
depot in gebruik15
De door HWA Klinkert nieuw geopende lakfabriek
in Wapenveld liep slecht en werd daarom in
1925 al weer geliquideerd16 In dat jaar verschijnen
advertenties in de krant waarin HWA een
huurder voor het terrein en de accommodatie
gelegen aan het Apeldoorns Kanaal Zevenakkersweg
zoekt17 Als dit al gelukt is dan is het
maar voor korte duur geweest het complex heeft
jarenlang leeg gestaan Het fabrieksterrein en de
bedrijfsgebouwen die op naam stonden van de
moeder van HWA mevrouw de weduwe H Klinkert
werden tenslotte bij een openbare veiling in
1935 voor 8900 gulden overgenomen door Klinkert
en Co uit Zwolle18
Jan juist terug naar Zwolle omdat HWA vertrok
Aanvankelijk zou dit namelijk niet de bedoeling
zijn geweest maar dat gebeurde toen alsnog9
Hoe het ook zij Hendrik was daarna enige
jaren alleen firmant bij Klinkert en Co In 1920
verscheen broer Jan op het toneel Op 25 augustus
1922 werd de firma omgezet in een naamloze vennootschap
Hendrik en Jan werden beiden directeur
elk op een salaris van 6000 gulden waarde
nu 42800 euro10 Maar daarnaast waren ze
natuurlijk grootaandeelhouders Er kwamen drie
commissarissen de heren HS Gratama bankier
AJ ten Doesschate fabrikant van kruiden
en specerijen en J Windemuller notaris allen
uit Zwolle Gratama overleed in 1937 en werd in
1941 vervangen door ir R Meulenhoff uit Doetinchem
11
De lakfabriek omvatte naast de productieafdeling
kantoren en opslagruimtes In de jaren tachtig van
de negentiende eeuw werd de Tuinstraat aangelegd
de ingang van het fabrieksterrein kwam toen
daar te liggen Naast het fabrieksterrein stonden
enkele bedrijfswoningen van de lakstokerij12 In
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 2 61
Klinkert en Co was
in het begin van de
twintigste eeuw een
van de importeurs van
het verfmerk Matolin
Advertenties daarvoor
stonden in alle landelijke
kranten hier in
de Telegraaf van 4 juni
1912 Delpher
Briefhoofd van de firma
Klinkert en Co Collectie
HCO
62 jrg 35 nr 2 zwols historisch tijdschrift
Ingekleurde
prentbriefkaart
omstreeks 1920 van de
hoek Deventerstraat
rechts nu Van
Karnebeekstraat en de
Hertenstraat links De
hoge schoorsteen was
van de lakfabriek van
Klinkert Deze werd na
de oorlog afgebroken
Collectie HCO
Het karakteristieke
bedrijfsgebouw van
Klinkert en Co aan
de Hertenstraat hoek
Venestraat Gebouwd
in 1914 naar een ontwerp
van de architecten
J van Dijk en JDC
Koch met als opvallend
element het ronde hoektorentje
Rechts aan de
gevel hangt een reclamebord
van Matolin
Dit is de enige bekende
foto van het pand uit de
tijd van Klinkert en Co
Collectie HCO
werd begonnen met een uitbreiding en nieuwbouw
van deze vestiging De fabriek vervaardigde
moderne producten onder meer huidverven
een soort coatings avant la lettre die toegepast
konden worden op vliegtuigen zeeschepen en
militaire voertuigen dus geknipt waren voor de
Duitse oorlogsindustrie
De productie groeide daarom spectaculair
en de personeelsformatie nam navenant toe van
35 personeelsleden in 1940 naar 135 in 1943
Onderstaand overzichtje geeft de omzetten weer
in die jaren De enorme stijging in 1943 kwam
door de ingebruikname van de nieuwe Wapenveldse
fabriek In 1944 werd de bedrijfsvoering
echter abrupt beindigd na Dolle Dinsdag werd
het bedrijf ontmanteld en het machinepark naar
Duitsland getransporteerd
Jaar Bedrag Op basis koopkracht 2016
in guldens in guldens in euros
1940 164000 2910210 1320600
1941 196000 6700210 3040420
1942 198000 2862890 1299120
1943 1426000 44070060 20001300
1944 60000 817105 370786
in 1942 daalde de gulden aanzienlijk in waarde
Klinkert en Co zal het tijdens de crisis in de
jaren dertig net als vele andere bedrijven ook
ongetwijfeld zwaar hebben gehad maar men
had duidelijk genoeg vertrouwen in deze investering
Volgens een krantenartikel uit die tijd was
de achterliggende gedachte om de productie op
termijn grotendeels uit Zwolle weg te halen ook
in verband met overlastproblemen en gebrek aan
uitbreidingsmogelijkheden De stokerij was verouderd
en inmiddels gelegen in een woonbuurt
dat gaf voortdurend klachten van omwonenden
Modernisering was noodzakelijk Bovendien zag
de directie perspectief in het zelf gaan produceren
van nieuwe soorten lakken en vernissen die tot
dan wel in het buitenland maar nog nauwelijks
in Nederland vervaardigd werden onbrandbare
verven synthetische lakken isolatielakken en
grondstoffen voor matverven19 Het krantenartikel
vermeldde het niet maar wellicht betroffen het
hier Jans eigen patenten Jan was een kundig vakman
een gepromoveerd chemicus die inmiddels
patenten op zijn naam had staan
De vestiging van de nieuwe fabriek verliep
niet probleemloos Aanvankelijke weigerde de
gemeente Heerde een Hinderwetvergunning
af te geven omdat men vreesde voor ernstige
stankoverlast Het argument dat de fabriek van
een modern afzuigsysteem zou worden voorzien
mocht niet baten20 Toen de toestemming uiteindelijk
afgedwongen was via de Raad van State
brak bij het proefdraaien van de nieuwe stokerij
meteen een brand uit door oververhitting van
een oven waardoor de substantie van olie en vernis
vlam vatte21 Zo kon de nieuwe fabriek pas in
1936 in gebruik genomen worden een klein jaar
later dan de bedoeling was geweest
Bij het uitbreken van de oorlog voerden de
broers nog steeds samen de directie Althans op
papier in de praktijk had Jan de leiding Hij was
ook degene die de aandelen en het vermogen van
hun moeder bestierde Hendrik onderhield vooral
de relaties met de klanten en leveranciers22
In Duitse handen
Na de inval van de Duitsers in 1940 was het bedrijf
in Wapenveld al snel volledig werkzaam voor de
bezetter Al in het eerste jaar van de bezetting
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 2 63
Plattegrond uit de jaren
twintig met daarin met
rood omkaderd de twee
locaties van Klinkert en
Co aan de Hertenstraat
en met groen het woonhuis
van Jan Klinkert
aan de Venestraat
Peter Riemersma
64 jrg 35 nr 2 zwols historisch tijdschrift
Hendrik Klinkert wilde in 1940 niet meewerken
met de bezetter en daarom niet bij het Wapenveldse
bedrijf betrokken blijven Wel bleef hij
werkzaam bij de Zwolse vestiging Deze vestiging
bleef zich richten op levering van lakken aan
Nederlandse relaties
In 1942 kwam Klinkert en Co voor het grootste
deel in Duitse handen Na een zeer bewogen
aandeelhoudersvergadering en het aftreden van
n directeur Hendrik en de drie zittende commissarissen
werd per 24 januari 1942 het merendeel
van de aandelen verkocht aan de Duitse firma
Warnecke en Bhm hierna genoemd WB uit
Berlijn
Jan Klinkert bleef directeur en belast met de
dagelijkse leiding van het bedrijf Daarnaast werd
de Duitser dr FA Pomper ook directeur De Hofrat
Georg Dietzel directeureigenaar van WB
in Berlijn werd voorzitter van de raad van commissarissen
Voorts werd de Nederlander G Kool
directeur van Fana Metaal in Rotterdam in 1943
commissaris en de Duitser dr KA Roth kwam
daar in januari 1944 nog bij Hendrik Klinkert
werd aangesteld als procuratiehouder net als de
Belgische werktuigkundige JPJM Hollants In
februari kwam er nog een derde procuratiehouder
de Duitser E Fallenstein23
Uit de getuigenverhoren en processenverbaal
in het Klinkertdossier in het Nationaal Archief
kan men redelijk nagaan hoe de diverse betrokkenen
voor de overdracht aan WB handelden
Jan Klinkert was al vanaf 1940 al van plan om de
fabriek aan WB over te dragen Sinds de bezetting
voerde hij vergaande besprekingen met de
Duitsers Jan verzweeg dit tegenover zijn broer
tevens mededirecteur de commissarissen en
medeaandeelhouders grotendeels familie Pas
kort tevoren lichtte hij de raad van commissarissen
in Reden voor de heren Windemuller
Meulenhoff en Ten Doesschate om direct op te
stappen
Tijdens de daarop belegde aandeelhoudersvergadering
in januari 1942 bij Wientjes kwam
onder aanvoering van de zwager van Jan de
huisarts Hendrik Harting uit Oldebroek de groep
aandeelhouders Meulenhoff Ten Doesschate en
Harting in verzet tegen deze overname Jan die
onder meer zijn oude moeder vertegenwoordigde
brak het verzet van de meerderheid door op het
allerlaatste moment drie machtigingen van aandeelhouders
met nieuwe preferente aandelen uit
zijn achterzak te toveren Met deze nieuwe preferente
aandelen en die van zijn overstag gegane
broer Hendrik en moeder won Jan de strijd om
de macht Daardoor kon de verkoop aan WB
doorgaan
Voor de overdracht waren de volgende personen
aandeelhouder mevr JTh Klinkertvan Loo
moeder van Jan en Hendrik H Klinkert Hendrik
dr J Klinkert Jan AJ ten Doesschate sr
fabrikant en geen directe familie dr J Meulenhoff
en echtgenote ir JR Meulenhoff en echtgenote
mevr A KlinkertMeulenhoff exvrouw van
Hendrik mevr E HartingKlinkert en HJ Harting
zuster en zwager van Hendrik en Jan en de
Duitser Hofrat G Dietzel
Tijdens de vergadering werden door Jan
Klinkert de volgende stromanaandeelhouders
toegevoegd mevr dr EC Dannenberg echtgenote
van Jan dr E Dannenberg zwager van Jan
en wonende in Zwitserland mevr O Nijmeyerde
Jong werkzaam als dienstbode bij Jan en Elsbeth
Zij bleek geheel te goeder trouw n preferent
aandeel toegeschoven te hebben gekregen Wel
moest ze daarvoor een ondertekende machtiging
aan haar werkgever afgeven Dit alles voor een
beloning van een extra weeksalaris en de verplichting
haar aandeel na de overdracht terug te geven
De notarile overdracht vond plaats op het
kantoor van de afgetreden commissaris notaris
Windemuller Zoals destijds vereist door de bezetter
was van alle aandeelhouders via de Nederlandse
politie een arirverklaring bij de stukken
gevoegd
Mijn persoonlijke conclusie de als zachtaardige
bekend staande Jan Klinkert bleek dus in de
praktijk een gewiekst zakenman
Warnecke en Bhm
De hoofdvestiging van het bedrijf dat Klinkert en
Co overnam Warnecke en Bhm stond in het
oosten van Berlijn Dit bedrijf had naast eigen
fabrieken in diverse landen licentiecontracten
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 2 65
met andere verffabrikanten afgesloten In Nederland
waren dat de firmas Klinkert en Co en Smits
en Co Voor de Tweede Wereldoorlog waren deze
lakverffabrikanten jarenlang vertegenwoordigers
en makers van de producten van WB
WB was vanaf 1933 een zogenaamd geprivilegieerd
bedrijf dat voor het Duitse leger werkte
Het vervaardigde net als Klinkert in Wapenveld
gespecialiseerde lakken voor Uboten en Junkers
transportvliegtuigen Deze coatings waren eveneens
gebaseerd op de patenten van Jan Klinkert
Zijn gepatenteerde lakken waren voor de oorlog
in eerste instantie door Jan aangeboden aan de
Nederlandse en daarna de Engelse marine Maar
zij waren om wat voor reden dan ook er niet in
genteresseerd om ze te testen of te gebruiken
Iets wat waarschijnlijk mede de oorzaak zal zijn
geweest van Jans houding tegenover de Duitsers
Want die waren er wl in genteresseerd
WB maakte in Duitsland al in een vroeg
stadium gebruik van Joodse dwangarbeiders
Deze werkten zonder enige bescherming tegen
kwalijke dampen en onder zeer erbarmelijke
omstandigheden aan de productie van de
lakken Vervolgens werden ze afgevoerd naar
de vernietigingskampen Van de 369 Joodse
dwangarbeiders hebben maar 61 de Holocaust
overleefd Nadat de Joden afgevoerd waren naar
de kampen werden er dwangarbeiders uit de
bezette gebieden ingezet24
Al in juni 1945 gaven de Russische bezettingsautoriteiten
opdracht voor een herstart van
WB Het werd vervolgens een DDR staatsbedrijf
Hofrat Georg Dietzel maakte in 1946 een
doorstart van WB in Beieren Vandaag de dag is
het bedrijf weer een van de grotere verffabrikanten
van Duitsland met vestigingen in binnen en
buitenland
Na de bevrijding
Na de bevrijding werd Klinkert en Co geconfisqueerd
als vijandig bezit door de Nederlandse
staat Jan Klinkert die toen al vast zat werd op 22
mei 1945 door het Militair Gezag op nonactief
gesteld de procuratiehouders Hendrik Klinkert
en Hollants per 1 juni De heer GJA de Rie winkelchef
bij V en D werd als bestuurder van het
bedrijf aangewezen Of De Rie eerder al een relatie
met het bedrijf had is niet duidelijk wel opvallend
is dat hij woonde in een huis dat eigendom was
van Jan Klinkert
Voor het beheer van landverraderlijke vermogens
en dergelijke werd in augustus 1945 het
Nederlands Beheersinstituut opgericht Zij kregen
Klinkert en Co onder hun hoede De productie
werd gestopt en in 1948 werd de Zwolse vestiging
definitief gesloten Op 20 oktober 1951 werd door
het Beheerinstituut de hele gewezen firma Klinkert
en Co verkocht aan Smits en Co producent van
Het voormalige
bedrijfsgebouw van
Klinkert aan de
Venestraat in 2018
het enige tastbare restant
van het bedrijf in
Zwolle Fotos Elske
Bootsma
66 jrg 35 nr 2 zwols historisch tijdschrift
onder meer onderwaterverven voor 1006000 gulden
Aan De Rie werd ontslag verleend
Op 27 augustus 1957 werd de oude vennootschap
tenslotte definitief geliquideerd
De nieuwe eigenaar Smits en Co exploiteerde
voor de oorlog onder meer de Chemische Fabriek
Velsen te Velsen Deze fabriek werd in 1944 door
de bezetters opgeblazen tijdens de bouw van de
Atlantikwall Na de bevrijding zocht Smits een
nieuwe productieruimte en vond deze in de leegstaande
hallen in Wapenveld Saillant detail is
dat deze hallen ook tijdelijk gebruikt waren voor
de huisvesting van politieke gevangenen foute
Nederlanders Smits gebruikte alleen de vestiging
in Wapenveld Het bedrijf werd in 1960 overgenomen
door Sikkens het werd toen Sikkens Smits
NV Door verdere fusies werd Smits Wapenveld
een onderdeel van Akzo Nobel De locatie Wapenveld
is tegenwoordig een distributiecentrum voor
de divisie Autolakken van dit concern
Na de sluiting van het Zwolse bedrijf in 1948
werd Hertenstraat 8 in gebruik genomen door de clich
fabriek van De Bruyn en vervolgens de vatenfabriek
Van Berkum Daarna gaf het terrein onder
meer huisvesting aan de autobusremise van de VAD
en later aan een kringloopwinkel Sinds enkele jaren
staat er nu het woonzorgcomplex Anna Heerkens25
In het industrieel erfgoed monument Hertenstraat
27 zijn tegenwoordig deels appartementen en deels
de AFACfietsenopslag gevestigd26
Tijdens het bestuderen van de stukken bij het
Nationaal Archief viel ons op dat Klinkert en Co
ver onder de taxatiewaarde 2158225 gulden
werd doorverkocht aan Smits en Co
De grond onder de Zwolse vestiging aan beide
zijden van de Hertenstraat bleek privbezit van de
erven Klinkert Zoals opgemerkt woonde beheerder
bestuurder De Rie in een huis dat privbezit
was van Jan Klinkert Zuiderkerkstraat 26 In 1955
ruilden De Rie en Jan en Elsbeth van woning De
Rie betrok Venestraat 20 en het echtpaar Klinkert
verhuisde naar de Zuiderkerkstraat
Gevangenschap en internering Jan Klinkert
Jan Klinkert was een week na de bevrijding van
Zwolle thuis gearresteerd en naar het toenmalige
politiebureau gebracht Daar heeft hij vijf dagen
vertoefd en diverse verhoren ondergaan Op 25
april 1945 werd hij overgebracht naar het Huis van
Bewaring
Van hieruit ging Jan naar het regionale
interneringskamp In dit Centraal Bewaringskamp
gelegen in Wezep heeft hij tot 5 december
1945 vastgezeten Hij moest daar evenals zijn
medelotgenoten onder niet zulke prettige
omstandigheden langdurig en zwaar lichamelijk
werk verrichten In oktober 1945 werd er al een
verzoek ingediend voor een onderbreking van
zijn detentie en wel om gezondheidsredenen Dit
verzoek onderschreven door diverse medische
behandelaars waaronder mijn vader werd in
eerste instantie afgewezen Onverwacht werd
hij echter door de kamparts op 5 december naar
huis gestuurd Na deze vrijlating werd hij meteen
in het Sophia Ziekenhuis opgenomen Daar en
later in het sanatorium Zandhove bij Ittersum
verbleef hij lange tijd Op 1 oktober 1947 werd
Jan naar het kamp teruggebracht Hij is daar tot
aan zijn proces in Arnhem in januari 1948 gebleven
De meest Duitsgezinde van het echtpaar Elsbeth
KlinkertDannenberg heeft geen moment
vastgezeten Zij en haar advocaat beriepen zich
tijdens de verhoren op het verschoningsrecht als
echtgenote van Jan Wel wordt Elsbeth genoemd
in de diverse stukken Ook werd zij tijdens het
proces door de advocaat van Jan als slachtoffer van
het Russische communisme opgevoerd als verklaring
voor hun proDuitse houding
Het proces tegen Hendrik Klinkert
Hendrik Klinkert kreeg na de bevrijding eveneens
een oproep om op het politiebureau te verschijnen
maar kon na zijn verhoor huiswaarts gaan Als
medeverdachte kreeg hij toestemming thuis het
proces af te wachten Zijn echtgenote Dieuwke
Kramer wordt nergens in de stukken genoemd
Pas eind januari 1948 begon het proces tegen
de broers en nog een medeverdachte van Klinkert
en Co de oudprocuratiehouder Hollants
De Bijzondere Rechtbank in Arnhem oordeelde
over Hendrik Klinkert dat het op grond van de
aangevoerde feiten vaststond dat de verdachte
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 2 67
op geen enkele wijze onvaderlandse handelingen
had gepleegd of gedragingen daaromtrent had
getoond Er kon wel duidelijk worden aangetoond
dat hij in het bedrijf als personeelslid op enigerlei
wijze betrokken was geweest bij de leveringen van
goederen aan de Duitsers
Het Hof vermoedde echter dat zijn aftreden als
directeur in 1942 minder gebaseerd was geweest
op een antiDuitse houding dan op het geruzie
met zijn broer Jan Daarnaast oordeelde het Hof
dat Hendrik behoorlijk had geprofiteerd van de
verkoop van zijn aandelen aan WB Maar dit
waren geen strafbare feiten Hendrik werd dan
ook volledig vrijgesproken
Het Hof oordeelde over de verdachte Hollants
dat men uit de stukken van Justitie kon opmaken
dat zijn rol bij Klinkert en Co niet erg groot was
geweest Deze Belg bleek echter ook nog verdachte
te zijn in een ander proces Zijn zaak werd
daarom aangehouden
Het proces tegen Jan Klinkert
Het oordeel van het Hof over Jan Klinkert was niet
mild ondanks enkele aangevoerde en bewezen
verzachtende omstandigheden Hem werden de
volgende handelingen verweten het leveren en
mogelijk maken van vitale producten ter bevordering
van de vijandelijke oorlogsvoering Hetzelfde
gold voor zijn ijver in het bevorderen van de verkoop
van het bedrijf aan de Duitsers En daarna
voor het feit dat hij tegen een zeer goede betaling
was blijven werken voor de nieuwe eigenaren
Jan en Elsbeth Klinkert
woonden 35 jaar in de
Venestraat in het meest
linkse pand van deze
opvallende rij van tien
woningen Deze huizen
werden rond 1920
gebouwd in een decoratieve
Duitse stijl Um
1800 die doorgaans
alleen voor vrijstaande
villas werd gebruikt
Foto Jan de Koning
1974 collectie HCO
68 jrg 35 nr 2 zwols historisch tijdschrift
Jan liet zich daarbij vooral leiden door het uitzicht
op geldelijk gewin
De door zijn advocaat JA Willinge Gratema
aangevoerde verzachtende omstandigheden
werden deels door de rechtbank overgenomen
namelijk het daadwerkelijk helpen van een Joods
gezin en het feit dat Jan onderduikers op de loonlijst
van het bedrijf had laten zetten en betaalde
Daarnaast had hij de productie aan het eind van
de oorlog aantoonbaar getraineerd Het hof liet
deze elementen meewegen evenals de zwakke
gezondheid van Jan
Wat voor het Hof bij de uitspraak niet werd overgenomen
maar op zich wel interessant is waren
de volgende zaken genoemd in het pleidooi van
zijn advocaat Familie van zijn vrouw werd aan
het einde van de Eerste Wereldoorlog in Riga door
de Bolsjewieken vermoord Tijdens deze gebeurtenis
verbleef Elsbeth nog met Jan in Zwitserland
Zij bezochten in Zrich hetzelfde caf waar de
banneling Lenin ook wel eens vertoefde Er schijnt
tussen Lenin en het jonge paar wel eens een ruzie
te zijn ontstaan Dit werd aangevoerd als een van
de argumenten voor Jans proDuitse houding
Een ander argument was het bedanken van Elsbeth
voor de NSB Elsbeth was in 1934 en 1935 lid
geweest Jan was nimmer lid van deze beweging
Iets wat overigens wel binnen de familie voetstoots
was aangenomen
We hebben verder niets kunnen terugvinden over
verhalen van een relatie van Jan met verzetsgroepen
Zoals een verhaal dat sommige buurtbewoners
vertelden dat er met zijn toestemming
schietoefeningen door de ondergrondse in de
fabriek plaatsvonden Wel was er een positieve
verklaring van diverse Zwolse schildersbedrijven
aanwezig waarin Jan Klinkert werd bedankt voor
het zonder prijsverhogingen leveren van verf Het
schijnt dat hij via onnodig grote bestellingen van
grondstoffen zogenaamd voor de Duitsers extra
verf aan hen kon leveren
Opvallend vond ik het dat het echtpaar de
nodige spullen van Zwolse Joodse families in
bewaring had gekregen en dat deze direct na de
bevrijding via notaris Windemuller aan hen zijn
teruggegeven Waarschijnlijk een van de redenen
dat sommige mensen dachten dat Elsbeth van
Joodse afkomst was
Het Hof te Arnhem besloot Jan wegens eerder
genoemde verzachtende omstandigheden een
clemente straf op te leggen Jan Klinkert werd
op 13 februari 1948 veroordeeld tot een gevangenisstraf
van n jaar en drie maanden en een
geldboete van 30000 gulden op basis van huidige
koopkracht 147628 euro Dit alles met aftrek van
het voorarrest
Aanzienlijk privvermogen
Uit de gebruikte stukken bij de procesvoering
bleek dat Jan Klinkert een behoorlijk groot en
onbezwaard privvermogen bezat Het Beheersinstituut
maakte daarvan een uitgebreide inventarisatie
Naast het huis in de Venestraat bezat Jan nog
vele kleine en grotere woningen Onder andere
het genoemde huis in de Zuiderkerkstraat Opvallend
vond ik dat ook mijn geboortehuis Koestraat
20 zijn eigendom was Gekocht van mijn vader in
begin 1944 voor 45000 gulden Ook de woning
Ter Pelkwijkstraat 13 waar mijn grootvader Evert
Bericht in de Zwolse
Courant van
13 februari 1948
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 2 69
vlak voor zijn dood in 1940 verbleef was zijn
eigendom
Daarnaast was hij medeeigenaar van de grond
onder de beide Zwolse fabrieksterreinen aan de
Hertenstraat Deze grond behoorde kennelijk
niet tot de NV Naast grond en huizen bezat hij zo
verklaart accountant Gerzee uit Zwolle effecten
en aan baar geld 206911 gulden in de huidige
koopkracht 1152494 op diverse banken in binnen
en buitenland Zijn patenten waren ondergebracht
in Zwitserland en daardoor onttrokken
aan de Nederlandse rechtsgang Jan en Elsbeth
hebben nog jarenlang van de revenuen daarvan
kunnen profiteren Tenslotte bezat Jan twee boten
een grote motorboot Jeltje Cornelis genaamd en de
naar zijn vrouw vernoemde zeilboot Elsbeth
Het tijdelijk geconfisqueerde aanwezige privvermogen
minus de verkregen verdiensten
tijdens de oorlogsjaren werden door de rechtbank
aan Jan teruggegeven
Verder troffen we veel correspondentie aan
over afgewezen vorderingen door derden Zoals
van IG Farben de Fokkerfabrieken en diverse
andere schuldeisers uit die jaren Ook over allerlei
kleine zaken vonden we correspondentie terug
bijvoorbeeld het geruzie over een bankstel met
antiquair Stibbe uit Zwolle
Tenslotte
Hendrik Klinkert lijkt destijds meer op basis van
het oudste zoon zijn dan op zakelijke kwaliteiten
tot directeur te zijn benoemd Wellicht heeft zijn
matige functioneren als zakenman de nodige
onvrede bij beide partijen opgewekt en heeft dit
geleid tot conflicten tussen de broers Waarom hij
indertijd is gaan scheiden heb ik niet kunnen achterhalen
Hendrik die na de oorlog gebrouilleerd
was met broer Jan overleed in 1951
Jan kwam over als een zachtaardig vriendelijk
en intelligent persoon en zeer aimabel in
de omgang In werkelijkheid had hij ook een
paar minder fraaie karaktertrekken Naast een
succesvol en briljant chemicus was Jan ook een
berekenend zakenman die zijn eigen belangen
goed in het oog hield Jan was dol op zijn vrouw
Elsbeth en enigszins blind voor haar gedrag Hij
overleed in 1962 Elsbeth overleed in 1982 zij
vermaakte het vermogen aan familie van haar in
ZuidAmerika27
Wat betreft de handel en wandel van het bedrijf
tijdens de bezetting net zoals andere Nederlandse
bedrijven heeft de firma Klinkert en Co volop
meegewerkt met de Duitsers Een breed scala aan
bedrijven leverde aan de bezetter dat liep van
bunkerbouw tot de productie van uniformen
Maar Klinkert leverde niet alleen aan de bezetter
maar heeft met innovatieve producten ook actief
bijgedragen aan de Duitse oorlogsindustrie De
firma Klinkert en Co is daarom terecht hard aangepakt
Jan Klinkert kreeg een relatief lage straf
ik vermoed dat dat te maken heeft met de late
procesvoering Indien zijn proces al in 1946 was
gevoerd had hij waarschijnlijk een veel zwaarder
vonnis gekregen
Dank en nawoord
Om te beginnen ben ik veel dank aan verschuldigd
aan Peter Riemersma uit Zwolle voor de vele
gegevens die hij heeft aangedragen Verder wil ik
mijn broer Eef bedanken een van de weinige nog
levende personen die beide ooms redelijk goed
heeft gekend Dankbaar was ik voor de hulp en
adviezen van mijn in oktober 2015 overleden zwager
Ben Kam de beheerder van ons familiearchief
Hetzelfde geldt voor Igor Cornelissen Het was
bijzonder prettig om samen met mijn neef Henk
Blokhuis in het Nationaal Archief te speuren naar
deze familiehistorie Tot slot veel dank aan Annt
Bootsmavan Hulten eindredacteur van dit blad
voor de eindbewerking en het redigeren van dit
verhaal
Bij het onderzoek kwam ik vele verdrietige
zaken tegen Soms afgewisseld door kleine lachwekkende
gebeurtenissen Gehinderd door de
Nederlandse privacywetgeving heb ik helaas pas
in een later stadium contact kunnen leggen met
een kleinkind van Hendrik Klinkert namelijk de
historicus prof dr W Wim Klinkert Hij heeft
via een deel van een opgeslagen archief van zijn
vader nog enkele aanvullingen kunnen leveren
Met dit artikel hoop ik een kleine bijdrage te
hebben geleverd aan de geschiedschrijving van
deze bewogen jaren uit de vorige eeuw
70 jrg 35 nr 2 zwols historisch tijdschrift
Literatuur en bronnen
Archief Bijzondere Rechtspraak Nationaal Archief
Processtukken Firma Klinkert en Co en Jan Klinkert
Archief Kam Klinkert HCO Correspondentie Elsbeth
Klinkert Toegang 11871
Archief Kvk Handelsregister HCO NV Fabriek tot
bereiding van lakken en vernissen vh onder de
firma Klinkert en Co Toegang 02322 doosnr 85
dossiernr 2275
Ernst Friedrich Hier en daar in de Venestraat ernstfriedrich
blogspotcom
Marcel Overbeek Industrieel erfgoedroute Zwolle
wwwmijnstadmijndorpnl 174 2017
Provinciaal Overijsselsche en Zwolsche Courant en andere
kranten via wwwDelphernl
Joep de Visser Onteigening en dwangarbeid in Berlijn
Weiensee mrt 2013 JHJonge Historici wwwjhsg
nl
Peter Riemersma 100 jaar Venestraat 19142014 2014
eigen uitgave
Noten
1 Waar bij deze geboorte en sterfdata geen plaatsnaam
staat is Zwolle bedoeld
2 Dochter van Jan van Loo wasdoekfabrikant en firmant
bij De Vogel Calcar en Co later de Vocaleumfabriek
3 Naast de zoons Hendrik en Jan telde het gezin van
Albert en Johanna nog een zoon Albertus Clazinus
18921980 en twee dochters Elisabeth Regina
18851976 en Everdina 18871962
4 De titel van het proefschrift luidde Zur Kenntnis
der kryptoisomeren Nitrostilbene 1919
5 De titel van het proefschrift van Elsbeth luidde Die
evangelischen Kantone und die Waldenser in den
Jahren 1655 und 168586 1917 Het proefschrift
was opgedragen aan haar moeder Baronesse
Sophie Uexkll Gldenband
6 Bron Peter Riemersma
7 Dirk Ansingh begon in 1875 zijn eigen muziekhandel
in Zwolle
8 De andere drie bedrijven waren O de Leeuw
handel in ijzerwaren en landbouwwerktuigen
in de Diezerstraat J Logtenberg veehouder en
melkverkoper in de Assendorperstraat FG en D
Boerboom galanterienzaak aan de Melkmarkt O
de Leeuw is het enige bedrijf dat tegenwoordig nog
bestaat en bovendien het predicaat Hofleverancier
nog mag voeren het bedrijf is daarmee inmiddels
de oudste hofleverancier in Overijssel
9 Informatie van prof dr W Klinkert kleinzoon van
Hendrik
10 KvKHandelsregister Statuten
11 KvkHandelsregister
12 Friedrich blog Venestraat 20 Klinkert 2912 2012
13 Id
14 Overbeek
15 KvkHandelsregister
16 POZC 911 1925
17 Twentsch Dagblad Tubantia en Enschedesche Courant
304 1925
18 POZC 72 1935 en 13 1935
19 Artikel Weinig enthousiasme uitbreiding van industrie
in Het Vaderland staat en letterkundig nieuwsblad
221 1936
20 Id
21 POZC 43 1936 en berichten in vele andere kranten
De brand was landelijk nieuws hoewel de schade
uiteindelijk meeviel
22 Informatie van prof dr W Klinkert kleinzoon van
Hendrik
23 KvkHandelsregister Het uitschrijven van de drie
commissarissen en directeur Hendrik Klinkert
werd bij de Kvk per 1 juni 1942 geregistreerd In de
praktijk zal dit waarschijnlijk al een half jaar eerder
zijn geweest
24 De Visser
25 Friedrich blog Met Gerrit Salet door de buurt 112
2013
26 Friedrich blog Venestraat 20 Klinkert 2912 2012
AFAC Algemene Fiets Afhandel Centrale fietsen
die door de gemeente in beslag genomen zijn omdat
ze verkeerd gestald stonden etc
27 Bron Peter Riemersma
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 2 71
Toelichting redactie vorig jaar ZHT 34 2017 nr 2
verscheen in dit tijdschrift een artikel van de hand
van Jan Gulikers over 150 jaar voortgezet onderwijs
aan de Bagijnesingel Naar aanleiding daarvan
bracht de heer H Dubbeldam wonend op het Het
Engelse Werk 1 de auteur een verhaal dat zijn
familie in 1994 van Wil Cornelissen kreeg Gulikers
stuurde het vervolgens door naar ons
Wil Cornelissen verbindt in dit verhaal op
onnavolgbare wijze zijn HBSeindexamen in 1948
het strandje van Dubbeldam aan de IJssel en het
uitroepen van de onafhankelijkheid van de staat
Isral met elkaar Het verhaal werd geschreven als
voordracht voor de jaarlijkse Jom Hatsmaoetviering
ter gelegenheid van Israls onafhankelijkheid
in Zwolle op 19 april 1994 Voor Wil een dag van
vreugde maar ook van weemoed een dag van een
verloren jeugddroom
Wil Cornelissen was jarenlang redacteur van
het Zwols Historisch Tijdschrift Hij overleed in
2014 Wij zijn blij dat wij dit prachtige verhaal
postuum kunnen publiceren
Het gebeurt tegenwoordig nooit meer
dat wij zoals jaren geleden met onze
kinderen achterin de auto over de oude
IJsselbrug Zwolle binnenrijden en dat ik tegen de
kinderen zei Kijk jongens dr heb ik vroeger
in de IJssel gezwommen En ik wees dan naar een
klein zandstrandje in het weiland van boer Dubbeldam
aan de rand van het Engelse Werk Kijk
daar heeft pappa gezwommen
Tegenwoordig kom je als je uit het westen
Zwolle nadert over de nieuwe brug En dan kun
je dat strandje niet eens zien Bovendien zitten
de kinderen niet meer in mijn auto en ze hebben
dat zwemverhaal al z vaak gehoord dat ze er ook
niet meer op zouden reageren Ze zouden zeggen
Ach laat pappa maar zeuren over vroeger
Ik heb dat verhaal al honderd keer verteld Van
dat zwemmen bedoel ik Dat ik daar met een grote
groep vrienden en vriendinnen op diepgeladen
schepen klom we ons stroomopwaarts lieten
meevaren en ons later rustig met de stroom mee
terug lieten gaan tot Dubbeldams strandje Ik
vertelde ze t echt wel honderd keren Maar ik heb
ze nog nooit over Esther verteld Over Esther de
stichting van de staat Isral en mijn eindexamen
Dat zat z
In 1948 zou ik dan eindelijk de HBS kunnen verlaten
Ik had er lang genoeg over gedaan Of ik
het eindexamen zou halen was zeer de vraag Een
goede leerling was ik niet Ik had me altijd drukker
gemaakt met toneelspelen en functies nastreven
in het bestuur van de HBSvereniging dan me
zorgen te maken over mijn eindexamenvakken
Het schriftelijk deel van het examen had vroeg
in het voorjaar plaatsgehad Het was voor mij geen
succes geweest Erger nog je kon rustig van een
Wil Cornelissen als
17jarige in de herfst
van 1945 met zijn
10jarige broertje Igor
Foto Eelsingh particuliere
collectie
Wil Cornelissen
Boer Dubbeldam en Israls onafhankelijkheid
72 jrg 35 nr 2 zwols historisch tijdschrift
ramp spreken dacht ik Ik meende dan ook dat t
absoluut geen zijn had om me in de nog resterende
weken druk te maken voor het komende mondelinge
gedeelte Het schriftelijk was z slecht geweest
dat ik ongetwijfeld zou zakken Dat was jammer
maar dan zou ik de school wel zonder diploma verlaten
Er waren ergere dingen op de wereld
Nu hoor ik altijd over die prachtige zomer
van 47 maar die van 48 was ook niet mis Het
was schitterend weer De zon scheen elke dag en
ik besloot al vast een voorproefje op de komende
vrijheid te nemen door iedere morgen naar de
IJssel te fietsen Brood mee zwembroek gerold in
een grote handdoek Die moest wel zo groot zijn
omdat je altijd hoopte dat je er eens met zn tween
op zou gaan liggen wat meestal niet gebeurde
Voor de vorm en ook om mijn ouders te bedriegen
nam ik nog wel wat leerboeken mee in de fietstas
De periode tussen schriftelijk en mondeling was
immers bedoeld om zelfstandig te gaan werken
aan je zwakke vakken Maar bij mij was alles zwak
Bij boer Dubbeldam kon je je fiets in een grote
schuur zetten en dan liepen we naar de waterkant
het weiland over tussen de koeien door
Op een van die dagen begin mei ontmoette
ik daar Esther Het duurde niet lang of we hadden
iets Dat iets was nog wel weinig maar ik voelde
dat het mr zou kunnen worden Veel meer
Esther was niet zon lachebek als zoveel andere
meisjes vond ik Ze was aardig belangstellend en
bovenal ze was mooi God wat was ze mooi En
ze werd ieder dag mooier zag ik Er gebeurde wat
met mij en er gebeurde wat in mij voelde ik Jazeker
ik was wel eens eerder verliefd geweest Maar
dit was hl anders dat voelde ik heel zeker
Esther was joods Zij kende mijn ouders wist
dat ik op de Vondelkade woonde Ze kende zelfs
familieleden van mij Familieleden die er nog
waren maar ook ooms en tantes die er door de
oorlog niet meer waren Ik schaamde me een beetje
dat ik van haar familie weinig wist Ja ik had
haar ouders wel eens gezien ik wist ongeveer waar
ze woonde Maar ik zou al het mogelijke doen om
deze achterstand in te lopen Ik wilde alles lles
van haar weten
Heerlijke dagen volgden Er waren daar aan
de IJssel op dat strandje veel meer jongens en
meisjes maar wij zagen alleen maar elkaar Ik zag
alleen Esther met haar glanzend lange haren in
haar gewaagde badpak waarin haar ongetwijfeld
prachtige figuur zich min of meer aftekende
Toch bleef er nog genoeg te raden en te fantaseren
over Daarbij kwam dat we steeds dichter bij
elkaar lagen We lagen nog wel niet samen op de
grote bandhanddoek van mijn moeder maar ik
voelde dat dt niet zo erg lang meer kon duren
We hadden lange gesprekken Over de school
die nu gauw achter ons zou liggen over de leraren
en leraressen over onze ouders Maar vooral over
later over wat onze toekomstplannen zouden zijn
over wat we wilden worden
En we spraken over die nieuwe joodse staat
die nu gauw zou worden gesticht Hoe zou dat alles
gaan Het was spannend angstig ook niemand
wist hoe het zou aflopen De nieuwe joodse staat
waarvan we de naam nog niet eens wisten
Op een late namiddag waren we nog alleen bij ons
strandje overgebleven Alle anderen waren al naar
huis De moeders zouden anders te lang moeten
wachten met t eten nietwaar Wij bleven alleen
achter Maar ook wij moesten weg
Het strandje van
Dubbeldam aan de
IJssel medio jaren
zestig Foto Henneke
collectie HCO
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 2 73
En toen deed Esther iets dat ik haar nog nooit
eerder had zien doen Ze ging zich omkleden achter
het kleine bosje van een paar struiken dat daar
stond Niet eens achter maar nst dat bosje
En ineens deed ze haar badpak uit en stond
daar n moment als een prinses voor me Als
prinses Esther nee als koningin Esther Nog nooit
had ik een naakt meisje gezien Moest ik nu kijken
of niet Ik twijfelde hevig Gelukkig bleef Esther
praten en kon ik dus moeilijk mijn hoofd afwenden
Ik zag haar Mooier dan ik in mijn fantastische
jongensdromen had kunnen fantaseren
Het duurde niet lang Vlug schoot ze in haar
kleren en maakte aanstalten om weg te gaan Ik
hoefde me niet om te kleden Zou dat ook niet
eens hebben gedurfd Maar de laatste uren was
ik niet in t water geweest Mijn zwembroek was
kurkdroog en ik deed snel mijn blouse en broek er
over aan
Toen we naar huis fietsten zei ze Kom je
morgen bij me thuis Dan kun je mn ouders zien
Ik heb met ze over jou gepraat Ze willen je wel
eens ontmoeten Ik beloofde het
Die avond zag ik steeds weer mijn droommeisje
voor me Mijn Esther mijn droomkoningin
De volgende dag een vrijdagmiddag ging ik
met haar mee naar huis De vader stond met een
snoeimes wat struiken bij te werken maar ging
toen wij er aan kwamen direct mee naar binnen
Want we moeten toch nog wat dingen doen voor
de sjabbesavond zei hij Ik heb nog wel het een en
ander te regelen
Hij liep ons voor naar de op een kier staande
huisdeur Ik merkte dat hij ineens zijn vingers kuste
en die op de deurpost legde Kuste hij de deurpost
Toen ik er langs liep zag ik een klein kokertje
dat daar een beetje scheef op het hout was bevestigd
Ik durfde het niet uitgebreid te bekijken dat
zou ik later wel eens doen Maar ik begreep dat dat
een mezoeza was Wij hadden thuis geen mezoeza
aan de deur Kwam dat door het gemengde huwelijk
van mijn ouders Zou ons huis geen zegen
nodig hebben bedacht ik me
Ik maakte kennis met haar moeder Zo
heette ik Cornelissen Moeder joods Dus joods
Ik voelde me ook toen al een beetje schuldig
tegenover mijn vader zoals dat ook altijd later het
geval was als dat onderwerp aan de orde kwam
Ja ik was joods al heette ik geen Cohen of Polak
Dan maar een joodse Cornelissen
Esther en ik praatten veel Beetje zenuwachtig
Natuurlijk over school Ik liet het onderwerp
examen wijselijk rusten en ik was blij dat Esther
er ook niet over begon Al gauw kwam het onderwerp
van de nieuwe joodse staat aan de orde
En toen zei de vader iets dat me uit mijn
droom wakker had moeten schudden Hij zei
iets over het nieuwe joodse land Hij zei iets over
zionisme Helpen de nieuwe staat opbouwen Ze
hadden nu iedereen nodig Hij zei iets over desnoods
een andere baan Werken op t land Toen ik
er later goed over nadacht besefte ik dat ik
t allemaal wel had gehoord maar dat t niet tot
me doordrong Ik zag alleen maar zijn dochter
De ernst van zijn opmerkingen drong niet tot mij
door
Het werd wel een erg uitgebreide theevisite
Ik voelde dat ik moest gaan Terwijl ik van de
moeder afscheid nam zag ik dat vader kaarsen op
tafel neerzette Hij pakte ook een boek een gebedenboek
Maar toen ging er iets mis Ik geloof dat
hij tegelijkertijd iets anders wilde pakken In elk
geval viel het boek En toen zag ik dat hij dat weer
opgeraapte boek kuste voordat hij t op tafel legde
Het flitste door me heen Als deze joodse familie
zoveel kust al waren het dan ook mezoezas en
gebedenboeken dan zit ik goed
Toen Esther me uitliet fluisterde ze me bij de
voordeur toe Kom je morgen weer op ons plekje
op t strandje Ik wacht op je Ik beloofde t
Die avond in bed zag ik steeds weer mijn
droomkoningin Ik zag haar in gedachten staan
bij t strandje van Dubbeldam Zo mooi Op ns
plekje En steeds zei ze Ik wacht op je
Die woorden maakten dat ik die nacht onrustig
sliep
De volgende morgen ging de bel van de voordeur
al vr negenen Miel Baumann de dochter van
de directeur van de RHBS stond op de stoep
Of je direct bij vader komt Hij wil met je spreken
Een kwartier later stond ik bij de baas in zijn
kamer De concirge meneer De Roos had me
74 jrg 35 nr 2 zwols historisch tijdschrift
binnengelaten Het gezicht van De Roos stond
ernstig Anders maakte hij altijd grapjes Nu niet
Ik voelde dreiging
Directeur Baumann hanteerde een oude truc
Hij was aan t werk of deed alsof Een eeuwigheid
liet hij me staan Ik werd klein Ik werd steeds
kleiner
Eindelijk begon hij Op een toon die ik niet
van hem kende Hij ging tekeer tegen me Schold
me zelfs uit Wat ik daar allemachtig aan die IJssel
lag te donderjagen in plaats van te studeren en te
proberen dat examen te halen Met die jongen
hij zei niet jongens en meiden liggen te klooien
en niet de vakken waar ik slecht in was nog eens
goed door te nemen Ik was een lapzwans ik was
mijn ouders niet waard ik was helemaal niets
waard ik was een nul De man ging minutenlang
tegen me te keer Ik durfde en kn ook helemaal
niets terug zeggen
Eindelijk mocht ik gaan Naar huis Naar je
kamer Lren zul je de dagen voor het mondeling
En laat ik niet horen dat je nog n keer naar die
IJssel gaat Donder op
Donder op hadie gezegd Dat zei hij anders
nooit Ik vloog naar huis Bang Even flitste mijn
belofte aan Esther door me heen Ik zou vandaag
terugkomen op t strandje van Dubbeldam Op
ns strandje Maar ik durfde niet
Ik heb inderdaad gestudeerd in de weken daarna
En ik mijn diploma gehaald Op t nippertje Maar
ik heb t gehaald
De dag n de diplomauitreiking ben ik naar
het strandje van Dubbeldam gefietst Het was nog
steeds schitterend weer Maar zij was er niet Ook
de daarop volgende dag was ze er niet
Ik fietste naar haar huis Ik schrok Het huis
was leeg Er hingen geen gordijnen meer voor de
ramen Ik keek naar binnen Een volkomen lege
kamer De familie was weg Ik keek naar de deurpost
Op de verf was een beetje schuin een afdruk
te zien Een afdruk van de verdwenen mezoeza
Ik was ten einde raad Belde aan bij de buren
De buurvrouw vertelde me dat meneer en
mevrouw en dochter waren vertrokken Naar
Isral Anderhalve week geleden een dag n de
De RijksHBS aan de
Bagijnesingel De foto
dateert uit het begin
van de twintigste eeuw
maar het gebouw zag er
in 1948 nog precies zo
uit Collectie HCO
Hopeloos verliefd Ik werd gek van verlangen Ik
at slecht en ik wilde dood
Ik had dankzij mijn directeur het diploma
gehaald maar ik was mijn droom kwijtgeraakt
Ik ben meneer Baumann nog altijd dankbaar
maar ik had zo graag mijn droomkoningin teruggezien
Ik had als een van de eersten mijn offer voor de
nieuwe staat gebracht maar het was wel een hl
grt offer vond ik
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 2 75
stichting van de staat 14 mei 1948 waren ze hals
over kop weggegaan Het duizelde me Ik hoorde
nog wel iets van helpen meneer wilde helpen
vechten hij had gezegd dat ze m dr nu nodig
hadden weg uit Nederland opbouw Ik hoorde
t allemaal wel maar t drong weer niet goed tot
me door
Ik was Esther kwijt De nieuwe staat was
er wel Isral Maar Esther was er niet meer
Niet meer bij mij Ik besefte dat ik verliefd was
David BenGurion spreekt de Onafhankelijkheidsverklaring van de staat Isral uit op 14 mei 1948 onder
een portret van Theodor Herzl Wikipedia GPO
76 jrg 35 nr 2 zwols historisch tijdschrift
In 1823 nam de secretaris van de stad Willem
Tobias twee jonge gasten mee naar de Zwolse
stadsschansen die met hooge en zware boomen
beplant zijn De bolwerken echter heeft men door
het tusschen in voegen van kleine tuintjens en het
dempen van een gedeelte der gracht ten volle bedorven
In eene societeit buiten de stad dronken wij
thee wandelden eenige fraaie lanen om en voorts
eene bekoorlijke landstreek door korenvelden en
weilanden aangenaam afgewisseld
Aldus de jongste van de twee de 21jarige
Jacob van Lennep in zijn dagboek1
Deze telg uit een Hollands patriciersgeslacht
opgegroeid in een deftig huis
met ruime tuin in Amsterdam en lange
zomers verblijvend op het prachtige familiebuiten
Huis te Manpad te Heemstede bekeek natuurlijk
Zwolle vanuit die achtergrond De lanen waar hij
door wandelde kregen duidelijk zijn goedkeuring
evenals het geboomte op de schansen maar
die kleine tuintjens daar beneden Het was duidelijk
dat hij dat maar niets vond Hoewel hij ook
achter de Walstraat heeft kunnen wandelen vermoed
ik toch dat het om de huidige Potgietersin
Op de kaart van
Blaeu uit 1649 valt de
binnengracht achter de
Koestraat nog duidelijk
te zien evenals de
Kleine en de Grote Aa
Collectie HCO
Buiten onder de rook van de binnenstad
publieke wandelingen in een standenmaatschappij
Zwolle rond 1830
Geert A Banck
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 2 77
gel achter de Koestraat gaat De gracht waarover
hij het heeft is de nu geheel verdwenen binnengracht
Kennelijk waren daar toen nog een paar
sporen van te vinden Volgens Boer en Vromen
protesteerden de bewoners al vanaf 1663 tegen
de stankoverlast van de gracht In een volgens de
auteurs ingewikkeld gevecht met het stadsbestuur
lijken de bewoners de ruimte achter de muur om
het maar eens in moderne woorden te zeggen
gekraakt te hebben al dan niet in combinatie
met het aanplempen van de binnengracht2 De
kwestie werd in 1745 met een afkoopsom door de
eigenaren geschikt Hierbij teken ik aan dat veel
bewoners van de Koestraat tot de Zwolse elite
behoorden en daarmee binnen het stadsbestuur
nogal wat invloed konden uitoefenen om zaken te
plooien Vanaf die tijd is dus het typische patroon
van smalle urbane opstrekkende kavels ontstaan
zoals die duidelijk op de kadastrale minuutsplans
van 1832 ingetekend zijn Bij de Suikerberg is overigens
ook nog water tot vermaak F20713 opgemeten
mogelijk een restant van de gracht4
De consolidatie van dit stramien onder de
stadswallen van de Koestraat en Walstraat vond
plaats na 1789 Het al lang ingezette verlies van
het militair belang van de fortificaties werd toen
formeel bekrachtigd door Zwolle tot open stad te
verklaren Wat door de patricir Van Lennep wat
denigrerend tuintjens genoemd werd was voor
de bewoners een wezenlijk voorrecht een eigen
groene ruimte was een heel schaars goed binnen
de wallen
Ik heb hiervoor al de kadastergegevens van
1832 ter sprake gebracht In dit artikel ga ik aan
de hand van een verkennende analyse van die
gegevens nader in op de vraag hoe groen beschikbaar
was voor de Zwollenaren Het is duidelijk
dat daarbij binnen de grachten grote verschillen
bestonden tussen de onderscheiden standen
Neem bijvoorbeeld het contrast tussen de woning
van de weduwe Anna Catharina Tobias5 moeder
van bovengenoemde Willem Tobias en de onbekende
huurders van twee tegen de stadsmuur
gebouwde minuscule huisjes met erf in het bezit
van mijn betovergrootvader de wolkammer Philip
Peter Banck zelf wonend in de Nieuwstad de
huidige Thomas a Kempistraat Anna Tobias bezat
een huis met erf en tuin aan de Koestraat 320 m2
groot F20436 De huisjes aan de Waterstraat in
de buurt van de Vischpoort F1368 en F1369
daarentegen hadden een oppervlak van respectievelijk
10 en 12 m2 Maar het contrast kon nog
groter zijn Op maar vijf minuten lopen van deze
huisjes woonde de arts Gerhardus Ramaer in een
huis met tuin en stal aan de Nieuwstraat tegenover
de Spiegelsteeg F7857 waar nu Hudson Bay en
voorheen V en D gevestigd was Met een totaal
oppervlak van 1470 m2 was dit veruit het grootste
priv perceel ten noorden van de Diezerstraat
Het zal duidelijk zijn dat de beschikbaarheid
van groen of beter de toegang tot groen voor
inwoners als de weduwe Tobias en de arts Ramaer
anders was dan voor kleine burgers laat staan
voor knechten of mensen die slechts van de liefdadigheid
leefden Deze standsverschillen zal ik
steeds meenemen in dit artikel Groen is natuur
Schematisch overzicht
van de ontwikkeling
van de Koestraat en
de ruimte daar achter
door de eeuwen heen
Gemaakt door Han
Prins 1968 Collectie
HCO
78 jrg 35 nr 2 zwols historisch tijdschrift
De kadastrale kaart van
Zwolle sectie F tweede
blad uitsnede uit 1832
De zuidelijke kant van
de stad met onder meer
duidelijk zichtbaar de
Koestraat Collectie
HCO
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 2 79
80 jrg 35 nr 2 zwols historisch tijdschrift
lijk een veel te wijds begrip en hier wil ik me
vooral concentreren op de vraag wie waar toegang
had tot de op de kaarten aangegeven categorien
publieke of openbare wandelingen in en buiten
de poorten Deze omschrijving geeft in principe
aan dat deze wandelpaden voor arm en rijk
gelijkelijk to

Lees verder

Zwolse Historisch Tijdschrift 2018, Aflevering 1

Door 2018, Aflevering 1, Afleveringen, Jaartal, Zoek in ons tijdschrift

Zwols Historisch Tijdschrift
Zwolle tijdens de
Eerste Wereldoorlog
35e jaargang 2018 nummer 1 850 euro
Suikerhistorie
Van Orsouw Grote Markt 6
In 1943 dus precies 75 jaar geleden kwam de
28jarige Gerard van Orsouw uit Brabant naar
Zwolle en nam een banketbakkerszaak in de Diezerstraat
over Na achttien jaar in 1961 opende
hij op de hoek van de Grote Markt en Oude Vismarkt
een nieuwe zaak in het pand waar voor
die tijd de IJmuider vishandel gevestigd was Na
gedeeltelijke afbraak van het oude pand duurde
het nog maanden voordat de vislucht eruit verdwenen
was
Van Orsouw had zich met zijn banketbakkerszaak
annex lunchroom geen betere plek kunnen
wensen in het hart van de stad met prachtig
uitzicht op de Grote Markt In de lunchroom op
de eerste etage bracht Teun van der Veen twee
schilderingen aan die het verhaal vertellen hoe de
Zwollenaren aan de naam Blauwvingers gekomen
zouden zijn net als het suikerzakje Op 26 oktober
1961 was de feestelijke opening met als speciale
aanbieding een Turko Taart van 2 gulden voor
fl 150 zo genoemd vanwege de Turkse hazelnootjes
die erin verwerkt waren Later verkocht
Van Orsouw deze hemelse lekkernij als gebakje of
taart onder zijn eigen merknaam Orsolino een
begrip in Zwolle en wijde omgeving
In 1978 vond er een interne verbouwing plaats
waarbij de zaak grondig werd opgeknapt Latere
eigenaren van de zaak handhaafden de naam Van
Orsouw Na Polman werd Max van Dijk de eigenaar
Ondanks de mooie locatie en alle verkrijgbare
lekkernijen kwam in april dit jaar het bericht dat
Van Orsouw failliet verklaard is en overgenomen
wordt door de eigenaren van restaurant Vitos aan
de Grote Markt Er wordt een doorstart gemaakt
onder de naam Maxims De Orsolino zal straks in
het nieuwe concept een blijvende herinnering aan
de oude zaak vormen
2 jrg 35 nr 1 zwols historisch tijdschrift
Wim Huijsmans
Collectie ZHT
Van Orsouw in april 2018 Na 75 jaar zal deze vertrouwde naam op
de Grote Markt binnenkort tot het verleden behoren Foto Annt Bootsma
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 1 3
Suikerhistorie Wim Huijsmans 2
Zwolle tijdens de Eerste Wereldoorlog
Aflevering 4 en slot 19171918
De revolutie schijnt tot nader order afgelast
Jan van de Wetering 4
Late zijn ziel gebundeld worden
in het Eeuwige licht
De dood van Jozeph Troostwijk in 1943
Patric van Aalderen 29
De Zwolse lente
Dertig jaar wederopbouw door de camera
van Dolf Henneke Herman Aarts 35
Recent verschenen 45
Mededelingen 47
Auteurs 49
Voor u ligt het eerste nummer van de
35ste jaargang van het Zwols Historisch
Tijdschrift Ja de Zwolse Historische
Vereniging bestaat al weer 35 jaar En het gaat de
vereniging goed we hebben een kleine achthonderd
leden we leveren nu al decennialang een
wezenlijke bijdrage aan de Zwolse geschiedschrijving
in ons prachtige ZHT we hebben een hele
mooie website met nieuws fotos tekeningen
artikelen gedichten films en niet te vergeten een
quiz en we participeren in het Erfgoedplatform
het cultuurhistorische samenwerkingsverband
in Zwolle Wij bieden al 35 jaar de ruimte om historisch
onderzoek over Zwolle te publiceren en
wij hopen dat ook te blijven doen want wij willen
in de eerste plaats via tijdschrift en website die
steeds belangrijker zal gaan worden een podium
zijn waar dit mogelijk is
Zoals in dit nummer het schokkende en tragische
relaas over de Joodse onderduiker Jozeph
Troostwijk die het in 1943 niet meer uithield in
zijn onderduik en dat met de dood moest bekopen
Eerste luitenant Patric van Aalderen van de
Bergings en Identificatiedienst van de Koninklijke
Landmacht kwam dit verhaal op het spoor en
heeft het verder onderzocht
De ellende van de oorlog zelfs als je er niet
direct bij betrokken was wordt ook uitvoerig door
Jan van de Wetering beschreven in het vierde
en laatste deel van zijn serie over Zwolle tijdens
de Eerste Wereldoorlog Verder aandacht door
Herman Aarts voor de prachtige fotos van persfotograaf
Dolf Henneke geplaatst in de context
waarin ze gemaakt zijn Net als Aarts samen met
Adri van Drielen doet in het net verschenen boek
De Zwolse lente En tenslotte nog de rubrieken
Recent verschenen en Mededelingen Wij wensen
u veel leesplezier
Cover Gemobiliseerde soldaten in 19141918 in
het cafeetje van Elsemeuje met smokmuts van
Munster in Frankhuis Particuliere collectie
Redactioneel Inhoud
4 jrg 35 nr 1 zwols historisch tijdschrift
Zwolle tijdens de Eerste Wereldoorlog
Aflevering 4 en slot 19171918
De revolutie schijnt tot nader order afgelast
Jan van de Wetering
De eerste twee jaren van de oorlog was de
aandacht van de Zwollenaren vooral naar
buiten gericht geweest De komst van
honderden Belgische vluchtelingen en genterneerde
militairen had hen de ogen geopend voor
wat een oorlog teweeg kan brengen Het gevolg
was een explosie van hulpvaardigheid maandenlang
hadden ze met grote toewijding gezorgd
voor onderdak voeding kleding ja zelfs voor
vermaak en onderwijs voor de kinderen Maar
toen de Belgen in 1915 merendeels weer naar hun
woonplaatsen terug waren gekeerd en de genterneerde
militairen in grote kampen ver buiten
Zwolle waren ondergebracht veranderde het blikveld
van buiten naar binnen Vooral in de wintermaanden
die met name begin 1917 extreem koud
uitvielen steeg de nood onder het armere deel van
de bevolking Er was gebrek aan eten brandstoffen
kleding en ook aan iets vanzelfsprekends als
klompen voor de kinderen Wie geld had redde
zich nog wel Maar rijk of arm de stemming van
de Zwollenaren was eind 1916 in mineur
Wie bij de jaarwisseling hoopte op betere
tijden in het nieuwe jaar kwam bedrogen uit
Op 4 januari 1917 stelde de regering tot in detail
maximumprijzen vast voor levensmiddelen
pronksnijbonen kluiven gort eieren melk turf
petroleum zeep zout ja zelfs maatjesharing geen
product bleef onvermeld Dat was op zich een
prima maatregel omdat het de woekerprijzen die
sommige winkeliers voor hun producten vroegen
aan banden legde Maar niet alleen de prijzen werden
aan banden gelegd ook de hoeveelheden die
de Nederlanders konden kopen Zo mochten de
slagers maximaal 1 kilo vers gerookt of gezouten
De oorlog ging het vierde jaar in de slachting op de slagvelden was met geen pen te beschrijven Miljoenen
mannen werden in de kracht van hun leven opgeofferd als kanonnenvoer Maar al was Nederland er met
kunst en vliegwerk in geslaagd neutraal te blijven de strijd bleef ook hier niet zonder gevolgen Het Zwolse
echtpaar Teding van Berkhout1 schreef begin januari 1917 in een brief aan de Zwolse Courant Niet alleen
de oorlogvoerende landen zijn het die in hoogen nood verkeeren Ook in de meeste neutrale staten ook
in Nederland dringt de nood telkens sterker en zal de duurte de werkloosheid de ondervoeding en algemeene
levensinzinking met den dag sterkere afmetingen aannemen 2 Dat waren profetische woorden zoals
al spoedig zou blijken Duurte en schaarste van levensmiddelen zouden de Zwollenaren de laatste twee
oorlogsjaren in de greep houden En toen dan eindelijk in november 1918 de vrede kwam was Nederland
niet ver af van een revolutie zoals die zich in Rusland en Duitsland had voorgedaan De Zwolse socialisten
bliezen een stevig partijtje mee November 1918 zou een van de meest verbazingwekkende maanden uit de
geschiedenis van Zwolle worden
Niet alleen de prijzen
maar ook de hoeveelheden
die de burgers
mochten kopen werden
aan banden gelegd
Zwolse Courant
4 januari 1917
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 1 5
spek aan hun klanten verkopen daarmee werd
hamsteren tegengegaan Die hoeveelheden zouden
al gauw drastisch verder omlaag gaan Dat
was nu al te zien aan de lange rijen voor de winkels
als er weer een voorraad was aangevuld
Ingrijpend was de nieuwe broodregeling waarover
de Zwolse bakkers in januari vergaderden
De vrije verkoop van witbrood was beperkt omdat
door het gebrek aan veevoeder heel wat graan in
de voerbakken van de koeien en paarden terecht
kwam De bakkers legden zich neer bij de regeling
dat hun klanten slechts 4 ons brood per dag kregen
en dan alleen tegen afgifte van een broodbon
Ze moesten een hele administratie bijhouden
voor de op broodkaarten geplakte broodbonnen
De bakkers kregen namelijk net zoveel meel als
voor de bij hen ingeleverde bonnen nodig was3
Arbeiders konden omdat ze zware handenarbeid
verrichtten extra bruin of roggebrood bijslagbrood
krijgen Maar dat ging niet zomaar Ze
moesten met een door hun werkgever ondertekend
formulier naar huize Eekhout waar de uitreiking
van de aanvullingsbroodkaarten plaatsvond
Ze waren niet de enigen Uren en uren moesten de
aanvragers daar te midden van enorm gedrang in
de rij staan Zelfs de politie moest er af en toe aan
te pas komen om de orde te handhaven4
Schaatsen tegen de verveling
Wekenlange vorst van januari tot april 1917 leidde
even af van de dagelijkse zorgen De Zwollenaren
gingen massaal aan het schaatsen Naast wedstrijden
op de korte en lange baan was er veel belangstelling
voor een gekostumeerde historische
hardrijderij op de baan aan het Groot Weezenland
met onder andere een wedstrijd tussen zeeheld
Michiel de Ruyter zijn matrozen en vier statige
burgemeesters De bronzen medaille was beschikbaar
gesteld door Hare Majesteit de Koningin
Het waren andere tijden Zo organiseerde IJsclub
Zwolle op 12 februari een hardrijderij op schaatsen
voor dames en heren met als voorwaarde
Elke heer die wenscht mee te doen moet tevens
een dame aangeven terwijl later bij loting zal
worden uitgemaakt met welke dame moet worden
gereden De prijzen bestonden uit kunstvoorwerpen
5
Het ijsvermaak kwam erg gelegen voor het in
Zwolle gelegerde bataljon van de Landweer De
militairen verveelden zich mateloos Elk jaar weer
kwam er een nieuwe lichting bij om het land te
verdedigen tegen een vijand die nooit zou komen
Op alle strategische plekken langs de grenzen
maar ook langs rivieren als de IJssel waren manschappen
gelegerd
De legerleiding was creatief in het vinden van
een combinatie van militaire oefeningen en sport
Zo rukte op zaterdagmorgen 27 januari het gehele
bataljon uit voor een schaatswedstrijd over het
Apeldoorns Kanaal Het woord schaatswedstrijd
Schaatsen op het Klein
Wezenland nu Burgemeester
van Roijensingel
een paar jaar na de
oorlog Foto Eelsingh
collectie HCO
Aankondiging van
een schaatswedstrijd
Zwolse Courant eind
januari 1917
6 jrg 35 nr 1 zwols historisch tijdschrift
dekte de lading maar nauwelijks Eerst moesten
de soldaten van Zwolle via Hattem naar Vaassen
marcheren bijna 30 kilometer om na een uur
rust zo snel mogelijk terug naar Zwolle te schaatsen
Daar deden ze anderhalf uur over De tocht
kende nogal wat hindernissen Heen en terug
werden niet minder dan 46 bruggen en eenige
sluizen gepasseerd Om door omloopen geen
tijd te verliezen kropen de patrouilles op hun buik
liggend onder de bruggen door Om goed half
vier was de laatste van de vier patrouilles weer
binnen De manschappen zullen van dezen tocht
nog menige aangename herinnering behouden
schreef de verslaggever van de krant optimistisch6
De militaire schaatswedstrijden bleven niet
onopgemerkt Zelfs koningin Wilhelmina was
genteresseerd en vroeg waar die wedstrijden
gehouden werden omdat ze wel eens een kijkje
wilde nemen Maar ze behoorde tot teleurstelling
van de Zwolse Courant niet tot de toeschouwers
bij de wedstrijden van de Zwolse Landweer op de
ijsbaan aan het Groot Weezenland Het leidde tot
hilarische taferelen
Het opmarcheeren in meer gelederen het liggen
het opstaan en t zwenken zijn oefeningen die
men gemakkelijker op t land dan op t ijs uitvoert
Interessant was ook het opwerpen van stellingen
uit ijsblokken gebouwd door niet schaatsenrijdenden
Met pikhouwelen en lintzagen waren
hier telkens groepen van plusminus 15 man bezig
het materiaal voor den bouw te verzamelen en
daarna de blokken op te stapelen De schaatswand
kreeg een dikte van 125 meter Deze dikte is
namelijk voldoende om geweervuur af te weren
Na de koffie waren de brancardoefeningen
van de hospitaalsoldaten aan de beurt Twee paren
van hospitaalsoldaten reden eerst een baan om
het snelst verbonden daarna elk een gewonde op
een brancardslede De beenen van dezen moesten
gespalkt worden en vervolgens vloog men er van
door met de gewonden op de slede Vooral in de
baanbochten zwierde de brancard soms wel wat
bedenkelijk maar de gewonden kwamen toch
best over7
Er waren meer initiatieven om de verveling
onder de militairen te verdrijven Vier in Zwolle
gelegerde compagnien kregen zangles Er moest
een eind komen aan het zingen van verminkte
operettedeuntjes tijdens het marcheren vond de
legerleiding
Het werd serieus aangepakt Honderd propagandisten
uit het leger volgden een cursus in Den
Een damescoup tussen Zwolle en Kampen
Volgens een Reiziger moesten de in 1917 door de NederlandscheCentraal
SpoorwegMaatschappij afgeschafte damescoups op het lijntje Zwolle
Kampen weer in ere worden gesteld Want schreef hij Wij zouden het zr
gewenscht achten indien de autoriteiten eens een kijkje gingen nemen aan
den trein die Zondagavonds 950 van hier vertrekt Wat toch is het geval
Met dezen trein gaan militairen die in Kampen een cursus volgen weer
naar hun pensions terug geregeld zijn deeze heeren in een zr jolige stemming
bijvoorbeeld na afloop van een voetbalwedstrijd en wij zagen dikwijls
de overvolle coups z vol dat wij ons niet kunnen voorstellen dat vrouwen
en meisjes daar tusschen geplaatst kunnen worden POZC 16 mei 1917
De eeuwige post aan
de grenzen in deze
oorlogsprent van Jan
Sluijters parodieerde
hij de verveling van de
Nederlandse landstormers
tijdens de Eerste
Wereldoorlog De
Nieuwe Amsterdammer
14 augustus 1915
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 1 7
Haag om het geleerde vervolgens in praktijk te
brengen met behulp van de Zangbundel voor het
Nederlandsche Leger Het resultaat was ernaar
Enkele dagen geleden hebben de Zwollenaren
zich hiervan kunnen overtuigen toen de troep
opgewekt door de straten trok In pittigen marsch
terwijl de liederen tusschen de huizen opschalden
en de menschen verbaasd maar met een lach om
den mond het vreemde het leuke ervan genoten8
Zwolle in de kou en in het donker
Tijdens de laatste twee oorlogsjaren ontstond een
steeds nijpender gebrek aan kolen De toevoer uit
andere landen liep terug en de Limburgse mijnen
konden niet voldoende aan de vraag voldoen De
bevolking werd iedere winter weer gewaarschuwd
kolen te sparen om voorbereid te zijn op nog
strengere kou Eind 1917 werd de kolenvoorraad
kritiek De regering voerde daarom een distributiesysteem
in dat afhankelijk was van de grootte
van de woning Er waren onder de bevolking veel
klachten over de kwaliteit van de kolen Ze waren
groter en grover dan men gewend was De Brandstoffencommissie
te Zwolle vond dat men in deze
moeilijke tijd de kachel moest aanpassen aan de
brandstof en niet andersom zoals in normale tijden
gebruikelijk was Met enige aanpassingen van
de kachelpijpen konden de Zwollenaren prima
grove kolen of zelfs turf gebruiken schreef de
commissie9
Omdat de Elekriciteitsfabriek IJsselcentrale
aan het Almelose Kanaal de Zwolse Gasfabriek
en de Watertoren steeds grotere tekorten aan
steenkolen kregen moesten de Zwolse burgers
winkeliers en bedrijven ook bezuinigen op het
gebruik van elektriciteit gas en water Het meest
ingrijpend was de bezuiniging op het gebruik
van kook en lichtgas In februari 1917 voerde
de regering de verplichte lichtbesparing in De
gemeente Zwolle gaf nadere voorschriften Om te
beginnen werd de straatverlichting gaslampen
met een kwart ingekrompen en na tien uur zelfs
geheel gebluscht Verder werd de verlichting van
uitstalramen etalages verboden en de winkels
mochten na tien uur s avonds nog maar n licht
laten branden Hetzelfde gold voor koffiehuizen
cafs kroegen slijterijen en kapsalons In fabrieken
kantoren en werkplaatsen uitgezonderd
bakkerijen mocht geen licht branden vr zeven
uur s morgens en na zeven uur s avonds10
Deze maatregelen zetten Zwolle zeker in de wintermaanden
in het duister Een verslaggever van
de Zwolse Courant ging een paar dagen later naar
de gevolgen kijken In beeldende bewoordingen
gaf hij een prachtig kijkje in het Zwolle van honderd
jaar geleden
Indien er n ding in staat is om te bewijzen
dat de mensch aan alles went dan is het zeker deze
door den kolennood verordonneerde duisternis
die sinds eenige avonden over den stad hangt Had
men enkele jaren geleden een voorstel durven
doen om in een stad als Zwolle des avonds geen
enkele straatlantaarn te laten branden en bovendien
van zes uur af geen gloeikousje of electrisch
peertje te laten schitteren in de winkels men zou
u in meer of minder beleefde termen onder t oog
hebben gebracht dat in een maatschappij als de
onze alleen verstandige voorstellen de moeite van
het aanhoren waard zijn Thans draaien wij
De Zwolse sigarenwinkeliers waarschuwden hun klanten behalve op zaterdag
waren de sigarenmagazijnen voortaan vanaf negen uur s avonds gesloten De
Zwolse banketbakkers sloten zich hierbij aan maar gaven er wel een iets andere
draai aan De wat vroegere sluiting was ten eerste ter besparing van brandstoffen
ten tweede in het belang van het personeel en ten derde ter bevordering van
de zondagsrust Zwolse Courant 10 februari 1917
8 jrg 35 nr 1 zwols historisch tijdschrift
om zes uur s avonds gehoorzaam de lichten in
de winkels uit thans laveeren wij door donkere
straten waar voorbijgangers langs ons schuiven
als ships that pass in the night en toch stort de
wereld niet in elkaar toch gaat de handel voort
toch beweegt een menschenstroom door de winkelstraten
als voorheen en zelfs verliezen wij ons
goed humeur niet als wij in de duisternis struikelen
over een vergeten vuilnisbak die omgekeerd
op het trottoir ligt
We hebben er gisteravond bij onze rondwandeling
eens in t bijzonder op gelet hoe men zich in
de winkels weet te behelpen en daarbij deden we
dadelijk al n ondervinding op dat er een verbazingwekkende
verscheidenheid bestaat in het artikel
petroleumlamp We hebben ze zien hangen
groote koperen lampen met dikbuikige glazen
waarin een breede gele vlam zoo rustig te schitteren
stond als ware het een vuurtorenlicht dat
zijn stralen uitzendt in donkeren nacht maar ook
kwamen we winkels voorbij waar een sputterend
schemerlampje schaduwen deed spelen in alle
hoeken en t geheel overgoot met een Rembrandtiek
licht waarin de voorwerpen vervaagden tot
dingen die men meer raden dan zien kon
Maar er zijn ook straten waar geen winkels zijn en
daar hangt grauwe somberheid tusschen de huizen
en vreemd doet dan aan de lichtplek van een
venster waardoor de neergelaten gordijnen nog
een lichtschemer naar buiten wordt geworpen In
de verte hoort men een handwagen aan komen
ratelen en de lantaarn die de bestuurder in de
hand draagt geeft door zijn schommelende beweging
den indruk als dobberde er een scheepje met
een licht in den mast op de golven De voetgangers
gaan u voorbij donkere gedaanten als waren zij
allen gehuld in zwarte dominos een lange zwarte
mantel jvdw11
Kindervoeding
Ondertussen werd de situatie van de kinderen uit
behoeftige gezinnen er niet beter op De Commissie
Kindervoeding deelde mee dat er in gebouw
Concordia aan de Ossenmarkt vroeger de Atlas
Een gaarkeuken waar
kinderen in de rij
staan voor wat eten
een aquarel van Pieter
Dupont gemaakt voor
1911 Internet
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 1 9
dagelijks aan gemiddeld honderdvijftig kinderen
eten werd verstrekt met een afwisselend menu
van meelspijs gestampte pot erwten en bonensoep
De commissie had geen geld genoeg om
de kinderen in de wintermaanden klompen te
kunnen geven en dat was ellendig Men kijke de
klompen maar eens na die bij t binnenkomen in
t lokaal worden uitgetrokken en op de klompenrekken
een plaats krijgen Ja het is het bestuur ter
oore gekomen dat er kinderen zijn die niet aan de
maaltijden kunnen deelnemen omdat zij geen
klompen hebben12
Doelstelling van de commissie was het verstrekken
van een warm maal in de koudste wintermaanden
aan het schoolgaande kind van den
arme om daardoor het onderwijs beter te doen
gedijen De commissie weerlegde het bezwaar
dat de maaltijden aan de kinderen van armen
buitenshuis werden verstrekt en dat daardoor de
gezinnen uit elkaar gerukt werden Met het bonnensysteem
was immers misbruik mogelijk zodat
het eten niet bij de kinderen maar bij de volwassenen
terecht kon komen Door huisbezoek kon de
commissie ervoor zorgen dat uitsluitend kinderen
die het nodig hadden de maaltijden ook werkelijk
kregen13 Eind 1917 ging de Commissie Kindervoeding
gebruik maken van de Centrale Keuken
van de gemeente zie verderop in dit artikel14
Vleesloze dagen
Door de oorlog gingen steeds meer boeren zich
richten op de export van landbouwproducten
naar het buitenland omdat ze daar grotere winsten
mee konden behalen Maar de schuld lag ook bij
de Nederlandse overheid de regering was met
de tegen elkaar strijdende partijen Engeland en
Duitsland overeengekomen dat in ruil voor onder
andere brandstof beide landen elk een kwart van
de Nederlandse aardappeloogst kregen15 Voor
Nederland zelf was deze ontwikkeling desastreus
Brood vlees en aardappelen werden schaars en
voor arbeidersgezinnen onbetaalbaar In 1917
riep de regering de bevolking op om zelf gewassen
te gaan verbouwen Eigen grond was niet strikt
noodzakelijk volkstuintjes voetbalvelden en
zelfs bermen waren ook geschikt Een paar weken
Ook in de overdekte
vishal op het Rodetorenplein
werd tijdens de
Eerste Wereldoorlog het
in de Centrale Keuken
op de Nieuwe Markt
bereide eten uitgedeeld
Collectie HCO
10 jrg 35 nr 1 zwols historisch tijdschrift
later moest de Commissie inzake Voedselverbouw
waarschuwen dat sommige Nederlanders
het advies wat al te enthousiast hadden opgevat
Zelfs in bloemperken en onder de bomen van
kleine stadsparken werden bonen en aardappelen
gepoot op plekken die zo beschaduwd waren dat
er niets wilde groeien Elke gemeente in Nederland
kreeg afhankelijk van het aantal inwoners een
bepaald quotum aan aardappelen toebedeeld Het
was vervolgens aan de gemeenten om die aardappelen
op eerlijke wijze onder de bevolking te verdelen
door de uitgave van aardappelbonnen
De oplossing moest zo lang de oorlog duurde
in een andere hoek gezocht worden In de Zwolse
Courant verschenen wekelijks artikelen onder
de titel Bezuiniging in de Keuken van Martine
Wittop Koning zodat de Zwolse huisvrouwen
konden leren hoe ze met bescheiden middelen
een voedzame maaltijd op tafel konden zetten
Dat wilde zeggen minder aardappelen in die tijd
volksvoedsel nummer n en minder vlees Zo
schreef zij We zijn daarmee reeds z ver dat we
3 4 dagen per week den aardappel schrappen
namelijk n dag omdat we er een voedzame soep
voor in de plaats stellen n dag omdat we ons
met bruine boonen capucijners of groene erwten
behelpen n twee dagen omdat we tot een rijstgerecht
onze toevlucht nemen16
Vooral in arbeidersgezinnen was de weerstand
tegen het verminderen van aardappelen en vlees
groot De Amsterdamse wethouder Wibaut citeerde
een paar volksvrouwen die hij adviseerde rijst
in plaats van aardappelen te eten Rijst mijnheer
Als ik mijn vent s middags rijst voorzet krijg ik
op mijn donder Ik ook zei een tweede vrouw17
De Centrale Keuken aan de Nieuwe Markt
Er moest iets gebeuren aan de voedselschaarste
In februari 1917 nam de Zwolse afdeling van de
Vereeniging van Huisvrouwen het initiatief tot
het oprichten van een Centrale Keuken De vereeniging
stelt zich voor op ruime schaal te kunnen
bevorderen de vervanging van den aardappel als
hoofdbestanddeel der warme maaltijden door
In mei 1918 verscheen
het OorlogsKookboek
Eenvoudige handleiding
van smakelijke
voedzame gerechten en
vleeschloze schotels uit
de thans beschikbaar
zijnde levensmiddelen
met praktische ervaring
samengesteld door
een Hollandsche huisvrouw
Hier een recept
voor het maken van
schijngehakt Collectie
auteur
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 1 11
andere voedingsmiddelen zoals rijst en bonen
jvdw die minder schaarsch zijn op dit oogenblik
De Centrale Keuken was bestemd voor gezinnen
van kleine ambtenaren weduwen en gepensioneerden
Dat wil zeggen niet voor de chte
armen van Zwolle Die konden al vanaf de jaren
zeventig van de negentiende eeuw gebruik maken
van de maaltijden en onderdak van de Zwolsche
Gaarkeuken aan het Bethlehems Kerkplein
34 Dat de Centrale Keuken noodzakelijk werd
geacht laat zien dat armoede zich ten gevolge van
de oorlog niet meer beperkte tot de onderste laag
van de samenleving Al in de eerste week na opening
werden 1244 porties warme spijs uitgereikt
tegen inlevering van voedselbonnen De maaltijden
konden worden opgehaald of tegen 3 cent
per persoon extra door loopers worden thuisbezorgd
Er was ook een afhaalplek in Volkskoffiehuis
de Ster aan de Vechtstraat 27 Het eten werd
aangevoerd in grote ketels die weer in hooikisten
geplaatst werden een beproefde manier om eten
warm te houden18
Op 8 juni werd de Centrale Keuken om onbekende
redenen gesloten Maar niet lang daarna
nam de gemeente Zwolle het tot dan toe particuliere
initiatief over Daar was ook alle reden toe
De levering van kookgas was inmiddels dusdanig
beperkt dat het voor arbeidersgezinnen bijna
onmogelijk was nog op gas te koken De gemeente
nam geen halve maatregelen Er kwam een
nieuwe locatie op de Nieuwe Markt de vroegere
Botermarkt werd de markthal die nauwelijks
meer werd gebruikt voor de verkoop van boter
en eieren van wanden voorzien Gunstige bijkomstigheid
was de nabijheid van de kelders van
het Reventer het Refter waar de voedingsmiddelen
en brandstoffen konden worden opgeslagen
Voor de keuken schafte de gemeente twee
enorme ketels van 1500 liter aan zodat dagelijks
4000 maaltijden konden worden gekookt In de
toekomst zou zelfs het dubbele mogelijk zijn De
koks in vaste dienst gingen gebruikmaken van
stoom geproduceerd door de oude ketel van een
bemalingsmachine in Katwolde De grootschalige
opzet blijkt ook uit het vele personeel Naast twee
koks nam de gemeente twaalf medewerkers in
dienst die dienstkleding kregen en eigen werkruimten
Mej CG Weenink werd als directrice
aangesteld Zes dagen per week werd er gekookt
op twee dagen soep twee dagen aardappelen met
vlees en groente en twee dagen zonder vlees maar
wel met extra vet Kortom in grote lijnen conform
de aanbevelingen van de oorlogskookboeken De
maaltijden kostten 125 cent per portie
Een weekmenu van de
Centrale Keuken in mei
1917 drie dagen per
week geen vlees en voor
veel Zwolse gezinnen
kennismaking met producten
als rijst Zwolse
Courant 6 mei 1917
De overdekte boterhal
op de Nieuwe Markt
rond 1905 Collectie
HCO
12 jrg 35 nr 1 zwols historisch tijdschrift
Op 30 oktober 1917 werd de Centrale Keuken
geopend door burgemeester Van Roijen in aanwezigheid
van raadsleden en de besturen van de
Zwolse vakorganisaties De Zwollenaren konden
de drie volgende dagen de keukens bezichtigen
Iedereen realiseerde zich dat er iets bijzonders in
Zwolle was gerealiseerd Of zoals de verslaggever
van de Zwolse Courant het verwoordde Nog
staan wij enigszins vreemd tegen een inrichting
als deze Het eigen potje koken is iets heiligs voor
de Hollandsche huismoeder en slechts uit nood
gaat zij ertoe over dit aan anderen over te laten
Het is echter te voorzien dat deze nood in den
aanstaanden winter over breede linie aanwezig zal
zijn en het zou wel eens kunnen als het met den
brandstoffenvoorziening eens niet naar wensch
ging dat een groot deel der bevolking op de keuken
was aangewezen19
De bezichtiging van de Centrale Keuken trok
drommen nieuwsgierigen die volgens de krant aanvankelijk
argwanend maar absoluut overtuigd naar
huis gingen Vanaf de eerste dag stonden er lange
rijen op de Nieuwe Markt om een pan erwtensoep
in ontvangst te nemen tegen inlevering van een
distributiekaart Het was voor veel Zwollenaren een
bezienswaardigheid die ze niet wilden missen In
stipte orde kwamen de afnemers binnen werden
vlug bediend en verdwenen door een andere deur
De lange rij van vrouwen mannen en kinderen
giechelende dienstmeisjes die nog wat onwennig
rondkeken kortte vlug in de bediening verliep vlot
van stapel De Zwollenaren die van deze goedkope
maaltijden gebruik wilden maken konden de maaltijden
ophalen aan de Nieuwe Markt of in n van de
drie schoollokalen in de wijken20
Steeds nijpender werd het gebrek aan levensmiddelen
ten gevolge van de Engelse blokkade van
schepen in de Noordzee en door de duikbotenoorlog
van de Duitsers die ook niet militaire
schepen torpedeerden De Zwollenaren werden
gemaand zelfs zuinig te zijn met de overblijfselen
van maaltijden zoals aardappelschillen en
koolbladeren Want Vroeger konden wij ons de
weelde van deze verspilling veroorloven doch
thans nu er zon nijpend tekort is aan veevoeder
Bij de reconstructie van
de Nieuwe Markt in
2011 is ter herinnering
aan de boterhal die ooit
op deze plaats stond een
transparante ijzeren
constructie geplaatst
Foto Jan van de Wetering
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 1 13
en alles in het werk moet worden gesteld om
daarin te voorzien is het teloorgaan van al deze
nog zoo goed bruikbare resten ontoelaatbaar De
gemeentereiniging ging twee maal per week met
karren door de stad rijden om dit afval te verzamelen
Uitsluitend voor veevoeder stond er met
grote letters op de wagens De opbrengst werd
aan de veehouders in de omgeving van Zwolle
verkocht21
Het voedselgebrek was overal merkbaar Centrale
Keuken of niet iedereen deed zijn uiterste
best aan levensmiddelen te komen Als er een
lading aardappelen in Zwolle aankwam dan werden
de karren bestormd door huisvrouwen en
dienstmeisjes Hetzelfde was het geval bij melk
De boeren verkochten veel meer melk dan vroeger
aan de boterproducenten omdat dat door
de export naar Duitsland veel meer opbracht
Het gevolg was dat de Zwolse melkventers hun
klanten niet meer konden bedienen Als ze met
de ene klant bezig waren haalde de andere achter
hun rug om melk weg In februari 1918 gingen
De voedselschaarste was een landelijk probleem in de jaren 19141918 Hier een
cynische verbeelding van de stokkende voedseltoevoer naar Nederland door Albert
Hahn in het politieksatirische weekblad De Notenkraker de zondagsbijlage van het
door de SDAP opgerichte dagblad Het Volk juni 1916 Collectie auteur
Het gebrek aan graan voor de productie van brood
was om het zo te zeggen koren op de molen van
het Zwolsch Drankweer Comit Tijdens een vergadering
in januari 1918 werd fijntjes naar voren
gebracht hoe het graan in de stokerijen verspild
werd terwijl de honger voor de deur stond Erger
nog een gezonde drank als melk werd door de regering
streng gerantsoeneerd terwijl de alcohol onbelemmerd
voortging de volkskracht te vernietigen
Site Geheugen van Nederland
14 jrg 35 nr 1 zwols historisch tijdschrift
de melkventers van de Eendracht in staking door
het steeds verder stijgende melktekort In januari
was het tekort nog 1100 liter een maand later al
1800 liter Aan de staking kwam pas een eind toen
de directie van de melkfabriek erin slaagde extra
melk van boeren uit de omgeving van Hasselt aan
te voeren22
De arbeidersbeweging
Vanaf de jaren negentig van de negentiende eeuw
was de arbeidersbeweging sterk in opkomst
In zijn algemeenheid was de verbetering van
de levensomstandigheden van de arbeiders de
belangrijkste doelstelling Om dat te realiseren
maakten de socialisten zich sterk voor de invoering
van het algemeen kiesrecht Arbeiders en
andere minvermogenden konden hun stem
namelijk niet uitbrengen omdat het stemrecht
gekoppeld was aan een bepaald inkomen Pas eind
1917 werd het algemeen kiesrecht voor mannen
ingevoerd Daarna ging het snel de belangrijkste
socialistische partij de SDAP Sociaal Democratische
Arbeiders Partij groeide fors ook in Zwolle
In 1913 waren er nog maar twee raadsleden van
de SDAP maar in 1917 werd winst verwacht en
terecht zoals zal blijken Fractieleider en woordvoerder
van de Zwolse afdeling van de SDAP was
JE Jos Vogt 18821954 de eigenaar van een
electrische drukkerij in de Sassenstraat23
De socialisten ook in Zwolle waren sterk
gekant tegen het militarisme Door de vreselijke
uitwassen van de Eerste Wereldoorlog werden
ze alleen maar bevestigd in hun mening dat het
kapitalistische systeem dat volgens hen oorzaak
was van de oorlogsvoering omver moest worden
geworpen De vraag was op welke manier De
SDAP was daarin sterk verdeeld maar had nog
voor de oorlog nadrukkelijk de weg van de parlementaire
democratie gekozen Partijgenoten
die het daar niet mee eens waren hadden zich in
1909 afgescheiden en de SDP opgericht waar later
de Communistische Partij Holland en nog weer
later de Communistische Partij Nederland uit zou
voortkomen SDAP en SDP vlogen elkaar tijdens
de oorlog voortdurend in de haren zeker toen in
Rusland in 1917 de revolutie uitbrak moest de
Nederlandse arbeidersbeweging het Russische
voorbeeld volgen of niet Maar eerst hadden de
socialisten en met hen de vakbonden iets
anders om zich mee bezig te houden de slechte
economische toestand en de vooral de ontoereikende
levensmiddelenvoorziening
Fractieleider Vogt ging voorop in de strijd hij
was niet op zijn mondje gevallen en schuwde zelfs
Verkiezingsaffiche
voor de SDAP door
Albert Hahn jr uit
192021 Het affiche
werd gebruikt bij de
verkiezingen van 1922
Internet
Wat gebeurde er nog meer in 1917
Het jaar 1917 was in Zwolle niet anders dan in de andere steden van ons
land verzuchtte de Zwolse Courant Ook hier stond alles in het teken van
distributie distributie en nog eens distributie en in dat soort tijden was alles
gericht op het behouden van onze volkskracht Dat het vertrouwen in de toekomst
niet verloren was bleek uit de plannen voor de bouw van een brug over
het Katerveer die inmiddels door de Eerste en Tweede Kamer waren goedgekeurd
Ook was er zowel in november als in december een grote overstroming
geweest maar de krant deed dat laconiek af als business as usual ondanks
dat de lage delen van de stad blank stonden vijf bruggen onbegaanbaar
waren en talloze Zwollenaren met bootjes door de straten voeren
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 1 15
demagogische middelen niet onder het motto
alles voor de goede zaak Op 26 maart 1917 kreeg
hij een groot aantal arbeidersvrouwen zover om
op de tribune in de raadszaal plaats te nemen
Daar behandelde de raad een voorstel van het
Zwolse Duurtecomit om de prijzen van rijst en
aardappelen te verlagen Vogt had de vrouwen
aangeraden Ga naar de publieke tribune en zie
wie je belangen behartigt en hoe er over je wordt
beslist Met succes de tribune zat vol tot ontsteltenis
van de burgemeester Van Roijen en de conservatieve
partijen Maar bij nader inzien vond
de burgemeester de aanwezigheid van de arbeidersvrouwen
nog niet zo slecht want hij had de
indruk dat ze wel wat eenzijdig waren voorgelicht
door Vogt Die kreeg vervolgens de volle laag van
de burgemeester U moet die menschen niet hier
sturen ook niet naar Den Haag Stuur ze maar
naar Berlijn en naar Londen dr zit de knoop
Vogt gaf geen krimp en betoogde dat de toestand
met de dag hopelozer werd De normale prijs
voor aardappelen was zestig zeventig cent per
hectoliter en ze kostten nu al vier gulden vijftig
Bovendien waren ze zo slecht dat de boeren ze nog
niet eens aan hun vee zouden willen geven De
vrouwen op de tribune begonnen zich te roeren
toen de voorzitter van de levensmiddelencommissie
Potasse opmerkte dat het met die prijzen wel
mee zou vallen want dat was volgens hem met de
brandstoffen ook het geval geweest Niemand in
Zwolle heeft in de kou gezeten zei hij Wel waar
wel waar riepen de vrouwen op de tribune Door
alle tumult kwam het die middag niet tot een
besluit24
Op 16 april stond de verlaging van de aardappelprijzen
voor de tweede keer op de agenda
En weer zat de tribune van de raadszaal vol met
arbeidersvrouwen en weer ging Vogt in de aanval
Hij wees erop dat directeur van het levensmiddelenbedrijf
Potasse de goede aardappelen doorverkocht
aan zijn personeel terwijl de arbeiders
aardappelen kregen die stonken Het antwoord
van Potasse maakte de stemming er niet beter op
Wat zou dat dan nog zei hij En zo verschoof
de verhitte discussie naar de eetbaarheid van de
aardappelen Burgemeester Van Roijen sloot af
met de woorden Alles wat eetbaar is moet gegeten
worden Gebeurt dat niet dan komt men voor
absoluut gebrek te staan Het voorstel voor verlaging
van de aardappelprijzen werd met 16 tegen
6 stemmen afgewezen Een nederlaag voor Vogt
maar achteraf gezien ook weer niet De harten van
de vrouwen op de tribune had hij veroverd25
Jos Vogt 18821954
in 1929 Collectie Tini
van der LaanVogt
Mededeling in de Zwolse
Courant van het
Bureau van Levensmiddelen
december 1917
16 jrg 35 nr 1 zwols historisch tijdschrift
De Zwolse aardappelkwestie kwam niet uit de
lucht vallen In juli 1917 vond in Amsterdam het
zogenoemde aardappeloproer plaats Al dagenlang
waren er geen aardappelen in de winkels
meer te krijgen terwijl die wel naar het buitenland
werden vervoerd Het verpauperde deel van het
volk nam het recht in eigen hand Hele wagonladingen
aardappelen werden door woedende
Amsterdammers leeggeroofd En ook hier waren
het arbeidersvrouwen die zich lieten horen Nog
meer plunderingen volgden en de actievoerders
wierpen barricaden in de straten op Het leek op
een revolutie Het leger werd ingeschakeld om
de volksopstand neer te slaan in twee dagen tijd
waren er vijf doden en meer dan honderd gewonden
te betreuren Hoofdcommissaris Roest van
Limburg noemde drie oorzaken voor de uitbarsting
van de volkswoede de gebrekkige voeding
het zedelijk verval ten gevolge van de oorlogssituatie
en het opruien door revolutionaire en anarchistische
stromingen De gebeurtenissen bleven
in het achterhoofd zitten van de gevestigde orde
maar ook van de socialisten Het was een eerste
waarschuwing van wat er kon gebeuren als het tij
niet keerde26
Het was in deze maanden dat Vogt op verkiezingstournee
ging niet alleen in Zwolle maar
ook in Zwollerkerspel Hij had samenwerking
gezocht met de VrijzinnigDemocraten een partij
van progressieve liberalen die net als de SDAP
voorstander was van algemeen kiesrecht voor
mannen en vrouwen Samen met vertegenwoordigers
van deze partij sprak Vogt op 15 juli dus
slechts twee weken na het aardappeloproer op
een openluchtvergadering op het Rodetorenplein
Hij wees onder andere op de verdrukking van het
openbaar onderwijs en op de ongelooflijk treurige
woningtoestanden in de Waterstraat en buiten de
Kamperpoort De tijd was rijp voor een grote verkiezingswinst
Die maand veroverde de SDAP 5
van de 23 zetels en in september werd Vogt aangesteld
tot wethouder van Publieke Werken Hij zou
nog vele jaren leider van de Zwolse afdeling van de
SDAP blijven27
Ook in 1918 organiseerde de SDAP in Zwolle
bijeenkomsten over de schaarste en duurte van
de levensmiddelen meestal in Concordia aan
de Ossenmarkt en bij goed weer op het Vogeleilandje
in het Engelse Werk Onder druk van de
partijleden groeide de actiebereidheid De woordvoerders
waaronder weer Jos Vogt stuurden
meer en meer aan op een klassenstrijd Tijdens
een duurtebetoging in Zwolle op 17 februari
1918 riep de socialistische gewestelijke voorman
Dijkgraaf uit Almelo dat het armelijke volk lijdt
terwijl de bourgeoisie zich van alles kan permitteren
Een daverend applaus klonk op Hij hekelde
Vrouwen in de rij voor
een aardappelhandel in
Amsterdam juli 1917
Internet
Het aardappeloproer in
Amsterdam juli 1917
Internet
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 1 17
het standpunt van de bezitters Ze dringen aan
op vermindering van voedselgebruik noemen
vleesch en melk luxeartikelen en zeggen onder
meer dat arbeiders hun geld verdrinken De toon
was gezet De heersende klasse zou in de Tweede
Kamer de SDAP tegenover zich vinden en de partij
zou in de toekomst geen enkel middel schuwen
om te krijgen wat nodig was desnoods met een
algemene werkstaking zo sloot Dijkgraaf met een
daverend slotakkoord af Het waren omineuze
woorden zoals aan het eind van de oorlog zou
blijken28
Wij vragen meer eten
In juni 1918 gingen de Zwolse socialisten tot
actie over Ondanks alle maatregelen bleef het
voedsel te duur en te schaars De Zwolse afdeling
van de SDAP de Socialistische Vrouwenclub
het Duurtecomit en de afdeling Zwolle van de
Metaalbewerkers organiseerden op 17 juni een
grote demonstratie voor een betere levensmiddelenvoorziening
De oproep tot de demonstratie
ging niet via een oproep in de krant maar zoals
gebruikelijk via het interne circuit van de deelnemende
partijen Om elf uur verzamelde zich een
menigte van vierduizend Zwollenaren voor het
stadhuis waaronder zevenhonderd arbeiders van
de Centrale Werkplaats van de Spoorwegen De
politie verbood de demonstranten hun borden
met de leuze Wij vragen meer eten omhoog te
houden Een afvaardiging van het Duurtecomit
Tekening van Albert Hahn voor het algemeen kiesrecht
voor mannen en vrouwen in De Notenkraker
van september 1916 Collectie auteur
Advertentie in de
Zwolse Courant van
23 januari 1917
18 jrg 35 nr 1 zwols historisch tijdschrift
en twee raadsleden mochten naar binnen voor
een gesprek met locoburgemeester Franssen Van
Roijen was afwezig en SDAPwethouder Jos
Vogt Het resultaat was dat de arbeiders die week
een extra rantsoen rijst kregen twee keer gratis
avondeten uit de Centrale Keuken en een aanzienlijke
verlaging van de gasprijzen Zonder al te veel
commotie ging de menigte weer naar huis
Nog diezelfde dag organiseerde de SDAP een
discussieavond over de gebeurtenissen De zaal
zat zo vol dat vele belangstellenden er niet in konden
De vergadering werd geopend door Helmich
van der Vegt n van de Twaalf Apostelen die
samen met Troelstra in 1894 in de Atlas aan de
Ossenmarkt de SDAP had opgericht en dus een
Zwolse socialist van het eerste uur was De discussie
was fel Ook Dijkgraaf sprak de menigte toe en
wreef de christelijke partijen in dat zij de arbeiders
van het socialisme probeerden af te houden alsof
het gaat voor of tegen den Christus Voor alle aanwezigen
was duidelijk dat de demonstratie van die
dag een voorbode was voor nog veel meer actie29
Een mannenregering loopt uit op een catastrofe
Tegen de achtergrond van de Eerste Wereldoorlog
werd nog een geheel andere strijd gevoerd
die voor het algemeen vrouwenkiesrecht Ook in
Zwolle was een afdeling van de Vereniging voor
Vrouwenkiesrecht die regelmatig propagandaavonden
organiseerde Bijvoorbeeld op 14 juni
1917 Een schitterende lenteavond in het Katerveerhuis
een vroolijk strijkje openden de gelegen
Helmich van der Vegt
18641944 Internet
Zwolse Eenheidsworst
In 1918 was vlees zo schaars geworden dat de regering ingreep
Op 25 maart 1918 werd de rantsoenering van vlees ingevoerd
Iedere Nederlander had nog slechts recht op drie ons vlees per
persoon per week voor wie dat kon betalen tenminste Maar daar
bleef het niet bij Alle vlees ging door de gehaktmolen 10 procent
varkensvlees en 90 procent rundvlees waaronder veel slachtafval
Na toevoeging van suiker zout en kruiden werd daar worst van
gemaakt en omdat de samenstelling altijd gelijk was kreeg het de
naam eenheidsworst Het product kreeg al gauw een slechte naam
onder de bevolking en al bestaat de worst tegenwoordig niet meer
de uitdrukking eenheidsworst heeft nog steeds een negatieve
betekenis
Maar slechte naam of niet voor Zwolle was de invoering van
de eenheidsworst goed nieuws want door het eerder door de regering
ingestelde slachtverbod alleen met een ontheffing van de
burgemeester mocht er nog geslacht worden hadden de Zwolse
slachterijen minder te doen Door de nieuwe maatregel kon een
vijftigtal slagers en gezellen aan het werk in de slachterij van de
firma Letter en De Munnink aan de Ketelkolk in Frankhuis en
in de tijdelijke slachterij aan de Friese Wal Voordeel was ook dat
alle afval van de geslachte dieren voor consumptie in de gemeente
Zwolle was bestemd de worsten zelf kwamen in het hele land
terecht Het bloed dat bij de slacht vrij kwam ging naar de Centrale
Keuken op de Nieuwe Markt waar de koks het verwerkten
tot een deugdelijk voedingsmiddel Ook Joodse Zwollenaren
aten eenheidsworst de Joodse broers Abraham en Izaac Marcus
produceerden in hun slagerijslachthuis koshere eenheidsworst
De slagerij was sinds 1908 gevestigd aan de Diezerstraat 22 het
slachthuis in een oud pand genaamd Yn it Fryscke Slachthuws
aan de Oude Vismarkt 1348
Spotprent in De Notenkraker van Albert Hahn op de eenheidsworst
mei 1918 Collectie auteur
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 1 19
heid het nuttige met het aangename te vereenigen
en het ontbrak dan ook niet aan belangstelling
Spreekster die avond was niemand minder dan
Aletta Jacobs de eerste vrouw in Nederland die
toegang kreeg tot een universiteit en n van de
belangrijkste activisten in de strijd om het vrouwenkiesrecht
Tijdens haar lezing in Zwolle legde
ze een direct verband tussen de oorlog en de vrouwenstrijd
Toch heeft die oorlog dit lichtpuntje
dat vele voormalige tegenstanders van het vrouwenkiesrecht
jvdw vooral onder de mannen
erkennen dat een eenzijdige mannenregeering
niet goed is en noodzakelijk moet uitlopen op een
catastrophe 30
In november organiseerde de vereniging een
bazaar in de Harmonie aan de Grote Markt De
verslaggever van de Zwolse Courant verloor in zijn
enthousiasme de doelstellingen van de vereniging
een beetje uit het oog Er werd gekegeld dat t een
lust was over de werptafel vlogen de ringen naar
de te verwerven prijzen gretige armen woelden
in de grabbelton het rad van avontuur stond niet
stil en bij den versierden hoepel verdrongen de
liefhebbers elkaar om geblinddoekt te worden en
met de schaar hun geluk te beproeven Door de
dichte menigte bewogen zich bevallige ventsters
Aletta Jacobs 1854
1929 Internet
In 1917 werd het passief kiesrecht voor vrouwen in de
grondwet opgenomen Maar de strijd ging door voor
het actief kiesrecht Prent uit De Notenkraker van september
1918 door Albert Hahn jr Collectie auteur
Aletta Jacobs is in de
strijd voor het vrouwenkiesrecht
meerdere
keren in Zwolle geweest
Hier op een bijeenkomst
van de Zwolse afdeling
van de Vereeniging voor
Vrouwenkiesrecht in de
Grote Zaal van de Buitensociteit
op 14 mei
1916 Aletta Jacobs is
de derde van links aan
de tafel op het podium
Foto Vereenigde Fotobureaux
Amsterdam
20 jrg 35 nr 1 zwols historisch tijdschrift
met allerlei zoetige waren en wie al den aanblik
van taart of gebakjes of appelbollen mocht
kunnen weerstaan moest bezwijken voor de
onweerstaanbaarheid van haar die ze aanboden en
aanprezen31 Datzelfde jaar nog werd het passief
stemrecht voor vrouwen in de grondwet opgenomen
In 1919 verwierven ze eindelijk het actief
stemrecht
Zwolle onder dreiging van een revolutie
1918 Het was het vijfde oorlogsjaar Miljoenen
soldaten waren inmiddels gedood als kanonnenvoer
herhaalden de socialisten telkens weer
Dag in dag uit had de Zwolse Courant over de
ontwikkelingen van de oorlog bericht vaak gellustreerd
met getekende kaarten van de frontlinies
in Belgi Frankrijk en Rusland In 1918 verscheen
steeds vaker het woord vrede in de kolommen
Iedereen hunkerde ernaar niet alleen in de landen
die nu al jaren lang slachtingen aanrichtten
of ondergingen maar ook in neutrale landen als
Nederland Het Duitse leger leek aan de verliezende
hand maar de berichtgeving verliep in die tijd
traag en was lang niet altijd op feiten gebaseerd
Ook de redactie moest gissen naar het verloop
van de oorlog Wanneer men gelooven mag wat
de correspondenten van Reuter aan t slagfront
vertellen dan heerscht in de aftrekkende Duitsche
leegers de grootst mogelijke verwarring32
Maar het klopte wat de krant schreef Op 8
augustus hadden de geallieerden de Duitsers
bij Amiens een grote nederlaag bezorgd en het
Duitse leger trok zich massaal terug Tijdelijk
stelde opperbevelhebber Ludendorff Maar ook hij
moest uiteindelijk op 29 september toegeven dat
de oorlog niet meer te winnen viel Die mededeling
veroorzaakte een niet meer te stoppen golf
van defaitisme onder de Duitse bevolking Vanaf
dat moment begonnen de onderhandelingen over
een wapenstilstand terwijl de strijd onverminderd
doorging De terugtrekkende Duitse legers
pasten in Frankrijk en Belgi de tactiek van de
verschroeide aarde toe ze bliezen stations bruggen
en gebouwen op en lieten voedselvoorraden
en brandstoffen verdwijnen om de opmars van de
geallieerden te vertragen De bevolking sloeg op
de vlucht naar veiliger oorden
Zo kon het gebeuren dat de oorlog in 1918
net als in 19141915 Zwolle binnenkwam Op 26
oktober reed een trein met achthonderd vluchtelingen
het station binnen uit Frankrijk dit keer
Er waren veel kinderen bejaarden zieken en
gewonden bij In allerijl werden vier scholen voor
de opvang ingericht de Celeschool in Assendorp
de Rijks HBS aan de Bagijneweide en de scholen
in de Hoogstraat en de Praubstraat De bewaarschool
aan het Assiesplein werd een noodziekenhuis
De Zwolse hulpverleners van drie vier jaar
geleden zorgden weer voor eten drinken kleding
kinderondergoed zuigflessen enzovoort De leslokalen
veranderden in slaapzalen met stro om op
te slapen voor de volwassenen en in de bewaarschool
aan het Assiesplein sleepten de hulpverleners
ledikanten en wiegjes voor de kinderen aan
De weken daarna kregen de lezers van de Zwolse
Courant de aangrijpende belevenissen van de
Franse vluchtelingen te horen33
Maar er was die dagen meer dat de Zwollenaren
naast de dagelijks sores over voeding en
brandstof met de oorlog confronteerde Eind
oktober hadden de soldaten in legerkampen
overal in Nederland er schoon genoeg van Ze
hadden honger wilden naar huis en liefst meteen
In plaats daarvan trok de legerleiding de verloven
in omdat niemand wist welke gevolgen de onrust
van de naderende vrede in Belgi Frankrijk en
Schaamarmen
In juli 1917 werd in Odeon een avond georganiseerd om geld in te zamelen
voor de oorlogsvluchtelingen Dat jaar waren er naar een schatting van
de regering nog tussen de 30000 en 40000 Belgische vluchtelingen in ons
land Het overgrote deel van hen was ondergebracht in grote kampen buiten
de steden Bij Nunspeet bijvoorbeeld bevond zich een kamp met bijna
zevenduizend vluchtelingen In Zwolle verbleef nog een klein aantal vluchtelingen
bij particulieren in huis Dat had een navrante reden Wie geen
geld had werd naar een vluchtelingenkamp getransporteerd Maar er was
nog een andere groepBij vluchtelingen van een stand in de maatschappij
die zich boven de gewone verheft bleek een verklaarbare tegenzin
tegen opname in een vluchtoord te bestaan Zij werden pauvres honteux
genoemd schaamarmen Tegen vergoeding van zeventig cent per dag konden
zij elders worden ondergebracht POZC 10 juli 1917
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 1 21
Duitsland zou kunnen hebben Op 25 oktober
kwamen de soldaten in legerkamp de Harskamp
op de Veluwe in opstand Ze staken de kantine en
enkele barakken in brand er vielen schoten en een
paar honderd soldaten deserteerde Ook in andere
legerkampen ontstonden ongeregeldheden Een
dag later kwam een troep van honderd honderdvijftig
gedeserteerde soldaten uit de Harskamp in
Zwolle aan De stationswacht was tijdig gewaarschuwd
en kreeg de opdracht niemand uit de trein
te laten Nadat onschuldige passagiers uit de trein
waren gehaald werden de soldaten gearresteerd
en naar Leeuwarden vervoerd in afwachting van
verdere maatregelen34
Er was die nerveuze dagen ook in de soldatenbarakken
aan de Turfmarkt onrust ontstaan
Na een aantal vechtpartijen met leidinggevenden
werden de soldaten overgebracht naar de Broerenkazerne
waar op dat moment ook al een dertigtal
uit de Harskamp gedeserteerde soldaten was
ondergebracht Het maakte de stemming er niet
beter op Op 28 oktober maakte een achttal soldaten
voor de poort van de Broerenkazerne amok
onder invloed van een flinke hoeveelheid alcohol
Uit alle hoeken en gaten kwamen Zwolse burgers
aangehold ruiten gingen aan diggelen waarop
de politie de gummistok en sabel trok en op de
onruststokers begon in te slaan Die lieten zich
niet kennen en sloegen terug De stemming bleef
nog uren dreigend en bedaarde pas toen de politie
zich door de woedende menigte liet overhalen een
gearresteerde soldaat vrij te laten35
Veertien dagen later kwam dan eindelijk het bericht
dat Nederland ging demobiliseren De soldaten
konden naar huis36 De aankondiging van de
demobilisatie was vanuit het perspectief van de
regering gezien net iets te voortijdig Het papier
van de aankondiging was nog niet droog of er ontstond
groot tumult in het land De socialisten en
Gemobiliseerde soldaten
in 19141918 in het
cafeetje van Elsemeuje
met smokmuts van
Munster in Frankhuis
Particuliere collectie
22 jrg 35 nr 1 zwols historisch tijdschrift
met name SDAPleider Pieter Jelles Troelstra wilden
gebruik maken van tijdsomstandigheden De
voortdurend slechte economische omstandigheden
het gebrek aan levensmiddelen en brandstoffen
en de revolutionaire gebeurtenissen in Rusland
en Duitsland op 10 november was de Duitse keizer
naar Nederland gevlucht schiepen een situatie
die kansen bood voor de arbeidersklasse Tegen
de adviezen van zijn partijgenoten in liet Troelstra
in een debat met de regering van ministerpresident
Ruijs de Beerenbrouck op 12 november
doorschemeren dat de tijd was gekomen voor een
machtsovername door de socialisten weliswaar
geweldloos zoals hij benadrukte maar toch Hij
verwoordde het als volgt Thans is de tijd aan
ons gekomen niet om te vragen tachtig gram brood
meer niet om afgescheept te worden met kleine
sociale hervormingen die intusschen altijd zoo
verschrikkelijk lang in dit Parlement duren en zoo
droevig zijn het onderwerp van het politieke geharrewar
der partijen maar om thans nu de politieke
macht aan ons is de sociale verbeteringen die wij
met de macht kunnen krijgen niet te vragen in een
verlanglijstje maar zelf met behulp van hen die met
ons willen samenwerken wie zij ook mogen zijn
zoo spoedig en zoo afdoend mogelijk tot stand te
brengen37
De toespraak van Troelstra veroorzaakte grote
opwinding onder voor en tegenstanders in het
hele land In steden als Amsterdam wilde een deel
van de bevolking in de geest van Troelstra tot actie
overgaan Het Landelijk Revolutionair Comit
aldaar ging nog heel wat verder dan hun voorman
wilde Het Comit eiste Directe aftreding van de
regeering en de gemeentebesturen Instelling van
een volksregeering op den grondslag van de raden
van arbeiders en soldaten38 De liberalen conservatieven
en de aanhangers van de christelijke
partijen wisten genoeg
De volgende dag nog liet de regering in alle
kranten een proclamatie plaatsen Alleen met
inspanning van alle krachten kan het tijdperk
waarvoor wij thans staan voorbijgaan zonder de
meest ernstige rampen met zich mee te brengen
Mochten onlusten of erger den richtigen gang
van zaken belemmeren dan moet het ergste worden
gevreesd Het voorbeeld van Rusland is een
onmiskenbaar baken Volk van Nederland
Gij hebt uw positie zelf in handen39
Het land hield de adem in De liberale burgemeester
van Zwolle mr dr IA van Roijen bleef
niet achter en koos in de Zwolse Courant duidelijk
partij tegen de revolutie van het proletariaat
Allen die zich wenschen te organiseren tot handhaving
van orde en gezag worden uitgenoodigd
zich ten spoedigste aan te sluiten bij de Zwolsche
Pieter Jelles Troelstra
18601930 Tekening
van Albert Hahn in De
Notenkraker Collectie
auteur
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 1 23
Burgerwacht Door aansluiting in grooten getale
kan ordeverstoring voorkomen worden Gelegenheid
tot aansluiting bestaat ten stadhuize van
s morgens 9 tot s avonds 9 uur40 Ondertussen
probeerde de landelijke regering de gemoederen
tot bedaren te brengen te meer omdat ze wisten
dat het merendeel van de SDAPers niet achter
de woorden van Troelstra stond en helemaal niet
zat te wachten op een revolutie De regering had
ook een zoethoudertje in petto ze liet weten de
hoeveelheden brood aanmerkelijk te vergroten
en bovendien vaart te zetten achter n van de
belangrijkste wensen van de SDAP de invoering
van het actief vrouwenkiesrecht41
Troelstra was zelf ook verbijsterd over het
tumult dat hij op 12 november had veroorzaakt
Twee dagen later kwam hij in de Tweede Kamer
op zijn woorden terug Toen kwam het groote
moment De heer Troelstra vloog op bleek driftig
en riep uit Ik heb het woord staatsgreep niet
Landelijke oproep in de
Zwolse Courant tot het
bewaren van de rust
november 1918
24 jrg 35 nr 1 zwols historisch tijdschrift
gebruikt Men debatteert hier opgewonden sedert
eenige dagen over een voorstelling van zaken die
volstrekt niet door mij bedoeld is Het was of er
een bom in de Tweede Kamer ontplofte De revolutie
in Nederland schijnt tot nader order afgelast
kopte de Zwolse Courant42
De woorden van Troelstra veroorzaakten opnieuw
grote opschudding in het land Wat wilde hij nu
eigenlijk een revolutie of niet Er waren veel
SDAPers die wel degelijk wat voor een revolutie
voelden En van hen was de Zwolse wethouder Jos
Vogt De dag tussen beide optredens van Troelstra
in de Tweede Kamer in organiseerde de afdeling
Zwolle van de SDAP een vergadering over de
kwestie De zaal waarschijnlijk Concordia zat
stampvol Daartoe uitgedaagd door een gematigd
partijlid betoogde Vogt nadrukkelijk dat de SDAP
haar eischen een machtsovername door de sociaaldemocraten
jvdw moest doorvoeren ook als
enkel demonstreren niet meer helpt Ten slotte
wekte spreker nogmaals op tot ernst en vastberadenheid
als na de grote steden ook Zwolle aan de
beurt komt om een nieuwen gang van zaken door
te voeren Daarmee sprak Vogt zich dus onomwonden
uit voor het grijpen van de macht wat volgens
de voorzitter van de bijeenkomst betekende de vestiging
van de proletarische dictatuur in Nederland
Onder het zingen van de Internationale ging de
vergadering uiteen43
Op zaterdag en zondag 1617 november
bezocht een afvaardiging van de Zwolse SDAP
onder aanvoering van wethouder Vogt een groot
arbeiderscongres in Rotterdam waar ook Troelstra
zou spreken De verwachtingen waren hoog
gespannen Psychisch aangeslagen als hij was door
de impact van zijn optredens in de Tweede Kamer
sprak Troelstra het congres pas op zondag toe Hij
gaf toe dat hij in aanvang de kracht van de partij
overschat had maar dat alles gedaan zou worden
om de eisen van het partijprogramma op zo kort
mogelijke termijn ingevoerd te krijgen desnoods
met een werkstaking Dat klonk al een stuk minder
revolutionair Die zondagavond nog reisden
de Zwolse congresgangers met de trein weer naar
huis Op het station werden ze opgewacht door
een enorme menigte Om ordeverstoringen te
voorkomen was veel politie op de been en op de
Stationsweg patrouilleerden enkele leden van
de burgerwacht Een steeds aangroeiende stoet
arbeiders begeleidde de afgevaardigden onder het
zingen van socialistische liederen naar het Assendorperplein
middenin het socialistenbolwerk
Assendorp het Rode Dorp zoals het genoemd
werd Daar klom Vogt op een viskraampje om
de menigte te vertellen wat er op het congres was
besproken Onder luid gejuich vertelde hij dat de
schrik er in Rotterdam goed in zat het stadhuis
was omringd met hoog opgestapelde zandzakken
waartussen mitrailleuses stonden opgesteld Al
die maatregelen wezen volgens Vogt op de angst
voor de arbeidersklasse die er echter niet aan
denkt geweld te gebruiken Na zijn uitroep Leve
het socialisme ging de menigte kalm en ordelijk
uiteen44
Wedergeboorte van Oranjeliefde
De dagen daarna bedaarden de gemoederen
enigszins in de grote steden en ook in Zwolle
Maar de gebeurtenissen rondom wat later de
vergissing van Troelstra werd genoemd zouden
een onverwacht vervolg krijgen In heel het land
kwam volk op de been om haar liefde voor het
huis van Oranje te betuigen Tijdens een demon
Tijdsbeeld
Welke bron een geschiedschrijver ook gebruikt veel blijft verborgen met
name datgene wat niet het nieuws haalt Waar het leven van gewone
Zwollenaren alleen al door de sociale media tegenwoordig bijna letterlijk
op straat ligt blijft dat van onze stadsgenoten van honderd jaar geleden
onzichtbaar Bij gebrek aan fotos of persoonlijke documenten blijven ze op
grotere afstand dan ons lief is Een schamel maar toch intiem beeld tonen
de verloren en gevonden voorwerpen uit die tijd Tussen 12 en 19 januari
1918 waren dat bijvoorbeeld een gouden broche met een rood steentje
een zilveren broche met damesportret een rozenkrans een gouden bril
een linker glachandschoen een lederen spatlap een militair portret
een fluwelen mutsje een bruine astrakan handschoen een portemonnaie
inhoudende tien broodzegels en zeventig cent een lorgnet een grijze
handschoen met polsmof vier koffie en theekaartenook koffie en thee was
op de bon een kinderoverschoen een bruine boa een lombardbriefje en
een broodkaart POZC 19 januari 1918
zwols historisch tijdschrift jrg 35 nr 1 25
stratie van Oranjegezinden op het Malieveld in
Den Haag werd het rijtuig met koningin Wilhelmina
en prinses Juliana in triomf rondgereden
De paarden werden uitgespannen waarna de
koets door de aanhangers zelf werd voortgetrokken
De grote opkomst en de aanwezigheid van
het koningshuis werden gezien als een grote
nederlaag voor de SDAP Ook in Zwolle gingen
Oranjeaanhangers de straat op
Onze stad heeft zich in feestgewaad gestoken
overal wapperen de nationale kleuren het aloude
roodwitblauw en t oranje De burgerij heeft hier
als overal in den lande na de dagen van spanning
opgelucht uiting willen geven moeten geven aan
haar vreugde over de overwinning van Nederlandsche
nuchterheid gezond verstand burgerzin
en trouw En hoe kon zij dat beter doen dan de
huizen te tooien met de vroolijke driekleur het
symbool der nationale eenheid en het oranje dat
een blijden gloed werpt over heel onze historie
sedert t vreemd juk werd afgeworpen en wij een
vrij volk werden in een vrij land Het was voor en
na hier steeds Oranje boven en altijd in dagen
van groote beroering deed de Nederlandsche
burgerij klaar en duidelijk hooren haar t Blijft
Oranje Zoo ook nu45
Zo groeiden deze dagen uit tot een ware
wedergeboorte van het Oranjegevoel behalve
dan onder de socialisten De Zwolse Courant
memoreerde dat de laatste Koninginnedag met
zijn optochten fakkellicht bevlagde straten en
vaderlandse liederen al weer enige jaren sic
achter ons ligt Maar nu was dat gevoel weer terug
Een wegglippende herinnering is opnieuw werkelijkheid
geworden schreef de krant De Zwolse
protestantschristelijke en roomskatholieke partijen
riepen met strooibiljetten de bevolking op
tot een feestelijke omgang door de stad Daaraan
werd massaal gehoor gegeven
Voorop ging een aaneengesloten rij politieagenten
die de lastige taak hadden om den
voorstoet een troep van honderden die zich
gewoonlijk niet te veel aan het tempo laat gelegen
liggen in gang te houden Op een flinken
afstand volgde daarop de stoet geopend door
het stedelijk muziekcorps dat bij het rossige
flakkerende licht van een zestal fakkels den eenen
marsch na den anderen het ene lied na het
andere speelde en zodoende het pittige tempo
en de geestdriftige stemming erin hield Vlak
achter het muziekcorps marcheerde het Comit
en daarachter kwamen de veldgrauwen Honderd
honderdvijftig militairen liepen mee in
den stoet een oranje vlag met zich voerend en
de borst getooid met oranje en roodwitblauw
Ook waren vaandels te zien van St Joseph
de rk timmerlieden en metaalbewerkers het
Kruisverbond de rk Rederijkerskamer De
rk spoor en tramwegmannen en de rk schildersgezellen
De stoet eindigde voor het huis
van burgemeester Van Roijen aan het Klein
Weezenland Die sprak zijn vreugde erover
uit dat bevolking haar liefde voor de koningin
en trouw aan de regering had laten blijken en
hoopte dat hij bij herhaling van deze gebeurtenissen
weer een beroep op de christelijke partijen
mocht doen Daarna werd de stoet onder
gezang en gejuich ontbonden en trokken de
verschillende groepen zingende huiswaarts46
Landelijke oproep in
de Zwolse Courant
tot steun aan koningin
en regering november
1918
26 jrg 35 nr 1 zwols historisch tijdschrift
Het contrast met de menigte die met wethouder
Vogt naar het Assendorperplein was getrokken
kon niet groter zijn Nog nooit was de politieke
verdeeldheid zo zichtbaar en hoorbaar geweest
De tegenstellingen tussen de Zwolse socialisten en
de Oranjegezinden van diverse pluimage zouden
nog tientallen jaren aanhouden In veel huisgezinnen
gold voortaan je vierde de verjaardag van de
koningin f de dag van de arbeid op 1 mei maar
niet allebei
Epiloog
The Great War zoals de Engelsen de Eerste
Wereldoorlog vaak noemen was dan eindelijk
voorbij De gevolgen van de oorlog in Nederland
waren niet te vergelijken met die in de oorlogvoerende
landen ma

Lees verder